Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2298 2030528 2030476 2026-05-23T17:03:55Z Penaber49 39672 /* */ 2030528 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2700ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2500ê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 200 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Hatiye texmîn kirin ku bi avakirina dewleta gutiyan re Mezopatamya bi qasê 200 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 0s8ktzip36j008mznbzp8i1ghlu3jry 2030530 2030528 2026-05-23T17:08:28Z Penaber49 39672 /* */ 2030530 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2700ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2500ê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 200 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta gutiyan re Mezopatamya bi qasê 200 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] jcwvt9va2gqf2vifuh3jkhhuewkl64c 2030534 2030530 2026-05-23T17:24:05Z Penaber49 39672 /* */ 2030534 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2700ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2500ê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 200 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 582nfoyabh0rgh8ye2sacf3nh4g0b7j 2030535 2030534 2026-05-23T17:25:08Z Penaber49 39672 /* */ 2030535 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2700ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2500ê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 200 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] irf3l7rypj9wvfu5wskg19zm1s0khbo 2030537 2030535 2026-05-23T17:29:10Z Penaber49 39672 /* */ 2030537 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 200 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2m7wytvadsumseggocbp8mwgru0b9dy 2030540 2030537 2026-05-23T17:34:22Z Penaber49 39672 /* */ 2030540 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] oxjfkzlgyc2h7tfm0o50nnf3roc615k 2030541 2030540 2026-05-23T17:35:08Z Penaber49 39672 /* */ 2030541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] hztxulyhs8ja3ww6kd226vsl5k3i7o4 2030542 2030541 2026-05-23T17:35:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030542 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] c8hadjaqybiqd8taxeq13czqzxdve97 2030543 2030542 2026-05-23T17:36:59Z Penaber49 39672 /* */ 2030543 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şerker ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7omm22vfeelb0cq5341zur2gt5vi1nd 2030544 2030543 2026-05-23T17:38:21Z Penaber49 39672 /* */ 2030544 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2649ê {{bz}} de gutiyan di şerê di navbera wan û sumeriyan de êrîş birine ser [[sumer]] û [[akad]]iyan. Di vê şerê di navbera gutî û sumeriyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2700 {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] azxaqb6p755d7vm6245zyr4t6y9nvk5 2030545 2030544 2026-05-23T17:50:59Z Penaber49 39672 /* */ 2030545 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên akadiyan de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê akadiyan hatibûn destpêkirin têk çûne. Piştre di sala 2270ê {{bz}} de di dema padişahê asûrî [[Salmanasar]]ê yekem de li hemberê êrîşên asûriyan ku li dijî welatê wan (Gutium) hatibûn destpêkirin, gutî bi asûriyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 4jp4oje9gvft0wlromtyrijesc04buy 2030546 2030545 2026-05-23T17:56:01Z Penaber49 39672 /* */ 2030546 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê Sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya Gutiyan li ser axa Sumeriyan şerekî mezin li dijî Gutiyan da destpêkirin. Di vî şerî de, wî Qiralê Gutiyan Tîrîgan têk bir û Gutiyan ji Mezopotamyayê derxistin. Piştê demek dirêj gutî di bin êrîşên giran ên qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) de dimînin ku di dawiyê de li hemberê van êrîşên ku ji aliyê sumeriyan ve hatibûn destpêkirin têk çûne. Navê rêveberê dawî yê gutiyan [[Tîrîgan]] bû. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] tn9c5xbpm6rzftktn6e9er7ia1kud6z 2030547 2030546 2026-05-23T18:00:14Z Penaber49 39672 /* */ 2030547 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1dqrce8eimyjawp59vxr8twnywfomon 2030548 2030547 2026-05-23T18:11:03Z Penaber49 39672 /* */ 2030548 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Akadî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1yn8jjsihrusi95uk15qnjnpuztd9e1 2030549 2030548 2026-05-23T18:12:19Z Penaber49 39672 /* */ 2030549 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] pyzawgyo362dkgrlg719ejaj43eh2tj 2030550 2030549 2026-05-23T18:21:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030550 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê a {{bz}} de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 0892o4wtjyghzauo07sth0n89ub05gm 2030551 2030550 2026-05-23T18:22:51Z Penaber49 39672 /* */ 2030551 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9i5filcec8wehkb467kxbaigcw33h3o 2030552 2030551 2026-05-23T18:26:32Z Penaber49 39672 /* */ 2030552 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku etnîsîte li wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku ev nav ji navê komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] opyfajat0m48rwmrkzntalv502gud63 2030553 2030552 2026-05-23T18:28:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030553 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye. Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1tcj9a2rt45y0elmn70jxrien4o3opr 2030554 2030553 2026-05-23T18:30:55Z Penaber49 39672 /* */ 2030554 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] k38pj1y9xjwjrgvb1mrtr5qmfzoyf32 2030555 2030554 2026-05-23T18:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir.) 2030555 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Li gorî hinek hîpotezan gutî yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] bûn ku li çiyayê [[Zagros]] û li kêleka [[çemê Zapê]] jiyane û piştre jî bi qasê 91 salan li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 6lqm60bsojrbvt5styhsmybs9mlx6pd 2030558 2030555 2026-05-23T18:37:15Z Penaber49 39672 /* */ 2030558 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ctny872m0c6pz3s9fvp8k1zqfz8btsp 2030559 2030558 2026-05-23T18:38:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030559 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] cu020t0x9x12pm6lna3q2xigjew7kp4 2030560 2030559 2026-05-23T18:41:31Z Penaber49 39672 /* */ 2030560 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] rihzufc8p0eyggu2iznnja9ebc084jx 2030561 2030560 2026-05-23T18:43:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030561 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu'''<ref name="Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds/History |rûpel=382 |url=http://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ&ved=0CF8Q6AEwCDgK#v=onepage&q=kurds%20guti&f=false }}</ref> hatine binavkirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7293fn19lkl2wd15hb1dafo3yo5q080 2030562 2030561 2026-05-23T18:44:12Z Penaber49 39672 /* */ 2030562 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ktaciq4dnkf2f3s493xbrr8o8k4zqo2 2030563 2030562 2026-05-23T18:48:32Z Penaber49 39672 /* */ 2030563 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştre piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 89apjgt9rqiz86h8ol5baejrp97x45k 2030564 2030563 2026-05-23T18:55:30Z Penaber49 39672 /* */ 2030564 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] cv892nfsfn8v01ovpa536iflebthguc 2030565 2030564 2026-05-23T19:12:39Z Penaber49 39672 /* */ 2030565 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Vladimir Minorsky (1877–1966) ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê ku medî jî di nav de bûn. Minorsky gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] c9ytbuwue6e88z5m0u3jrt3uhkoqan1 2030566 2030565 2026-05-23T19:13:54Z Penaber49 39672 /* */ 2030566 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Vladimir Minorsky (1877–1966) ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn. Di heman demê de Minorsky gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] m4tb0zmmom0s396sxjowr8l3yippsao 2030567 2030566 2026-05-23T19:19:03Z Penaber49 39672 /* */ 2030567 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Vladimir Minorsky (1877–1966) ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn. Di heman demê de Minorsky gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Nikolay Marr ku zimannanekî sovyetî yê bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî prototîp ên (pêşiyên) kurdên nûjen in. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] pmoz8c7sq7115qdupe6i9kzdrc2eo4p 2030568 2030567 2026-05-23T19:22:47Z Penaber49 39672 /* */ 2030568 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Vladimir Minorsky (1877–1966) ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn. Di heman demê de Minorsky gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye. Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3yjkb0jkg4uibojotzkbf1yo0v4rfsr 2030569 2030568 2026-05-23T19:28:38Z Penaber49 39672 /* */ 2030569 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> Vladimir Minorsky ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Minorsky gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] fmtlm65n58j2tz22d8fwopoz6vx8cnm 2030570 2030569 2026-05-23T19:29:47Z Penaber49 39672 /* */ 2030570 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[Kurd|kurdan]] destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle|Dîcleyê]] de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 45vrpbjlskk6lp82ra12zhyhn9btwnr 2030571 2030570 2026-05-23T19:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 2030571 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in. Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] lp3yu4vf5iy7jwnaxj0hi8rbmcejvfy 2030572 2030571 2026-05-23T19:38:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên xwemaliyên herêmê bûn ku medî jî di nav de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7730n5sscyiqss9vzla09k6bdn52bq5 2030573 2030572 2026-05-23T19:44:05Z Penaber49 39672 /* */ 2030573 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku medî jî di nav wan de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] excxzytn2ztuot746cgqsn7ap3wb5p0 2030574 2030573 2026-05-23T19:56:49Z Penaber49 39672 /* */ 2030574 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku medî jî di nav wan de bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 0dni5jnmlt7301exhz7sal9u9i86f8b 2030576 2030574 2026-05-23T20:05:42Z Penaber49 39672 /* */ 2030576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] r9vyeediy0zihi27f3jmb5lixk1azie 2030596 2030576 2026-05-24T02:40:07Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2030596 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] tshfiomnvizj1aexsbnkx898fs5edj7 2030597 2030596 2026-05-24T02:45:29Z Penaber49 39672 2030597 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] idzmw5qopbxu97jze3xoibdyumhubno 2030598 2030597 2026-05-24T02:52:23Z Penaber49 39672 2030598 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] mubbl5n2ztlucj2o5lrwia3ek28tund 2030599 2030598 2026-05-24T02:54:14Z Penaber49 39672 2030599 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] pspcflk8e177h3n6u9z3sztt1j8ieyq 2030600 2030599 2026-05-24T03:01:14Z Penaber49 39672 2030600 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ncdmsxp9tt8wzz8uwh03iskzy79psyq 2030601 2030600 2026-05-24T03:06:15Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030601 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, gutî ji aliyê dîroknasan ve yek ji gelên proto kurd (gelên pêşîn ên kurd) hatine destnîşankirin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] eeg11005anh0m0rudu6hqztxpaewnfi 2030602 2030601 2026-05-24T03:10:47Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030602 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''[[Tarîxa Kurd û Kurdistanê]]'' 1-90. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3xuc6ouwz55dhakjph5q0z65q4rxh36 2030603 2030602 2026-05-24T03:14:17Z Penaber49 39672 2030603 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] puyfupgojyhv6hm3oydzs1gsek7lrto 2030604 2030603 2026-05-24T03:19:07Z Penaber49 39672 2030604 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke heqaretî behsa gutiyan kirine. Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 42i2x8yg5m9iykmd6rx1b1d2a4w02zg 2030605 2030604 2026-05-24T03:21:00Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030605 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke heqaretî behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 79hwkytsy5crbxq4bjo15ox1azl7e97 2030606 2030605 2026-05-24T03:23:28Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030606 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 05oldjb93hjeggakzk35toyr30bmu34 2030607 2030606 2026-05-24T03:25:13Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030607 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9n5k2i83xihnsn7dpldfe8b2sk2t61n 2030608 2030607 2026-05-24T03:26:14Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030608 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2ux488p7988wggrnvopa0dkvfpje6b9 2030611 2030608 2026-05-24T04:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2030611 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Dîrok == === Kok === Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3h56ybzejoax8ryi72fayo3opqgz73c 2030612 2030611 2026-05-24T06:50:01Z Penaber49 39672 2030612 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] q4d58fmjxcxl6rg68oi8i3hpqnjcjbg 2030613 2030612 2026-05-24T06:50:32Z Penaber49 39672 2030613 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7k3rokkbo0ffrs1uf0ylwj9kg4xxpt3 2030614 2030613 2026-05-24T07:03:34Z Penaber49 39672 2030614 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Di heman demê ev li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye. == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 4ogj6yhix9vlr38an3qm6dyt2fcir93 2030615 2030614 2026-05-24T07:10:04Z Penaber49 39672 2030615 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Di heman demê ev li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye. == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] kdnc638ycr0s85gqyclleq5hsvms591 2030616 2030615 2026-05-24T07:12:53Z Penaber49 39672 2030616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin. Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye. == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9790uyhzx0p5rgb4vcdr0rh1ryejh0o 2030617 2030616 2026-05-24T07:15:04Z Penaber49 39672 2030617 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin. Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 8ojqhflrogkjyn7mjc1ykqmg04f6qrf 2030618 2030617 2026-05-24T07:20:51Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2030618 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 62q4hojkpud883r34sde52ogq92s0s6 2030619 2030618 2026-05-24T07:31:19Z Penaber49 39672 2030619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] tojoa6s2bicmf14hy11llpkdw7js3ud 2030620 2030619 2026-05-24T07:35:34Z Penaber49 39672 2030620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye wan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û wan rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] f0wqovddwhqjnbr5yw0a9rh9c0pancg 2030621 2030620 2026-05-24T07:37:01Z Penaber49 39672 2030621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 55obq2qgca7dvxe6gi2n10efssczdwv 2030622 2030621 2026-05-24T07:39:36Z Penaber49 39672 2030622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 379vmpmf8p1ng8zy7reuuhd555rb47x 2030623 2030622 2026-05-24T07:50:45Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2030623 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2211-436x_cos_acosb_1_138 |sernav=The Weidner Chronicle, Commentary |malper=Context of Scripture Online |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] lhj4dvr1njccepc7tmjsy4zv79u77n4 2030624 2030623 2026-05-24T08:01:54Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2030624 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2211-436x_cos_acosb_1_138 |sernav=The Weidner Chronicle, Commentary |malper=Context of Scripture Online |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] mqhi3bdkaa4cata2md2cznc1zqfibyb 2030625 2030624 2026-05-24T08:02:08Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2030625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye. Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1g7ev6cppl0zfja52li8qvawtz7m66n 2030626 2030625 2026-05-24T08:02:51Z Penaber49 39672 /* */ 2030626 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 15sb5lv6ed0yl29i3wc39j58jbwykke 2030627 2030626 2026-05-24T08:03:39Z Penaber49 39672 /* */ 2030627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, lulubî û hûrî gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1v6r1s4x26hcpygjcdm1tuaf0lq4p0l 2030651 2030627 2026-05-24T09:45:40Z Penaber49 39672 /* */ 2030651 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û Împaratoriya Akadiyan ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7htjmc6zgzkzedggsv6ty9bst3g8329 2030654 2030651 2026-05-24T09:46:41Z Penaber49 39672 /* */ 2030654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Gutium | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û [[Akadî|împaratoriya akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] svdjy69gsek4xlkiqpy7i3gpkejinfa 2030659 2030654 2026-05-24T09:51:57Z Penaber49 39672 /* */ 2030659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2040–2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û [[Akadî|împaratoriya akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 5ltlt1txhofri0os52rzyxve0aa380k 2030667 2030659 2026-05-24T10:16:09Z Penaber49 39672 /* */ 2030667 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} (tenê 40 sal rêveberî kiriye) | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û [[Akadî|împaratoriya akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 8m2uox43h44sc2er3n253g1s2245i16 2030668 2030667 2026-05-24T10:17:23Z Penaber49 39672 /* */ 2030668 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û [[Akadî|împaratoriya akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Hatiye diyarkirin ku di baweriya gutiyan elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] mo29zpna81bgozibf9uhw9xd7fsstop 4 3344 2030575 1926336 2026-05-23T20:01:49Z Wikihez 39702 2030575 wikitext text/x-wiki {{int:hide}} <div class="float-right-flip clear-right-flip"> {| class="wikitable" |+ -{flip}- |- ! Header text !! Header text !! Header text |- | Mînak || Mînak || Mînak |- | Mînak || Mînak || Mînak |- | Mînak || Mînak || Mînak |} </div> {| class="wikitable" style="clear:both;" |+ text |- ! Header text !! Header text !! Header text |- | Mînak || Mînak || Mînak |- | Mînak || Mînak || Mînak |- | Mînak || Mînak || Mînak |} j53t39hn14nruk2ge1dqpdz7cmhcff3 14 4065 2030502 1927301 2026-05-23T12:29:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030502 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda zimanê kurdî]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Medya]] [[Kategorî:Medya li gorî zimanan]] 49mh3vgc78sh0gmhg92wnwizdlmqhip 0 4845 2030584 2003818 2026-05-23T21:28:43Z Penaber49 39672 2030584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] pufa4rgc2i0pl0k0c2xmt4cr0pdz9pa 2030585 2030584 2026-05-23T21:29:43Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2030584|2030584]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2030585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] anpyb5qbiv6yzbt4vdlpjn6rqf6honw 0 4856 2030504 2030482 2026-05-23T12:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030504 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Norwêc''' (bi navê '''Norvecistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=8:1}}</ref> jî tê nasîn), an jî '''Mîrnişîna Norwêcê''' (bi norwêciya bokmål: ''Kongeriket Norge''; norwêciya nynorsk: ''Kongeriket Noreg'') welatekî li bakurê [[Ewropa]]yê di navbera [[deryaya Bakur]], [[Okyanusa Atlasê ya Bakur]] û li rojavayê [[Swêd]]ê ye. Welatekî li rojavayê [[Skandînavya]]yê ye. Sînorê wê bi [[Swêd]], [[Fînlenda]] û [[Rûsya]]yê re heye. Welatên cîran, [[Fînlenda]] 729 km, [[Swêd]] 1.619 km, [[Rûsya]] 167 km ne. Norwêc, welatekî skandînavî ye. Di welêt de, bi taybetî, çiyayên bilind û [[fyord]] hene. Norwêc nêzî [[Qûtûba bakûr]] e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Welatek ji wan welatê ku lê pirr berf tê ye. Salê 8 yan jî 9´an lê berf heye. Lê ji çar bahrên wê, nêzî sê bahrên wê avî ye û bahr li ber e. Dirêjahiya sînorên wê, 2.515 km ye. Gelheya wê, 4,92 milyon a. Nêzî ku bibe 5 milyon. Koma etnikî ku piştî norwêciyan re û mazin a û li bakûrê wê dijî, ji wan re [[sámî]] tê gotin. Di gotina sámî, bi norwêcî ''samer'' de, pêvoka ''-er'' ji bo zêdebûnê bêne ser ziman e. Tişta ku pê dabara xwe dikê jî, [[masî]], weke karekî binesazî yê welêt tên çêkirin û firotin. Wekî din jî, li welêt, [[petrol]] heya û weke welatê skandînavî yê herî zêde ku lê petrol derdikeve ye. Ji bilî wê jî, hin çandin qût û zadên din û firotina wan li welêt, weke karekî mazin bi rê ve diçêt. == Bi kurtasî dîroka welêt == Norwêc, weke welatekî ku li Skandînavyayê dijî ye. Dîroka wê heta sedsala 9'an a piştî zayînê tê qaydkirin. Dîroka wê vê ya vê demê, weke dîroka mîtolojîk e û di norwêcî de jê re "Nørront-tid" tê gotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi vê yekê re, dîroka wê, tê ser ziman. Ev deme dîroka wê, li ser wê pirr vegotin hene. Ji wê demê re, wekî din jî, tê gotin "deme Vîkîngan" û an jî bi norwecî ''vikingtid''. Norwêcî ji bi koka xwe ve vîkîng in. Bi wê re mirov divêt ku bibêje ku welatên skandînavî hemû jî xwediyê heman kokê ne. Norwêcê, ev demên wê yê kevn in û weke demna ku zêde di derbarê wan de ne hatiya nivîsandin in. Bi vegotinî, çîrokî, mîtolojikî û hwd, bi vegotinên di derbarê wê de hene. Ji vê re jî ''Nørront-tid'' tê gotin. Norwêc, demeke xwe ya dîrêj, di bin serdestiya [[Danîmarka]]yê de di bihurêne. Di wan demên wê de, bi Danîmarkayê ve girêdayî ye. Tê qaydkirin ku Norwêc, ser 400 salî re bi vê rengî bi Danîmarkayê ve girêdayî dimenêt. Piştre wê jev veqetiyê. Ji vê dema ku bi Danîmarkayê ve girêdayî ye jî tê gotin ku "deme bi Danîmarkayê ve girêdayî". Norwêc, heta wê demê salên 1814´an, wê bi Danîmarkayê ve bimêne. Di vê demê de, Danîmarka bi [[Fransa]]yê re tevdigeriye. Hingî, di wê demê de [[Napoleon]] li Fransayê deme wî bû. Piştî ku ew li dijî, hêzên rojava dikeve şerekî mazin de û winda dike, êdî wê Norwêc, ji Danîmarkayê were qûtkirin. Piştî ku Napoleon windakir, wê ev yek bibe. Piştre, wê bi [[Swêd]]ê ve were girêdan. Swêd, weke hêzeke mezin ya demê, bi hêzên ku li dijî Napoleon di sekin in re tevdigeriya û bi wan re gava xwe diavêt. Di vê demê de, wê têgihiştina norwêcitiyê bi norwecîyan re çê bibe û wê bidest xwe naskirinê bikin. Hingî, wê lêgerin bibin. Mirovên weke [[Henrik Wergeland]] (1808-45) derdikevin û mafê Norwêcê û têgihiştina wê diafirênin. Destûra wê ya bingihîn ku weke "Pirtûka Sor" tê nasin,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} temenê wê di demê de di sale 1914´an de tê avêtin. Piştre hin bi hin wê Norwêc bi xwe û navê xwe derkeve li holê. Parlamena wê ku bi norwêcî bi navê ''stortinget'' tê nasin di sale 1884´an de ava bû. Piştre wê di sale 1905´an de, wê bi riya hilbijartinan re ku di wê demê de keyê Swêdê biryarê dide, serbixwebûna wê dibêt. Swêdî û norwêcî, bi hev re şer nakin. Rêzê li biryara hevdû re didin. Piştî ku di hilbijartinên de norwêcî, biryara vaqatînê didin, êdî Norwêc, ji Swêdê di veqetiyê û weke welatekî serbixwe tê nasin. == Sîstema siyasî ya Norwêcê == Sîstema Norwêcê [[demokrasî]] ye. Lê hê jî [[key]] lê heye. Lê key, wilo zêde ti mafê wî zêde nîne ku kifş bike. Navê wî [[Harald V]] (Haraldê Pêncan) e. Lê ew mafê wî heya ku li parlamenê, biryaran binerê û di derbarê wan de di nava dewletê de hizrên xwe bêne ser ziman. Norwêc, welatekî ku endamê [[NATO]]'yê jî ye. Lê bi serê xwe ye. Û hertimî bi serê xwe tevgeriya ye. Li welêt, mafê mirovan pêşketî ye. Sîstema hilbijartinê ya bi partiyan lê heye. Pereyên wê jî, jê re ''kron'' tê gotin. Li ku weke roja netewî ya ku her sal roja 17 gulanê, ''syttende mai'', tê pîroz kirin. Ev roja, weke roja bûna destûrê ya û destpêka wê di sale 1814´an de ye. == Pêşketina Norwêcê == Norwêc, welatekî ku ji aliyê binasaziyê ve pirr pêşketî ye. Binasaziya pirr pêşxistiya. Binasaziya wê li ser bahrê, binasaziya welêt û ya teknolojiyê pêşketî ye. Heta salên 1970'yî jî, weke welatekî xizan jiya.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Lê piştî ku kifşkir ku dibin axê de petrol heye û kifşkir, êdî hin bi hin pêşket. Ji aliyê tenduristiyê û hwd de jî, xwediyê sîstemeke pêşketî ye. Li welatên Skandînaviyayê, weke welatê herî ku di warê tenduristiyê de pêşketî ye tê zanîn. Ji aliyê biyoloji û teknolojiyê ve, bi vê yekê, ji salên 1970'î û pê de, êdî bi pêşketina xwe re şoreş li ser şoreşê da kirin. == Çand û ziman == Li welêt, ji aliyê wêje û çandê ve pêşketina wê heye. Ji salên 1800'î û pê de, pêşketina wê ya di wan waran de heya. Mirovê ku di wan deman de mohra xwe li wêje wê xistiya jî, [[Henrik Ibsen]] e. Bi wê re, ku ji wê demê maya [[Ameliya Skram]] e. Weke jina rewşenbîr ya demê ya bi tenê jê tê zanîn. Zimanê norwêcî, di wan deman de, di zarava bûn. Yek jê re ''riksmål'' dihat gotin ku î ro jê re dibêjin ''bokmål'' û weke zimanê herî zêde tê bikarhanîn. Riksmål, berî bokmålê ye. Lê zimanê berê yê wê demê jî jê re ''nynorsk'' yanî norweciya kevn tê gotin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Ev zarava, di roja me de, wilo zêde nayê bikarhanîn. Herî zêde, bokmål tê bikarhanîn. == Dema şerê cihanê ê duyem û Norwêc == Di deme şerê cihanê yê duyem de, artêşa [[nazî|naziyan]], dikeve Norwecê de û Norwecê hemûkî dike bin destê xwe de. Artêşa Norwêcê li ber wê nikarê li ber xwe bide. Lê xalkê Norwêcê, li ber naziyan li ber xwe didin û şerê bênîzam ê gerîla li dijî naziyan didina dest pê kirin. Weke mînak ku heta roja me, weke sembola wê şerê li dijî naziyan li Norwêcê heye [[Max Manus]] heye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Max Manus, leşkerekî ku dilê wî bi welatê wî ve bû. Li dijî naziyan, tekoşîna xwe dide meşendin û derbeyên mazin li hêzên naziyan dixe. Ku weke bûyereke pirr bi nav û deng li Norwêcê {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} û di deme wî şerê de diderdikeve li pêş, kişta mazin ya naziyan ya şer û bi hezaran ton e, ew mirov bi çend hevalên xwe re li keviya Norwêcê li ser behrê wê noqî avê dikin û ev bûyar weke derbeyeke mezin li çengê artêşa naziya ya aliyê Skandînavya {{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} jî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Norway}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 872an]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 870î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1814an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1905an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Norwêc| ]] [[Kategorî:Skandînavya]] 7wqqstc009s1xtt2aw1z4h3lxsyyy4g 0 5471 2030586 1742102 2026-05-23T22:10:37Z VikiAzad 99135 [[w:WP:HotCat|HC]]: +[[Kategorî:Jidayikbûn 1887]]; +[[Kategorî:Mirin 1914]] 2030586 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Şêx Ebdulselam''', ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildana yekem ya Barzaniyan]] ku di sala [[1908]]'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê [[Osmaniyan]] bir. Dewletê, încax, bi arîkariya [[brîtanî]], tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin. <ref>https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/141220184</ref>. Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek. Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye. Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye. Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye. Li gel [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye. Di bihara sala 1907'an de tevî serokên eşîrên Kurdan telgirafeke ku daxwazên Kurdan tê de hatiye nivîsandin ji desthilatdariya Bab-î Alî Osmanî re şandine. Di vê telgirafê de daxwazên wekî: * ''Dîvê zimanê kurdî bibe zimanê fermî'' * ''Bi kurdî perwerdehî bibe'' * ''Karmendên li Kurdistanê divê bi kurdî bizanibin''. * ''Dadgeh li gorî şerîetê biryaran bidin''. * ''Bacên ku ji herêmê têne stendin divê li herêmê bête xerckirin hebûn.'' Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala [[1915]]ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê [[Suleyman Nazif]] bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî. == Şecereya Barzaniyan == {{Gotara bingehîn|Malbata Barzaniyan}} * Zarokên [[Şêx Mihemedê Barzanî]]: [[Şêx Ebdulselamê Barzanî]], [[Şêx Ehmedê Barzanî]], [[Mistefa Barzanî]], [[Şêx Osman Barzanî]] * Zarokên Şêx Osman Barzanî: [[Edhem Barzanî]] * Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, [[Idrîs Barzanî]], [[Mesûd Barzanî]], Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî * Zarokên Mesûd Barzanî:[[Mesrûr Barzanî]], [[Nebîla Barzanî]], [[Mensûr Barzanî]], (bi giştî 8 zarok hene) * Zarokên Idrîs Barzanî:[[Nêçîrvan Barzanî]], Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî * Zarokên Sabir Barzanî: [[Sîrwan Barzanî]] {{Şecere/Malbata Barzaniyan}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Malbata Barzaniyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Şêx]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1887]] [[Kategorî:Mirin 1914]] acmpnv988c29awumn0nzz743kif54ra 2030587 2030586 2026-05-23T22:13:23Z VikiAzad 99135 [[w:WP:HotCat|HC]]: +[[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]]; +[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî]] 2030587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Şêx Ebdulselam''', ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildana yekem ya Barzaniyan]] ku di sala [[1908]]'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê [[Osmaniyan]] bir. Dewletê, încax, bi arîkariya [[brîtanî]], tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin. <ref>https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/141220184</ref>. Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek. Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye. Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye. Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye. Li gel [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye. Di bihara sala 1907'an de tevî serokên eşîrên Kurdan telgirafeke ku daxwazên Kurdan tê de hatiye nivîsandin ji desthilatdariya Bab-î Alî Osmanî re şandine. Di vê telgirafê de daxwazên wekî: * ''Dîvê zimanê kurdî bibe zimanê fermî'' * ''Bi kurdî perwerdehî bibe'' * ''Karmendên li Kurdistanê divê bi kurdî bizanibin''. * ''Dadgeh li gorî şerîetê biryaran bidin''. * ''Bacên ku ji herêmê têne stendin divê li herêmê bête xerckirin hebûn.'' Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala [[1915]]ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê [[Suleyman Nazif]] bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî. == Şecereya Barzaniyan == {{Gotara bingehîn|Malbata Barzaniyan}} * Zarokên [[Şêx Mihemedê Barzanî]]: [[Şêx Ebdulselamê Barzanî]], [[Şêx Ehmedê Barzanî]], [[Mistefa Barzanî]], [[Şêx Osman Barzanî]] * Zarokên Şêx Osman Barzanî: [[Edhem Barzanî]] * Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, [[Idrîs Barzanî]], [[Mesûd Barzanî]], Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî * Zarokên Mesûd Barzanî:[[Mesrûr Barzanî]], [[Nebîla Barzanî]], [[Mensûr Barzanî]], (bi giştî 8 zarok hene) * Zarokên Idrîs Barzanî:[[Nêçîrvan Barzanî]], Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî * Zarokên Sabir Barzanî: [[Sîrwan Barzanî]] {{Şecere/Malbata Barzaniyan}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Malbata Barzaniyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Şêx]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1887]] [[Kategorî:Mirin 1914]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Neteweperweriya kurdî]] g2ht17bmyjibeq2dkxvlpu8uvq5nnok 2030588 2030587 2026-05-23T23:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Şêx Ebdulselam''', ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildana yekem ya Barzaniyan]] ku di sala [[1908]]'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê [[Osmaniyan]] bir. Dewletê, încax, bi arîkariya [[brîtanî]], tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin. <ref>https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/141220184</ref>. Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek. Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye. Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye. Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye. Li gel [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye. Di bihara sala 1907'an de tevî serokên eşîrên Kurdan telgirafeke ku daxwazên Kurdan tê de hatiye nivîsandin ji desthilatdariya Bab-î Alî Osmanî re şandine. Di vê telgirafê de daxwazên wekî: * ''Dîvê zimanê kurdî bibe zimanê fermî'' * ''Bi kurdî perwerdehî bibe'' * ''Karmendên li Kurdistanê divê bi kurdî bizanibin''. * ''Dadgeh li gorî şerîetê biryaran bidin''. * ''Bacên ku ji herêmê têne stendin divê li herêmê bête xerckirin hebûn.'' Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala [[1915]]ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê [[Suleyman Nazif]] bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî. == Şecereya Barzaniyan == {{Gotara bingehîn|Malbata Barzaniyan}} * Zarokên [[Şêx Mihemedê Barzanî]]: [[Şêx Ebdulselamê Barzanî]], [[Şêx Ehmedê Barzanî]], [[Mistefa Barzanî]], [[Şêx Osman Barzanî]] * Zarokên Şêx Osman Barzanî: [[Edhem Barzanî]] * Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, [[Idrîs Barzanî]], [[Mesûd Barzanî]], Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî * Zarokên Mesûd Barzanî:[[Mesrûr Barzanî]], [[Nebîla Barzanî]], [[Mensûr Barzanî]], (bi giştî 8 zarok hene) * Zarokên Idrîs Barzanî:[[Nêçîrvan Barzanî]], Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî * Zarokên Sabir Barzanî: [[Sîrwan Barzanî]] {{Şecere/Malbata Barzaniyan}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Malbata Barzaniyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1887]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1914]] [[Kategorî:Neteweperweriya kurdî]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Şêx]] 2k61qj9qvndks77m4hi90m9tb5owkp2 0 6333 2030510 2030488 2026-05-23T13:32:56Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030510 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref>, bi navê '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> jî tê nasîn, yan jî '''Komara Fransayê''', (bi [[Zimanê fransî|fransî]]; ''France'', bi fermî; ''République Française''), welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]] heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Hindistanên Rojavaya Fransî]] û gelek giravên li Okyanûsê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh herêmên Fransa yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmek hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komarek nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandek cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên keltî ve ku wekî Gauls dihatin zanîn hatiye cihwarkirin. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Fransa| ]] dt8x6fsu1btyxz4mlqs7nn17i51y3c1 2030519 2030510 2026-05-23T14:20:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030519 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref>, bi navê '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> jî tê nasîn, yan jî '''Komara Fransayê''', (bi [[Zimanê fransî|fransî]]; ''France'', bi fermî; ''République Française''), welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]] heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Hindistanên Rojavaya Fransî]] û gelek giravên li Okyanûsê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh herêmên Fransa yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmek hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komarek nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandek cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên keltî ve ku wekî Gauls dihatin zanîn hatiye cihwarkirin. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] kh5br2nhjmi2me28mjkmdy0b387gt62 2030669 2030519 2026-05-24T11:28:38Z Wikihez 39702 /* */ 2030669 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn|Reynê]] heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[Kelt|keltî]] ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] px4fr8fh2np6ie9ld3tc6zsqtqv987f 0 8526 2030511 2030384 2026-05-23T13:47:04Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030511 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de M. 767 an de (H. 150) di bajarê [[Filistîn]], [[Xeze]]de tê dinê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê qebîla [[Qureyş]] e. Ew digihîje kurên [[Mutalîb]]ê birayê [[Haşîm]]ê kalê [[Pêxember]]ê me. Diya Îmam Şafiî ji [[Yemen]]ê ji Qebîleya Ezd e. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gellek zahf e. Îmam Şafiî hêj di [[derguş|dergûşê]] de ye bavê xwe wenda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin Filistînê. Di têkoşîna jiyanê de leqê gellek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî wî dibe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wusa dibêje "Piştê jiberkirina [[Qur'an]]a Pîroz ez herdem diçûm [[Mescîda Heram]]. Li vir min ji alimên [[hedîs]]ê û ji alimên [[fiqih]]ê [[sûd]] werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina [[fêr]] û [[meselê]] ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand". Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] tss9kqbei67wmtndkicx8xzitkdie2s 2030512 2030511 2026-05-23T13:48:10Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030512 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê qebîla [[Qureyş]] e. Ew digihîje kurên [[Mutalîb]]ê birayê [[Haşîm]]ê kalê [[Pêxember]]ê me. Diya Îmam Şafiî ji [[Yemen]]ê ji Qebîleya Ezd e. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gellek zahf e. Îmam Şafiî hêj di [[derguş|dergûşê]] de ye bavê xwe wenda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin Filistînê. Di têkoşîna jiyanê de leqê gellek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî wî dibe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wusa dibêje "Piştê jiberkirina [[Qur'an]]a Pîroz ez herdem diçûm [[Mescîda Heram]]. Li vir min ji alimên [[hedîs]]ê û ji alimên [[fiqih]]ê [[sûd]] werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina [[fêr]] û [[meselê]] ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand". Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] mpdjh4rmt6im88bqy21y4t6120bld88 2030513 2030512 2026-05-23T13:48:32Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030513 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên [[Mutalîb]]ê birayê [[Haşîm]]ê kalê [[Pêxember]]ê me. Diya Îmam Şafiî ji [[Yemen]]ê ji Qebîleya Ezd e. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gellek zahf e. Îmam Şafiî hêj di [[derguş|dergûşê]] de ye bavê xwe wenda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin Filistînê. Di têkoşîna jiyanê de leqê gellek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî wî dibe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wusa dibêje "Piştê jiberkirina [[Qur'an]]a Pîroz ez herdem diçûm [[Mescîda Heram]]. Li vir min ji alimên [[hedîs]]ê û ji alimên [[fiqih]]ê [[sûd]] werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina [[fêr]] û [[meselê]] ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand". Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 2np1ob3f09xp0y9e4ducmdhkguwluar 2030514 2030513 2026-05-23T13:50:44Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030514 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên [[Mutalîb]]ê birayê [[Haşîm]]ê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; "Piştê jiberkirina [[Qur'an]]a Pîroz ez herdem diçûm [[Mescîda Heram]]. Li vir min ji alimên [[hedîs]]ê û ji alimên [[fiqih]]ê [[sûd]] werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina [[fêr]] û [[meselê]] ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand". Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] fa2d3aodgldn38qyod1i1ynplgd2d20 2030515 2030514 2026-05-23T13:50:54Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030515 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; "Piştê jiberkirina [[Qur'an]]a Pîroz ez herdem diçûm [[Mescîda Heram]]. Li vir min ji alimên [[hedîs]]ê û ji alimên [[fiqih]]ê [[sûd]] werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina [[fêr]] û [[meselê]] ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand". Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] gjwlar1rhr54lv0aihci5d3tykqyge2 2030516 2030515 2026-05-23T13:51:47Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030516 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekemîn li Mekê bi cih anî. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya Erebî kir. Ji ber vê yekê, beşdarê qebîla Huzeyl bû. Qebîla Huzeyl jiyana xwe li çolê didomandin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve dibirin û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vî de [[Îmam Şafîî]] wusa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 3hyf37ypu3gtvkoxj2qbyar1c4eq5gs 2030517 2030516 2026-05-23T13:53:41Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030517 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] t76q0jz7ysivk9rp2nrx0e386rajd91 2030518 2030517 2026-05-23T13:54:18Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030518 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze|Xezeyê]] de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] gbkj3nxyyjz80221z8133myjp903rgm 2030521 2030518 2026-05-23T15:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2030521 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." [[Îmam Şafîî]] di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] a0saj68r5k4f6g0iuol8zaw58hl0ow5 2030529 2030521 2026-05-23T17:07:06Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030529 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: "Ez ji Mekê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Huzeyl bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê Erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekê di warê [[Hedîs]] û [[wêje]] de zaf [[agahdar]] bibûm." Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] f9ad7ngpfub9g9qn8fnk688601982wu 2030531 2030529 2026-05-23T17:09:06Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030531 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[Hedîs|hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta- hedîs) zanayê di dema xwe de herî navdar [[Îmam Malîk]] di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser [[ilm]]ê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bin Ûyeyne, [[Muslîm]] kurê [[Xalid ez-Zencî]] fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] [[lûxat]] û di [[wêje]] de xwe pirr pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekke de di zanebûna xwe da hatibû [[astek]]a wusa bilind ku bi [[pêçî|pêçiya]] dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a [[Îmam Şafîî]] de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji [[Îmam Malîk]] dest pê kiriye. Wexta ku ji Mekkê diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wusa qal dike: "Li Mekkê ez pêşî ji [[Muslîm bin Xalîd]] fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî. Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] kchroargl67bgx4o952lm4pov9xuh5y 2030532 2030531 2026-05-23T17:11:21Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030532 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[Hedîs|hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre [[pirtûk]]a wî ya herî navdar ya ku bi navê Muwettayê min ji kesek Mekkî peyda kir. Di neh rojan de min jiber kir. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here [[Medînê]], ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Mekê nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "[[Muhemmedê kurê Îdrîs]] ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin" Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] k7ogtp2tb7dcg765gn0hgudxw7t0rap 2030533 2030532 2026-05-23T17:12:59Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030533 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[Hedîs|hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 3g5gib52y4nnjqjse1cz915xitwwqpf 2030539 2030533 2026-05-23T17:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2030539 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafîî diçû cem Îmam Malîk xwendina xwe dikir. Dema Îmam Şafîî li ba Îmam Malîk dixwend Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gellek [[dilgeş]] dibû. Ji ber vê yekê [[Îmam Şafîî]] carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema [[Îmam Şafîî]] di îlmê de digihîje astek bilind vedigere Mekkê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li [[Necran]]ê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew [[peywir]]a xwe bi [[dadperwer]]î dikir. Derfet nedidan [[zalim]] û [[keysoy]]an. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye [[Îmam Şafîî]]. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin [[desthiladarî|desthiladariya]] xwe. Dema Îmam Şafîî bi vî dihese vî waliyê hişyar û [[rexne]] dike. Lê ev helwesta Îmam Şafîî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji [[nifş]]a [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya [[qazîtî|qazîtiyê]] ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan [[berhem]]a xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafîî diçe Bexdayê li vir mala [[Muhemmed kurê Hesen]] dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafîî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafîî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li [[Haremê Şerîf]] dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê [[agahdar]] dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek [[ray]]ên wî bi yên ustadê wî Malîk re [[nakokî]] dibûn. Lê ji [[giramî|giramiya]] wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û [[têkoşîn]] dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de [[berhem]], [[pertal]] û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi [[şaşik]]a Îmam Malîk ji bo baran bibare [[hêwîş]] dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek [[mijar]]an de di dijê raya Îmam Malîk de [[muxalefet]] dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk [[dûdilî]] dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê [[şîrove kirin|şîrove]] dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava [[muctehîd]]an de [[merhel]]a yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk [[diparastî|diparastin]] li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo [[xizmet]]a [[Ol]]a Îslam qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an [[xitmek]] dixwend. Mehê sî [[xitim]] diqedand. Di [[meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema [[wefat]]a Îmam Şafîî hatibû. [[Bêtaqet]] ketibû. Weka [[ewul]] nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê [[xwendevan]] guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû [[taleb]]ê wî [[Ebû Musa]], Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên [[tolaz]] [[lêdan]] xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di [[can]]ê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji [[dinê]] koçber dibim, êdî jê diqetim. [[Şerbeta hêvî]] vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata [[Şafîî]] ji alemê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi [[zaya]] wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. [[Qebr]]a wî li Misirê binê singa [[çiyayê Muqetten]]a dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, [[qelb]] zeîf dike. [[Feraset]] û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji [[îbadet]]an dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. [[Jîrek]] bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] [[bêş]] distend. Salek Bîzansiyan [[ruhban]]ê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe [[ferman]] dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî [[şalik]]a [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî [[bûyer]]ê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li [[Mescîda Heram]] ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê [[qeftan]]ê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev [[mêzîn]]". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser [[sunnet]]ê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew [[alametek]] ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi [[xemgîn]] dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] e1kk3ejswlq8vw8yzzyfx3g2dckbzxy 2030579 2030539 2026-05-23T20:20:44Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030579 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû. Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû. Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye. Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe. Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]]. Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje; {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] tgkvmeuxvibb60kv2i85l96ve34xkbw 2030589 2030579 2026-05-24T00:40:51Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030589 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. * == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name=":0">{{Cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril Fouad |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |location=United Kingdom}}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |last=Khadduri |first=Majid |publisher=Islamic Texts Society |year=2011 |pages=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6}}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name=":1" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name=":1" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name=":1" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name=":1" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] bv2gb38ebexx4ooikp59qj8erdu1frq 2030590 2030589 2026-05-24T00:42:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030590 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name=":0">{{Cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril Fouad |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |location=United Kingdom}}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |last=Khadduri |first=Majid |publisher=Islamic Texts Society |year=2011 |pages=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6}}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name=":1" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name=":1" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name=":1" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name=":1" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye. Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê: {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan. Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye. Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“ Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim. Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim". Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] m9zoo54l1g2al1az4zer46ieabkcx8v 2030591 2030590 2026-05-24T00:45:15Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030591 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name=":0">{{Cite book |title=The Four Imams and Their Schools |last=Haddad |first=Gibril Fouad |publisher=Muslim Academic Trust |year=2007 |pages=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |location=United Kingdom}}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name=":1">{{cite book |title=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |last=Khadduri |first=Majid |publisher=Islamic Texts Society |year=2011 |pages=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6}}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name=":1" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name=":1" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name=":1" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name=":1" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Cite book |title=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |last=Ibn Abī Hātim |publisher=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |pages=39}}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name=":1" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name=":1" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name=":1" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name=":3">{{Cite book |title=Encyclopaedia of Islam |last=Chaumont |first=Éric |publisher=Brill |year=1960–2005 |pages=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |edition=2nd}}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{cite book |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |last1=A.C. Brown |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan A.C. Brown |publisher=[[Oneworld Publications]] |date=2014 |page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |url-access=registration}}</ref> Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 52cq9cekt4dd0jgiz43socz63a4bw1v 2030592 2030591 2026-05-24T01:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2030592 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan". Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan. Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê. Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re. [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir. Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê. Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne. Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] mwqlspfoh65aui7vcjinf0fvwrmheqy 0 10668 2030666 2004686 2026-05-24T10:09:02Z Penaber49 39672 2030666 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2025}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} [[Wêne:Empire_akkad.png|thumb|Nûneriya nîşandayî ya deverê ku ji hêla Akkad ve bandorkirî bû ]] '''Akadî''', gelekî ku bi eslê xwe [[samî]] ne. Akadiyan di salên b.z. 3000'an de li [[Mezopotamya]]yê 200 salî serdestî kirine. Cara yekê akadiyan timamê Mezopotamyayê xistine bin destê xwe û cara yekemîn keyê akadiyan ne keyê bajêr mîna keyê gerdûnê hatiye qebûlkirin. Akadiyan li pê çanda [[sumerî|sumeriyan]] meşiyan e. Avakerê sulala akadiyan [[Sargonê Mezin|Sargon]] û neviyê wî Naram-Sîn [[Împeratorî|Împeratorê]] wan ên herî grîng in. Bi zeîfbûna akadiyan bajarên sumeran dîsa serbixwe bûne û bi bilindbûna 3'emîn sulala Ûr a li Mezopotamyayê hukumdariya akadiyan bi dawî bûye. [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Akad û [[Sumer]]]] == Derketin û welatbûna akadîyan == Akad, tê gotin ku paytaxta wan navê wê "akad a. Akadî, weke yê pêşî dewleta bi pergalî ku avakirina na, têna ziman. Keyê Akadî Key Sargon, wûsa tê zanîn ku wî împaratorîya pêşî ya mazin ava kirîya ya. Ji ber ava firatê, wî ew împaratorîya temenê wê avêt û ava kir û bi ber Asya ve dînorê wê mazin kir. Akadîyan berî zayînê, tê gotin ku nêzî sê hezar salan li mezopotamya serdestîya xwe kirina. Di dema wan de, mazinbûna key ku weke "keyê cîhanê" ku tê gotin, pêşket. Di dema Akadîyan de, key Sargon û newîyê wê [[Naram-Sîn]] weke keyên wê yê giring têne dîtin. Bi dawî lê hatina serdestîya Akadîyan li ser axa mazoptamyan, bi li ber wan serîhildana bajar-welatên sumerî û bi serketina wan re, dibê. Bi wê re, êdî "dema duyemin ya sumer" dest pê dike. Di vê demê de, wê [[Ur]] derkevina li pêş. Urî, wê xanadantiyê pêş biixin û pêş bikevin. Bi sadsal û hezar salan wê serdestîya wan li herêmê bibe. Urî, berî derketin û mezinbûna Akadîyan jî li ser axên xwe bi xanadantî jîyan. Demna dirêj buhurandin. Wan, piştî ku Akadîyan serdestî stand jî, Urî, serdestîya wan ji holê ranabe. Ew, bi xanadantî, dijîn. Ew dema wan wan ya bi xanadanî ya di dema Akadîyan de, weke deme wan ya xanadanî ya duyemin dibê. Piştî kêmbûna serdestîya Akadîyan, wê serdemeka xwe ya bidina dest pê kirin. Ew dema wan jî, weke "dema wan ya sêyemin" li dîrokê şûnpêya wê ma. Ev dema wan, weke dem û serdemeke wan ya zêr jî ya. Ew dema wan ya sêyemin ya xanadantî, wê pêş bikeve û bigihijê astaka împaratorî û welatî. Akadî, bi levkirina wan ya bi bajar-welatên sumerîyan re, pêş dikevin. Akadî, hem bi nirx û hem jî bi çandî û hem jî bi fêr û cerba welatî, ji sumerîyan fêrbûn û pêşketin. Nirxên Sumerîyan, di dema wan de jî jiyan. Lê pêşketina teybet ya Akadîyan, ew bû ku wan sînorê welatîtîyê ji yê bajartiyê buhurandin. Welatê ku avakirin, derxistina wê asta Împaratoriyê. [[Sargonê Mezin]], piştî ku bi konfaradasyonî li [[Mezopotamya]], bi sumerîyan re dijî,û ku bi wê serderst jî dibe, êdî berê xwe dide axên Anatolia bixwe jî. Dixwezê ku wan bike bi destê xwe de. Piştî Sargon re, ku bû keyekî mezin neviyê wê Naram-Sîn, wê xwe weke "keyê çar herêmên cihanê" bidenezêne û weke Sargon ku xwûdayê di wê demê de û yê hemû deman yê herê mezin a ji Şamaş re bawerîya xwe têne û dibe key. [[Şamaş]], çanda wî, li [[Zagros]]an û dora wê bicih bû. Naram-Sîn jî, weke Sargon û tê wir û bawerîya xwe bi wî têne. Bi wê, êdî pişgiriyê distêne û mezin dibe. == Key Sargon == Akadîyan, Nivîsand û tîpên nivîsê bixwe jî jio sûmerîyan girtin. Piştî wan re, wê bi destê wan, êdî nivîsandin pêş bikeve. Sargon bixwe jî, ku weke bajar-welatekî sumerî yê pirr pêşketî [[Kiş]] lê mazin dibe û di dema wî de li Kişê key Urzababa weke key serdest a. Di dema ku Key [[Urzababa]], diçê şerekî û ji şer pirr wastîyayî û ku pirr windahî dana, di vegerihê, di wê demê de Sargon derbe dike û dibe key. Êdî, destpêka wî dest pê dike. Zimanê Sumer, weke ku di her demên wan yên berê de serdest bû, di dema wî de jî û Akadîyan jî serdest bû. [[Sumer]]îyan, hemû bineterên xwe yên pîroz ku nivîsandina, di dema wî de jî, hebûna xwe diparêzên. ew bineterên sumerîyan ên pîroz, weke ku di dema wan de temenê wan afirandin, di dema Akadîyan de jî, temenê wan diafirênin. == Naram-Sîn û dewra wî == Naram-Sîn, weke keyê Akadîyê ku dema Akadîyan gihandîya dema wê ya zêr a. Naram-Sîn, newîyê Sargon a. Naram-Sîn, desthilardarîya xwe mezin kir. Wî, Akad, dewra wê ya zêr da jînkirin. Di dema wî de, tê gotin ku pirr raperîn jî dibin, lê ew wan di tafisêne. Di dema wî de, tê gotin ku Naram-Sîn, bi Tell-Brak ve diçê ber Diclê ve. Li wir, dike ku bike bin destê xwe de lê rastî berxwedanaka mazin tê. Piştre, ew, bi hêzeka mezin diçê bi ser Magan de. Piştre, Naram-Sîn bi Hûrîyan re dikeve şerna ku di dîrokê de êdî pirr bahse wan tê kirin. Piştre, tê gotin ku wî berê xwe weke Sargon kirîya ku bide anatolia jî. Naram-Sîn jî, weke Sargon dizanê ku heta ku li Mezopotamyan serwerîya xwe çênekê û wir di bin destê xwe de ne hilde ewlatiyê û weke baxçê xwe yê paş nekê, wê di ti deran de jî serdestîya wî mayînda nebê. Lê ew çi dike û û nakê jî û çendî şerna mazin jî dike, nikarê serkevtinaka mazin li ber Hûrîyan bidest bixê. Naram-Sîn, li dijî keyên Hûrî ên weke Zapanî û Pamba, keta şerna mezin de, lê bi serneket. Bi wan şeran re, êdî piştre, heta dawîya jîyan wî jî, ne hata ser xwe. Hûrî, li ser axên xwe biazadî dijîn. ku yekî qastî azadîya wan dikir, ji şêran maztir şer dikirin. Di wan şeran de, serkevtinên Hûrîyan, wê êdî pêşketina serdema wan bixwe re bêne jî. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî| ]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 24an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Hilweşînên hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Nemrûd (key)]] 8345i0scdpekk20nbox198q95z8cjn4 0 26696 2030670 1992121 2026-05-24T11:43:50Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2030670 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agirê_Jiyan_3.JPG|thumb|Konsereke Agirê Jiyan, li Stembolê (2009)]] '''Agirê Jiyan''' yan jî bi navê berê '''Koma Agirê Jiyan''' komeke muzîka kurdî ye ku navbera salên 1992 û sala 2014an xebatên muzîkê meşandine<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/koma-agire-jiyan-biyografisi/ |sernav=Koma Agirê Jiyan Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2024-08-10 |ziman=tr-TR}}</ref> û piştê navberek carek dîsa di sala 2025an endamê komê kom bûne û dest konser û xebatên muzikê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.numedya24.com/7-yil-aradan-sonra-ilk-konser-i-agire-jiyan-yarin-dusseldorfda-sahne-aliyor/ |sernav=Piştî navbereke 7 salan, Agirê Jiyan dê sibê li Dusseldorfê konsera xwe ya yekem pêşkêş bike. |malper=Nûmedya24 |tarîx=2025-09-05 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=tr |paşnav=}}</ref> Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê ya [[NÇM]] a [[Stembol]]ê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kiriye. Kom bi yekem albuma xwe yê bi navê ''Bêhna Adarê''' hatine naskirin û piştre heta sala 2014an bi albumên bi sê albumên din ên wekê ''Helîn'', ''De Were'' û ''Aştî'' xebatên xwe yê muzikê berdewam kirine.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Agirê Jiyan 1.JPG|thumb|Di 3ê tîrmeha sala 2009an li Stembol dîmenek ji konsera Agirê Jiyan]] Koma Agirê Jiyan yek ji ew komên salên 90î ji aliyê endamên NÇMê ve di sala 1992an de hate damezirandin. Koma muzîkê bi xebatên xwe yên muzîkê hewl daye muzîka kurdî li ser bingeha xwe yê resen bigihînin asteke nujên û populer. Agirê Jiyan di nava salên 1992 û 1996an de dest bi konserên xwe kiriye û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996an de bi derxistina albuma 'Adarê' li Kurdistanê û li derveyê Kurdistanê bi awayeke berfireh hatine naskirin. Amadekariyên vê albumê ku yekemîn albumê komê bû 4 salan berxwe dabû. Ev albûm ji nişkave rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hatiye û kom bi vê serkevtinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek deng vedabû. Koma Agirê Jiyan di sala 1999an de pistî xebatên berfireh duyem albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistiye. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, komê bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kiriye. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li Şanoya Vekirî ya Mîmar Sînan a Edeneyê û Stadyûma Ataturk a Semsûrê ketin bîr a guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl dabû ku ber xwe bidin. Kom Agirê Jiyan pitştê 26 salan, di sala 2026an beşdarê [[Newroza Amedê]] û beşdarê [[Newroza Wanê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/5973682/istanbul-van-ve-diyarbakirin-newroz-programi-netlesti |sernav=Bernameyên Newrozê yên Stenbol, Wan û Amedê bi dawî bûn - Evrensel |malper=www.evrensel.net |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=tr-TR}}</ref> == Dîskografî == * ''Adarê'' (1996) * ''Hêlîn'' (1999) * ''De were'' (2006) * ''Aştî'' (2014) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] owmyrr4qndxciye3jfazhmlbb3ufhho 2030671 2030670 2026-05-24T11:50:23Z Penaber49 39672 /* Dîrok */ 2030671 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Agirê_Jiyan_3.JPG|thumb|Konsereke Agirê Jiyan, li Stembolê (2009)]] '''Agirê Jiyan''' yan jî bi navê berê '''Koma Agirê Jiyan''' komeke muzîka kurdî ye ku navbera salên 1992 û sala 2014an xebatên muzîkê meşandine<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/koma-agire-jiyan-biyografisi/ |sernav=Koma Agirê Jiyan Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2024-08-10 |ziman=tr-TR}}</ref> û piştê navberek carek dîsa di sala 2025an endamê komê kom bûne û dest konser û xebatên muzikê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.numedya24.com/7-yil-aradan-sonra-ilk-konser-i-agire-jiyan-yarin-dusseldorfda-sahne-aliyor/ |sernav=Piştî navbereke 7 salan, Agirê Jiyan dê sibê li Dusseldorfê konsera xwe ya yekem pêşkêş bike. |malper=Nûmedya24 |tarîx=2025-09-05 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=tr |paşnav=}}</ref> Agirê Jiyan wekî yek ji komên muzîkê ya [[NÇM]] a [[Stembol]]ê bi navê "Koma Agirê Jiyan" dest bi xebatên xwe kiriye. Kom bi yekem albuma xwe yê bi navê ''Bêhna Adarê''' hatine naskirin û piştre heta sala 2014an bi albumên bi sê albumên din ên wekê ''Helîn'', ''De Were'' û ''Aştî'' xebatên xwe yê muzikê berdewam kirine.<ref name=":0" /> == Dîrok == [[Wêne:Agirê Jiyan 1.JPG|thumb|Di 3ê tîrmeha sala 2009an li Stembol dîmenek ji konsera Agirê Jiyan]] Koma Agirê Jiyan yek ji komên salên 90î ya muzîka kurdî bûn ku ji aliyê endamên Navenda Çanda Mezopotamyayê (NÇM) ve di sala 1992an de hatiye damezirandin. Koma muzîkê bi xebatên xwe yên muzîkê hewl daye ku muzîka kurdî li ser bingeha xwe yê resen bigihînin asteke nujên û populer. Agirê Jiyan di nava salên 1992 û 1996an de dest bi konserên xwe kiriye û pistî xebatên kûr û dirêj di sala 1996an de bi derxistina albuma 'Adarê' li Kurdistanê û li derveyê Kurdistanê bi awayeke berfireh hatine naskirin. Amadekariyên vê albumê ku yekemîn albumê komê bû 4 salan berxwe dabû. Ev albûm ji nişkave rastî ecibandina gelek guhdarvanên kurd hatiye û kom bi vê serkevtinê li derveyî welêt û li her car perceyên Kurdistanê gelek deng vedabû. Koma Agirê Jiyan di sala 1999an de pistî xebatên berfireh duyem albûma xwe ya bi navê 'Helîn' derxistiye. Digel pêvajoya ku ev albûm derket, komê bi awayeke xurt dest bi dayîna konserên mezin ên li hundir û derveyî welêt kiriye. Di nava ew konseran de bêguman bi taybetî konserên li Şanoya Vekirî ya Mîmar Sînan a Edeneyê û Stadyûma Ataturk a Semsûrê ketin bîr a guhdarvanan. Her ciqas tengasî derketibin hemberî komê jî, ev kom hewl dabû ku ber xwe bidin. Kom Agirê Jiyan pitştê 26 salan, di sala 2026an beşdarê [[Newroza Amedê]] û beşdarê [[Newroza Wanê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/5973682/istanbul-van-ve-diyarbakirin-newroz-programi-netlesti |sernav=Bernameyên Newrozê yên Stenbol, Wan û Amedê bi dawî bûn - Evrensel |malper=www.evrensel.net |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=tr-TR}}</ref> == Dîskografî == * ''Adarê'' (1996) * ''Hêlîn'' (1999) * ''De were'' (2006) * ''Aştî'' (2014) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] 3lolwntbhm2i90ocr9gmh8ebdid2gup 14 50328 2030503 1703064 2026-05-23T12:29:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030503 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Kurdish language literature}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Çanda zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêje li gorî zimanan|Kurdî]] fn821qxfgyxx9frehw5nephhyasfuno 0 68525 2030505 1762800 2026-05-23T12:33:08Z ~2026-30622-68 156330 /* Kitêbên wî yên çapkirî */ 2030505 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Abdulkadir Bingöl''' nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda [[Cizîra Botan]] hatiye dinyayê. Serê pêşî li cem bavê xwe [[Quran|Qurana Pîroz]] xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û [[tefsîr]] û [[fiqih]] û [[hedîs]] xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir. Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne. Ji bilî zimanê dayikê yê [[kurdî]], ew [[tirkî]] û [[erebî]] û hinek jî [[farisî]] dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e == Kitêbên wî yên çapkirî == # Evdilahê Mînyewî (werger, 2003, Nûbihar) # Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Herêma Botan (Nûbihar-2005) # Kulîlkên Baxê Botan (2008-Enstîtuya Kurdî-Amed) # Rîsaleya Nameyan-Mektûbata Bedîuzzeman. (Weqfa Zehrayê) # Der Were bikene/nekene! (Pêkenînên) # Nûbihara Mezinan (Ferhenga helbestî-erûz) # Yahya’nın dedesidir == Kitêbên wî yên neçapkirî == # Sîyabend û Xecê (Bi Helbest) # Nêrgiza Mest û Xiram (Gotinên Pêşiyan bi helbest) # Gulistana Şîrazî (werger ji farisî bo kurdî) # Destê We Çawa Çû Me (Roman-Emîne Şenlîkoxlû-werger ji tirkî bo kurdî) # Mirovê li Xwe digere (roman-werger-Ji tirkî bo kurdî) # Dîwana Seyîd Muhemed Qedrî (ji tîpên erebî, bo latînî) # Dîwan == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] bc2v7mda3gzgv1jde7kxbsocx2f7chf 2030507 2030505 2026-05-23T12:34:15Z ~2026-30622-68 156330 /* Kitêbên wî yên çapkirî */ 2030507 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Abdulkadir Bingöl''' nivîskarekî kurd e ku di sala 1953yan de li navenda [[Cizîra Botan]] hatiye dinyayê. Serê pêşî li cem bavê xwe [[Quran|Qurana Pîroz]] xwend. Paşê li cem melayên herêmê kitêbên rêzê yên zimanê erebî û [[tefsîr]] û [[fiqih]] û [[hedîs]] xwend. Perwerdeya pêşî li Silopya, Cizîr û Şirnexê qedand. Di sala 1995an de Zanîngeha Eskîşehîrê, Fakulteya Perwerdeyiya Derve ya Dusal-Beşa Civaknasiyê xilas kir. Di sala 1976an di Gerînendetiya Gelemperî Ya Rêyê Bejayî de weke hoste dest bi kar kir. Paşê derbasî qeymeqamtiya Cizîrê bû. Sala 1986an di heman daîreyê de bû gerînendeyê kar û barê nivîsê. Di sala 1996an malnişîn bû. Hê jî li bajarê Cizîrê dimîne. Ji bilî zimanê dayikê yê [[kurdî]], ew [[tirkî]] û [[erebî]] û hinek jî [[farisî]] dizane. Zewicî ye û bavê heft zarokan e == Kitêbên wî yên çapkirî == # Evdilahê Mînyewî (werger, 2003, Nûbihar) # Gotinên Pêşiyan û Biwêjên Herêma Botan (Nûbihar-2005) # Kulîlkên Baxê Botan (2008-Enstîtuya Kurdî-Amed) # Rîsaleya Nameyan-Mektûbata Bedîuzzeman. (Weqfa Zehrayê) # Der Were bikene/nekene! (Pêkenînên) # Nûbihara Mezinan (Ferhenga helbestî-erûz) == Kitêbên wî yên neçapkirî == # Sîyabend û Xecê (Bi Helbest) # Nêrgiza Mest û Xiram (Gotinên Pêşiyan bi helbest) # Gulistana Şîrazî (werger ji farisî bo kurdî) # Destê We Çawa Çû Me (Roman-Emîne Şenlîkoxlû-werger ji tirkî bo kurdî) # Mirovê li Xwe digere (roman-werger-Ji tirkî bo kurdî) # Dîwana Seyîd Muhemed Qedrî (ji tîpên erebî, bo latînî) # Dîwan == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1953]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] kqimc4pt18qzdysw6nr10kltytkdpx7 828 69482 2030525 1066197 2026-05-23T16:14:44Z Wikihez 39702 2030525 Scribunto text/plain --[==[ This module is a Lua implementation of the old {{Portal}} template. As of February 2019 it is used on nearly 7,900,000 articles. -- Please take care when updating it! It outputs two functions: p.portal, which generates a list of portals, and p.image, which -- produces the image name for an individual portal. -- The portal image data is kept in submodules of [[Module:Portal/images]], listed below: -- [[Module:Portal/images/a]] - for portal names beginning with "A". -- [[Module:Portal/images/b]] - for portal names beginning with "B". -- [[Module:Portal/images/c]] - for portal names beginning with "C". -- [[Module:Portal/images/d]] - for portal names beginning with "D". -- [[Module:Portal/images/e]] - for portal names beginning with "E". -- [[Module:Portal/images/f]] - for portal names beginning with "F". -- [[Module:Portal/images/g]] - for portal names beginning with "G". -- [[Module:Portal/images/h]] - for portal names beginning with "H". -- [[Module:Portal/images/i]] - for portal names beginning with "I". -- [[Module:Portal/images/j]] - for portal names beginning with "J". -- [[Module:Portal/images/k]] - for portal names beginning with "K". -- [[Module:Portal/images/l]] - for portal names beginning with "L". -- [[Module:Portal/images/m]] - for portal names beginning with "M". -- [[Module:Portal/images/n]] - for portal names beginning with "N". -- [[Module:Portal/images/o]] - for portal names beginning with "O". -- [[Module:Portal/images/p]] - for portal names beginning with "P". -- [[Module:Portal/images/q]] - for portal names beginning with "Q". -- [[Module:Portal/images/r]] - for portal names beginning with "R". -- [[Module:Portal/images/s]] - for portal names beginning with "S". -- [[Module:Portal/images/t]] - for portal names beginning with "T". -- [[Module:Portal/images/u]] - for portal names beginning with "U". -- [[Module:Portal/images/v]] - for portal names beginning with "V". -- [[Module:Portal/images/w]] - for portal names beginning with "W". -- [[Module:Portal/images/x]] - for portal names beginning with "X". -- [[Module:Portal/images/y]] - for portal names beginning with "Y". -- [[Module:Portal/images/z]] - for portal names beginning with "Z". -- [[Module:Portal/images/other]] - for portal names beginning with any other letters. This includes numbers, -- letters with diacritics, and letters in non-Latin alphabets. -- [[Module:Portal/images/aliases]] - for adding aliases for existing portal names. Use this page for variations -- in spelling and diacritics, etc., no matter what letter the portal begins with. -- -- The images data pages are separated by the first letter to reduce server load when images are added, changed, or removed. -- Previously all the images were on one data page at [[Module:Portal/images]], but this had the disadvantage that all -- 5,000,000 pages using this module needed to be refreshed every time an image was added or removed. ]==] local p = {} -- determine whether we're being called from a sandbox local isSandbox = mw.getCurrentFrame():getTitle():find('sandbox', 1, true) local sandbox = isSandbox and '/sandbox' or '' local function sandboxVersion(s) return isSandbox and s..'-sand' or s end local templatestyles = 'Module:Portal'..sandbox..'/styles.css' local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') -- List of non-talk namespaces which should not be tracked (Talk pages are never tracked) local badNamespaces = {'user','template','draft','wikipedia'} -- Check whether to do tracking in this namespace -- Returns true unless the page is one of the banned namespaces local function checkTracking(title) local thisPage = title or mw.title.getCurrentTitle() if thisPage.isTalkPage then return false end local ns = thisPage.nsText:lower() for _, v in ipairs(badNamespaces) do if ns == v then return false end end return true end local function matchImagePage(s) -- Finds the appropriate image subpage given a lower-case -- portal name plus the first letter of that portal name. if type(s) ~= 'string' or #s < 1 then return end local firstLetter = mw.ustring.sub(s, 1, 1) local imagePage if mw.ustring.find(firstLetter, '^[a-z]') then imagePage = 'Module:Portal/images/' .. firstLetter .. sandbox else imagePage = 'Module:Portal/images/other' .. sandbox end return mw.loadData(imagePage)[s] end local function getAlias(s) -- Gets an alias from the image alias data page. local aliasData = mw.loadData('Module:Portal/images/aliases'..sandbox) for portal, aliases in pairs(aliasData) do for _, alias in ipairs(aliases) do if alias == s then return portal end end end end local defaultImage = 'Portal-puzzle.svg|link=|alt=' local function getImageName(s) -- Gets the image name for a given string. if type(s) ~= 'string' or #s < 1 then return defaultImage end s = mw.ustring.lower(s) local image = matchImagePage(s) or matchImagePage(getAlias(s)) or defaultImage image = mw.ustring.gsub(image,'^File:','') --- strip mistaken leading File: or Image: image = mw.ustring.gsub(image,'^Image:','') return image end local function exists(title) local success, exists = pcall(function() return title.exists end) -- If success = false, then we're out of expensive parser function calls and can't check whether it exists -- in that case, don't throw a Lua error return not success or exists end -- Function to check argument portals for errors, generate tracking categories if needed -- Function first checks for too few/many portals provided -- Then checks the portal list to purge any portals that don't exist -- Arguments: -- portals: raw list of portals -- args.tracking: is tracking requested? (will not track on bad titles or namespaces) -- args.redlinks: should redlinks be displayed? -- args.minPortals: minimum number of portal arguments -- args.maxPortals: maximum number of portal arguments -- Returns: -- portals = list of portals, with redlinks purged (if args.redlinks=false) -- trackingCat = possible tracking category -- errorMsg = error message function p._checkPortals(portals, args) local trackingCat = '' local errMsg = nil -- Tracking is on by default. -- It is disabled if any of the following is true -- 1/ the parameter "tracking" is set to 'no, 'n', or 'false' -- 2/ the current page fails the namespace or pagename tests local trackingEnabled = args.tracking and checkTracking() args.minPortals = args.minPortals or 1 args.maxPortals = args.maxPortals or -1 -- check for too few portals if #portals < args.minPortals then errMsg = 'please specify at least '..args.minPortals..' portal'..(args.minPortals > 1 and 's' or '') trackingCat = (trackingEnabled and '[[Category:Portal templates with too few portals]]' or '') return portals, trackingCat, errMsg end -- check for too many portals if args.maxPortals >= 0 and #portals > args.maxPortals then errMsg = 'too many portals (maximum = '..args.maxPortals..')' trackingCat = (trackingEnabled and '[[Category:Portal templates with too many portals]]' or '') return portals, trackingCat, errMsg end if not args.redlinks or trackingEnabled then -- make new list of portals that exist local existingPortals = {} for _, portal in ipairs(portals) do local portalTitle = mw.title.new(portal,"Portal") -- if portal exists, put it into list if portalTitle and exists(portalTitle) then table.insert(existingPortals,portal) -- otherwise set tracking cat elseif trackingEnabled then trackingCat = "[[Category:Portal templates with redlinked portals]]" end end -- If redlinks is off, use portal list purged of redlinks portals = args.redlinks and portals or existingPortals -- if nothing left after purge, set tracking cat if #portals == 0 and trackingEnabled then trackingCat = trackingCat.."[[Category:Pages with empty portal template]]" end end return portals, trackingCat, errMsg end local function portalBox(args) return mw.html.create('ul') :attr('role', 'navigation') :attr('aria-label', 'Portals') :addClass('noprint') :addClass(args.error and '' or sandboxVersion('portalbox')) :addClass(args.border and sandboxVersion('portalborder') or '') :addClass(sandboxVersion(args.left and 'portalleft' or 'portalright')) :css('margin', args.margin or nil) :newline() end local function fillBox(root, contents) for _, item in ipairs(contents) do local entry = root:tag('li') entry:addClass(sandboxVersion('portalbox-entry')) local image = entry:tag('span') image:addClass(sandboxVersion('portalbox-image')) image:wikitext(item[1]) local link = entry:tag('span') link:addClass(sandboxVersion('portalbox-link')) link:wikitext(item[2]) end return root end local function noviewer(portalImage) -- Function to add noviewer class to filespec for portalImage local portalImage, hasClass = mw.ustring.gsub(portalImage, "class%s*=[^%|]+", "%0 noviewer") if hasClass == 0 then portalImage = portalImage.."|class=noviewer" end return portalImage end function p._portal(portals, args) -- This function builds the portal box used by the {{portal}} template. -- Normalize all arguments if args.redlinks == 'include' then args.redlinks = true end args.addBreak = args['break'] for key, default in pairs({left=false,tracking=true,nominimum=false, redlinks=false,addBreak=false,border=true}) do if args[key] == nil then args[key] = default end args[key] = yesno(args[key], default) end local root = portalBox(args) local trackingCat = '' local errMsg = nil args.minPortals = args.nominimum and 0 or 1 args.maxPortals = -1 portals, trackingCat, errMsg = p._checkPortals(portals, args) root:wikitext(trackingCat) -- if error message, put it in the box and return if errMsg then if args.border then -- suppress error message when border=no args.error = true -- recreate box without fancy formatting root = portalBox(args) root:wikitext(trackingCat) local errTag = root:tag('strong') errTag:addClass('error') errTag:css('padding','0.2em') errTag:wikitext('Error: '..errMsg) end return tostring(root) end -- if no portals (and no error), just return tracking category if #portals == 0 then return trackingCat end local contents = {} -- Display the portals specified in the positional arguments. local defaultUsed = nil for _, portal in ipairs(portals) do local portalImage = getImageName(portal) if portalImage == defaultImage then defaultUsed = portal else portalImage = noviewer(portalImage) end local image = string.format('[[File:%s|32x28px]]', portalImage) local link = string.format('[[Portal:%s|%s%sportal]]', portal, portal, args.addBreak and '<br />' or ' ') table.insert(contents, {image, link}) end if defaultUsed and args.tracking and checkTracking() then local cat = string.format('[[Category:Portal templates with default image|%s]]', defaultUsed) root:wikitext(cat) end return tostring(fillBox(root, contents)) end function p._demo(imageList, args) for key, default in pairs({left=false,border=true}) do if args[key] == nil then args[key] = default end args[key] = yesno(args[key], default) end local root = portalBox(args) local contents = {} -- Display the portals specified in the positional arguments. for _, fn in ipairs(imageList) do local image = string.format('[[File:%s|32x28px]]',noviewer(fn)) local link = string.format('[[:File:%s|%s]]',fn,fn) table.insert(contents,{image,link}) end return tostring(fillBox(root,contents)) end function p._image(portal,keep) -- Wrapper function to allow getImageName() to be accessed through #invoke. -- backward compatibility: if table passed, take first element if type(portal) == 'table' then portal = portal[1] end local name = getImageName(portal) -- If keep is yes (or equivalent), then allow all metadata (like image borders) to be returned -- also, add "noviewer" class to metadata local keepargs = yesno(keep) if keepargs then return noviewer(name) end -- otherwise, just keep filename, plus optional category local args = mw.text.split(name, "|", true) local result = {args[1]} -- the filename always comes first local category = '' -- parse name, looking for category arguments for i = 2,#args do local m = mw.ustring.match(args[i], "^%s*category%s*=") if m then table.insert(result, args[i]) end end -- reassemble arguments return table.concat(result,"|") end local function getAllImageTable() -- Returns an array containing all image subpages (minus aliases) as loaded by mw.loadData. local images = {} for i, subpage in ipairs{'a', 'b', 'c', 'd', 'e', 'f', 'g', 'h', 'i', 'j', 'k', 'l', 'm', 'n', 'o', 'p', 'q', 'r', 's', 't', 'u', 'v', 'w', 'x', 'y', 'z', 'other'} do local imageTable = mw.loadData('Module:Portal/images/' .. subpage .. sandbox) for portal, image in pairs(imageTable) do local args = mw.text.split(image,"|") images[portal] = args[1] -- just use image filename end end return images end function p._displayAll(portals, args) -- This function displays all portals that have portal images. This function is for maintenance purposes and should not be used in -- articles, for two reasons: 1) there are over 1500 portals with portal images, and 2) the module doesn't record how the portal -- names are capitalized, so the portal links may be broken. local lang = mw.language.getContentLanguage() portals = portals or {} for portal in pairs(getAllImageTable()) do table.insert(portals,lang:ucfirst(portal)) end table.sort(portals) args.redlinks = args.redlinks or "yes" return p._portal(portals, args) end function p._imageDupes() -- This function searches the image subpages to find duplicate images. If duplicate images exist, it is not necessarily a bad thing, -- as different portals might just happen to choose the same image. However, this function is helpful in identifying images that -- should be moved to a portal alias for ease of maintenance. local exists, dupes = {}, {} for portal, image in pairs(getAllImageTable()) do if not exists[image] then exists[image] = portal else table.insert(dupes, string.format('The image "[[:File:%s|%s]]" is used for both portals "%s" and "%s".', image, image, exists[image], portal)) end end if #dupes < 1 then return 'No duplicate images found.' else return 'The following duplicate images were found:\n* ' .. table.concat(dupes, '\n* ') end end local function processPortalArgs(args) -- This function processes a table of arguments and returns two tables: an array of portal names for processing by ipairs, and a table of -- the named arguments that specify style options, etc. We need to use ipairs because we want to list all the portals in the order -- they were passed to the template, but we also want to be able to deal with positional arguments passed explicitly, for example -- {{portal|2=Politics}}. The behaviour of ipairs is undefined if nil values are present, so we need to make sure they are all removed. args = type(args) == 'table' and args or {} local portals = {} local namedArgs = {} for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' and type(v) == 'string' then -- Make sure we have no non-string portal names. table.insert(portals, k) elseif type(k) ~= 'number' then namedArgs[k] = v end end table.sort(portals) for i, v in ipairs(portals) do portals[i] = args[v] end return portals, namedArgs end -- Entry point for sorting portals from other named arguments function p._processPortalArgs(args) return processPortalArgs(args) end function p.image(frame) local origArgs = getArgs(frame) local portals, args = processPortalArgs(origArgs) return p._image(portals[1],args.border) end function p.demo(frame) local args = getArgs(frame) local styles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = templatestyles} } return styles..p._demo(args,args) end local function makeWrapper(funcName) -- Processes external arguments and sends them to the other functions. return function (frame) -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking -- template, or the args passed to #invoke if any exist. Otherwise -- assume args are being passed directly in from the debug console -- or from another Lua module. -- Also: trim whitespace and remove blank arguments local origArgs = getArgs(frame) -- create two tables to pass to func: an array of portal names, and a table of named arguments. local portals, args = processPortalArgs(origArgs) local results = '' if funcName == '_portal' or funcName == '_displayAll' then results = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = templatestyles} } end return results .. p[funcName](portals, args) end end for _, funcName in ipairs{'portal', 'imageDupes', 'displayAll'} do p[funcName] = makeWrapper('_' .. funcName) end return p 17la7cpkbw894t9i08xfqc16pd5ncik 4 70679 2030630 2030440 2026-05-24T08:39:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2030630 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 108104 |- | 2 | {{b|MikaelF}} | 85381 |- | 3 | {{b|Avestaboy}} | 82951 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 73774 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57398 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12196 |- | 9 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 10 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 11 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 12 | {{b|Kurê Acemî}} | 9152 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3651 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2174 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1888 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1520 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 58 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 59 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 60 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 61 | {{b|Makenzis}} | 654 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 475 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} aks98e3ul3n1417ill7ptgflha3kgsz 0 74073 2030628 1822930 2026-05-24T08:07:24Z Д.Ильин 76919 img 2030628 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sodium-hypochlorite.svg|thumb|Sodyûm hîpoklorîd]] '''Sodyûm hîpoklorîd (NaClO)'''<ref>''Ferhenga Termên Fenî''(Kurdî-Tirkî-Îngilîzî)-''Prof. Dr. Bahhattin Gumgum''('''rûpela 253'yem'''), ISBN 978-605-9073-06-6</ref>, '''hîpoklorîda sodyûmê''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} '''hîpoklorîda natriyûmê'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} cûreyekî [[xwê]]y e. Ew di jiyana rojane de li hundirê [[ava kincan]] de tê bikaranîn. Ev madeyê ku gelek ziyana wê li hawirdorê heye, bi tevîhevbûna [[klor]] û sodyûm hîdroksîdê ku di [[sabûn]]an de ye, tê hilberandin. Formûla sodyûm hîpoklorîdê ya bidestxistinê wekî li xwarê ye. : 2[[Natriyûm|Na]][[Oksîjen|O]][[Hîdrojen|H]] + Cl₂ → [[Natriyûm|Na]]Cl + [[Natriyûm|Na]]Cl[[Oksîjen|O]] + [[Hîdrojen|H]]₂[[Oksîjen|O]]<ref>http://www.lenntech.com.tr/processes/disinfection/chemical/disinfectants-sodium-hypochlorite.htm</ref> == Girêdanên derve == * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0482.htm International Chemical Safety Card 0482](Agahiyên li ser Sodyûm hîpoklorîd) * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1119.htm International Chemical Safety Card 1119] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kîmya-şitil}} [[Kategorî:Kîmya]] flqmvqgxjwg63l53e2ne3u7futo66jl 828 74962 2030577 1536680 2026-05-23T20:06:10Z Wikihez 39702 2030577 Scribunto text/plain -- Version: 2023-07-10 -- Module to implement use of a blacklist and whitelist for infobox fields -- Can take a named parameter |qid which is the Wikidata ID for the article -- if not supplied, it will use the Wikidata ID associated with the current page. -- Fields in blacklist are never to be displayed, i.e. module must return nil in all circumstances -- Fields in whitelist return local value if it exists or the Wikidata value otherwise -- The name of the field that this function is called from is passed in named parameter |name -- The name is compulsory when blacklist or whitelist is used, -- so the module returns nil if it is not supplied. -- blacklist is passed in named parameter |suppressfields (or |spf) -- whitelist is passed in named parameter |fetchwikidata (or |fwd) require("strict") local p = {} local cdate -- initialise as nil and only load _complex_date function if needed -- Module:Complex date is loaded lazily and has the following dependencies: -- Module:Calendar -- Module:ISOdate -- Module:DateI18n -- Module:I18n/complex date -- Module:Ordinal -- Module:I18n/ordinal -- Module:Yesno -- Module:Formatnum -- Module:Linguistic -- -- The following, taken from https://www.mediawiki.org/wiki/Wikibase/DataModel#Dates_and_times, -- is needed to use Module:Complex date which seemingly requires date precision as a string. -- It would work better if only the authors of the mediawiki page could spell 'millennium'. local dp = { [6] = "millennium", [7] = "century", [8] = "decade", [9] = "year", [10] = "month", [11] = "day", } local i18n = { ["errors"] = { ["property-not-found"] = "Property not found.", ["No property supplied"] = "No property supplied", ["entity-not-found"] = "Wikidata entity not found.", ["unknown-claim-type"] = "Unknown claim type.", ["unknown-entity-type"] = "Unknown entity type.", ["qualifier-not-found"] = "Qualifier not found.", ["site-not-found"] = "Wikimedia project not found.", ["labels-not-found"] = "No labels found.", ["descriptions-not-found"] = "No descriptions found.", ["aliases-not-found"] = "No aliases found.", ["unknown-datetime-format"] = "Unknown datetime format.", ["local-article-not-found"] = "Article is available on Wikidata, but not on Wikipedia", ["dab-page"] = " (dab)", }, ["months"] = { "January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September", "October", "November", "December" }, ["century"] = "century", ["BC"] = "BC", ["BCE"] = "BCE", ["ordinal"] = { [1] = "st", [2] = "nd", [3] = "rd", ["default"] = "th" }, ["filespace"] = "File", ["Unknown"] = "Unknown", ["NaN"] = "Not a number", -- set the following to the name of a tracking category, -- e.g. "[[Category:Articles with missing Wikidata information]]", or "" to disable: ["missinginfocat"] = "[[Category:Articles with missing Wikidata information]]", ["editonwikidata"] = "Edit this on Wikidata", ["latestdatequalifier"] = function (date) return "before " .. date end, -- some languages, e.g. Bosnian use a period as a suffix after each number in a date ["datenumbersuffix"] = "", ["list separator"] = ", ", ["multipliers"] = { [0] = "", [3] = " thousand", [6] = " million", [9] = " billion", [12] = " trillion", } } -- This allows an internationisation module to override the above table if 'en' ~= mw.getContentLanguage():getCode() then require("Module:i18n").loadI18n("Module:WikidataIB/i18n", i18n) end -- This piece of html implements a collapsible container. Check the classes exist on your wiki. local collapsediv = '<div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%; overflow:auto;" data-expandtext="nîşan bide" data-collapsetext="veşêre">' -- Some items should not be linked. -- Each wiki can create a list of those in Module:WikidataIB/nolinks -- It should return a table called itemsindex, containing true for each item not to be linked local donotlink = {} local nolinks_exists, nolinks = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/nolinks") if nolinks_exists then donotlink = nolinks.itemsindex end -- To satisfy Wikipedia:Manual of Style/Titles, certain types of items are italicised, and others are quoted. -- The submodule [[Module:WikidataIB/titleformats]] lists the entity-ids used in 'instance of' (P31), -- which allows this module to identify the values that should be formatted. -- WikidataIB/titleformats exports a table p.formats, which is indexed by entity-id, and contains the value " or '' local formats = {} local titleformats_exists, titleformats = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/titleformats") if titleformats_exists then formats = titleformats.formats end ------------------------------------------------------------------------------- -- Private functions ------------------------------------------------------------------------------- -- ------------------------------------------------------------------------------- -- makeOrdinal needs to be internationalised along with the above: -- takes cardinal number as a numeric and returns the ordinal as a string -- we need three exceptions in English for 1st, 2nd, 3rd, 21st, .. 31st, etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local makeOrdinal = function(cardinal) local ordsuffix = i18n.ordinal.default if cardinal % 10 == 1 then ordsuffix = i18n.ordinal[1] elseif cardinal % 10 == 2 then ordsuffix = i18n.ordinal[2] elseif cardinal % 10 == 3 then ordsuffix = i18n.ordinal[3] end -- In English, 1, 21, 31, etc. use 'st', but 11, 111, etc. use 'th' -- similarly for 12 and 13, etc. if (cardinal % 100 == 11) or (cardinal % 100 == 12) or (cardinal % 100 == 13) then ordsuffix = i18n.ordinal.default end return tostring(cardinal) .. ordsuffix end ------------------------------------------------------------------------------- -- findLang takes a "langcode" parameter if supplied and valid -- otherwise it tries to create it from the user's set language ({{int:lang}}) -- failing that it uses the wiki's content language. -- It returns a language object ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local findLang = function(langcode) local langobj langcode = mw.text.trim(langcode or "") if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode) then langobj = mw.language.new( langcode ) else langcode = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}) if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode) then langobj = mw.language.new( langcode ) else langobj = mw.language.getContentLanguage() end end return langobj end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getItemLangCode takes a qid parameter (using the current page's qid if blank) -- If the item for that qid has property country (P17) it looks at the first preferred value -- If the country has an official language (P37), it looks at the first preferred value -- If that official language has a language code (P424), it returns the first preferred value -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local _getItemLangCode = function(qid) qid = mw.text.trim(qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return end local prop17 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P17")[1] if not prop17 or prop17.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end local qid17 = prop17.mainsnak.datavalue.value.id local prop37 = mw.wikibase.getBestStatements(qid17, "P37")[1] if not prop37 or prop37.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end local qid37 = prop37.mainsnak.datavalue.value.id local prop424 = mw.wikibase.getBestStatements(qid37, "P424")[1] if not prop424 or prop424.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end return prop424.mainsnak.datavalue.value end ------------------------------------------------------------------------------- -- roundto takes a number (x) -- and returns it rounded to (sf) significant figures ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local roundto = function(x, sf) if x == 0 then return 0 end local s = 1 if x < 0 then x = -x s = -1 end if sf < 1 then sf = 1 end local p = 10 ^ (math.floor(math.log10(x)) - sf + 1) x = math.floor(x / p + 0.5) * p * s -- if it's integral, cast to an integer: if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x end ------------------------------------------------------------------------------- -- decimalToDMS takes a decimal degrees (x) with precision (p) -- and returns degrees/minutes/seconds according to the precision ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local decimalToDMS = function(x, p) -- if p is not supplied, use a precision around 0.1 seconds if not tonumber(p) then p = 1e-4 end local d = math.floor(x) local ms = (x - d) * 60 if p > 0.5 then -- precision is > 1/2 a degree if ms > 30 then d = d + 1 end ms = 0 end local m = math.floor(ms) local s = (ms - m) * 60 if p > 0.008 then -- precision is > 1/2 a minute if s > 30 then m = m +1 end s = 0 elseif p > 0.00014 then -- precision is > 1/2 a second s = math.floor(s + 0.5) elseif p > 0.000014 then -- precision is > 1/20 second s = math.floor(10 * s + 0.5) / 10 elseif p > 0.0000014 then -- precision is > 1/200 second s = math.floor(100 * s + 0.5) / 100 else -- cap it at 3 dec places for now s = math.floor(1000 * s + 0.5) / 1000 end return d, m, s end ------------------------------------------------------------------------------- -- decimalPrecision takes a decimal (x) with precision (p) -- and returns x rounded approximately to the given precision -- precision should be between 1 and 1e-6, preferably a power of 10. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local decimalPrecision = function(x, p) local s = 1 if x < 0 then x = -x s = -1 end -- if p is not supplied, pick an arbitrary precision if not tonumber(p) then p = 1e-4 elseif p > 1 then p = 1 elseif p < 1e-6 then p = 1e-6 else p = 10 ^ math.floor(math.log10(p)) end x = math.floor(x / p + 0.5) * p * s -- if it's integral, cast to an integer: if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end -- if it's less than 1e-4, it will be in exponent form, so return a string with 6dp -- 9e-5 becomes 0.000090 if math.abs(x) < 1e-4 then x = string.format("%f", x) end return x end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatDate takes a datetime of the usual format from mw.wikibase.entity:formatPropertyValues -- like "1 August 30 BCE" as parameter 1 -- and formats it according to the df (date format) and bc parameters -- df = ["dmy" / "mdy" / "y"] default will be "dmy" -- bc = ["BC" / "BCE"] default will be "BCE" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local format_Date = function(datetime, dateformat, bc) local datetime = datetime or "1 August 30 BCE" -- in case of nil value -- chop off multiple vales and/or any hours, mins, etc. -- keep anything before punctuation - we just want a single date: local dateval = string.match( datetime, "[%w ]+") local dateformat = string.lower(dateformat or "dmy") -- default to dmy local bc = string.upper(bc or "") -- can't use nil for bc -- we only want to accept two possibilities: BC or default to BCE if bc == "BC" then bc = "&nbsp;" .. i18n["BC"] -- prepend a non-breaking space. else bc = "&nbsp;" .. i18n["BCE"] end local postchrist = true -- start by assuming no BCE local dateparts = {} for word in string.gmatch(dateval, "%w+") do if word == "BCE" or word == "BC" then -- *** internationalise later *** postchrist = false else -- we'll keep the parts that are not 'BCE' in a table dateparts[#dateparts + 1] = word end end if postchrist then bc = "" end -- set AD dates to no suffix *** internationalise later *** local sep = "&nbsp;" -- separator is nbsp local fdate = table.concat(dateparts, sep) -- set formatted date to same order as input -- if we have day month year, check dateformat if #dateparts == 3 then if dateformat == "y" then fdate = dateparts[3] elseif dateformat == "mdy" then fdate = dateparts[2] .. sep .. dateparts[1] .. "," .. sep .. dateparts[3] end elseif #dateparts == 2 and dateformat == "y" then fdate = dateparts[2] end return fdate .. bc end ------------------------------------------------------------------------------- -- dateFormat is the handler for properties that are of type "time" -- It takes timestamp, precision (6 to 11 per mediawiki), dateformat (y/dmy/mdy), BC format (BC/BCE), -- a plaindate switch (yes/no/adj) to en/disable "sourcing circumstances"/use adjectival form, -- any qualifiers for the property, the language, and any adjective to use like 'before'. -- It passes the date through the "complex date" function -- and returns a string with the internatonalised date formatted according to preferences. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); cdate(); dp[] ------------------------------------------------------------------------------- local dateFormat = function(timestamp, dprec, df, bcf, pd, qualifiers, lang, adj, model) -- output formatting according to preferences (y/dmy/mdy/ymd) df = (df or ""):lower() -- if ymd is required, return the part of the timestamp in YYYY-MM-DD form -- but apply Year zero#Astronomers fix: 1 BC = 0000; 2 BC = -0001; etc. if df == "ymd" then if timestamp:sub(1,1) == "+" then return timestamp:sub(2,11) else local yr = tonumber(timestamp:sub(2,5)) - 1 yr = ("000" .. yr):sub(-4) if yr ~= "0000" then yr = "-" .. yr end return yr .. timestamp:sub(6,11) end end -- A year can be stored like this: "+1872-00-00T00:00:00Z", -- which is processed here as if it were the day before "+1872-01-01T00:00:00Z", -- and that's the last day of 1871, so the year is wrong. -- So fix the month 0, day 0 timestamp to become 1 January instead: timestamp = timestamp:gsub("%-00%-00T", "-01-01T") -- just in case date precision is missing dprec = dprec or 11 -- override more precise dates if required dateformat is year alone: if df == "y" and dprec > 9 then dprec = 9 end -- complex date only deals with precisions from 6 to 11, so clip range dprec = dprec>11 and 11 or dprec dprec = dprec<6 and 6 or dprec -- BC format is "BC" or "BCE" bcf = (bcf or ""):upper() -- plaindate only needs the first letter (y/n/a) pd = (pd or ""):sub(1,1):lower() if pd == "" or pd == "n" or pd == "f" or pd == "0" then pd = false end -- in case language isn't passed lang = lang or findLang().code -- set adj as empty if nil adj = adj or "" -- extract the day, month, year from the timestamp local bc = timestamp:sub(1, 1)=="-" and "BC" or "" local year, month, day = timestamp:match("[+-](%d*)-(%d*)-(%d*)T") local iso = tonumber(year) -- if year is missing, let it throw an error -- this will adjust the date format to be compatible with cdate -- possible formats are Y, YY, YYY0, YYYY, YYYY-MM, YYYY-MM-DD if dprec == 6 then iso = math.floor( (iso - 1) / 1000 ) + 1 end if dprec == 7 then iso = math.floor( (iso - 1) / 100 ) + 1 end if dprec == 8 then iso = math.floor( iso / 10 ) .. "0" end if dprec == 10 then iso = year .. "-" .. month end if dprec == 11 then iso = year .. "-" .. month .. "-" .. day end -- add "circa" (Q5727902) from "sourcing circumstances" (P1480) local sc = not pd and qualifiers and qualifiers.P1480 if sc then for k1, v1 in pairs(sc) do if v1.datavalue and v1.datavalue.value.id == "Q5727902" then adj = "circa" break end end end -- deal with Julian dates: -- no point in saying that dates before 1582 are Julian - they are by default -- doesn't make sense for dates less precise than year -- we can suppress it by setting |plaindate, e.g. for use in constructing categories. local calendarmodel = "" if tonumber(year) > 1582 and dprec > 8 and not pd and model == "http://www.wikidata.org/entity/Q1985786" then calendarmodel = "julian" end if not cdate then cdate = require("Module:Complex date")._complex_date end local fdate = cdate(calendarmodel, adj, tostring(iso), dp[dprec], bc, "", "", "", "", lang, 1) -- this may have QuickStatements info appended to it in a div, so remove that fdate = fdate:gsub(' <div style="display: none;">[^<]*</div>', '') -- it may also be returned wrapped in a microformat, so remove that fdate = fdate:gsub("<[^>]*>", "") -- there may be leading zeros that we should remove fdate = fdate:gsub("^0*", "") -- if a plain date is required, then remove any links (like BC linked) if pd then fdate = fdate:gsub("%[%[.*|", ""):gsub("]]", "") end -- if 'circa', use the abbreviated form *** internationalise later *** fdate = fdate:gsub('circa ', '<abbr title="circa">c.</abbr>&nbsp;') -- deal with BC/BCE if bcf == "BCE" then fdate = fdate:gsub('BC', 'BCE') end -- deal with mdy format if df == "mdy" then fdate = fdate:gsub("(%d+) (%w+) (%d+)", "%2 %1, %3") end -- deal with adjectival form *** internationalise later *** if pd == "a" then fdate = fdate:gsub(' century', '-century') end return fdate end ------------------------------------------------------------------------------- -- parseParam takes a (string) parameter, e.g. from the list of frame arguments, -- and makes "false", "no", and "0" into the (boolean) false -- it makes the empty string and nil into the (boolean) value passed as default -- allowing the parameter to be true or false by default. -- It returns a boolean. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local parseParam = function(param, default) if type(param) == "boolean" then param = tostring(param) end if param and param ~= "" then param = param:lower() if (param == "false") or (param:sub(1,1) == "n") or (param == "0") then return false else return true end else return default end end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getSitelink takes the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It takes an optional parameter |wiki= to determine which wiki is to be checked for a sitelink -- If the parameter is blank, then it uses the local wiki. -- If there is a sitelink to an article available, it returns the plain text link to the article -- If there is no sitelink, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local _getSitelink = function(qid, wiki) qid = (qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end wiki = wiki or "" local sitelink if wiki == "" then sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid) else sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid, wiki) end return sitelink end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getCommonslink takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It returns one of the following in order of preference: -- the Commons sitelink of the Wikidata entity - but not if onlycat=true and it's not a category; -- the Commons sitelink of the topic's main category of the Wikidata entity; -- the Commons category of the Wikidata entity - unless fallback=false. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getSitelink(); parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- local _getCommonslink = function(qid, onlycat, fallback) qid = (qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end onlycat = parseParam(onlycat, false) if fallback == "" then fallback = nil end local sitelink = _getSitelink(qid, "commonswiki") if onlycat and sitelink and sitelink:sub(1,9) ~= "Category:" then sitelink = nil end if not sitelink then -- check for topic's main category local prop910 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P910")[1] if prop910 then local tmcid = prop910.mainsnak.datavalue and prop910.mainsnak.datavalue.value.id sitelink = _getSitelink(tmcid, "commonswiki") end if not sitelink then -- check for list's main category local prop1754 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P1754")[1] if prop1754 then local tmcid = prop1754.mainsnak.datavalue and prop1754.mainsnak.datavalue.value.id sitelink = _getSitelink(tmcid, "commonswiki") end end end if not sitelink and fallback then -- check for Commons category (string value) local prop373 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P373")[1] if prop373 then sitelink = prop373.mainsnak.datavalue and prop373.mainsnak.datavalue.value if sitelink then sitelink = "Category:" .. sitelink end end end return sitelink end ------------------------------------------------------------------------------- -- The label in a Wikidata item is subject to vulnerabilities -- that an attacker might try to exploit. -- It needs to be 'sanitised' by removing any wikitext before use. -- If it doesn't exist, return the id for the item -- a second (boolean) value is also returned, value is true when the label exists ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local labelOrId = function(id, lang) if lang == "default" then lang = findLang().code end local label if lang then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, lang) else label = mw.wikibase.getLabel(id) end if label then return mw.text.nowiki(label), true else return id, false end end ------------------------------------------------------------------------------- -- linkedItem takes an entity-id and returns a string, linked if possible. -- This is the handler for "wikibase-item". Preferences: -- 1. Display linked disambiguated sitelink if it exists -- 2. Display linked label if it is a redirect -- 3. TBA: Display an inter-language link for the label if it exists other than in default language -- 4. Display unlinked label if it exists -- 5. Display entity-id for now to indicate a label could be provided -- dtxt is text to be used instead of label, or nil. -- shortname is boolean switch to use P1813 (short name) instead of label if true. -- lang is the current language code. -- uselbl is boolean switch to force display of the label instead of the sitelink (default: false) -- linkredir is boolean switch to allow linking to a redirect (default: false) -- formatvalue is boolean switch to allow formatting as italics or quoted (default: false) ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: labelOrId(); donotlink[] ------------------------------------------------------------------------------- local linkedItem = function(id, args) local lprefix = (args.lp or args.lprefix or args.linkprefix or ""):gsub('"', '') -- toughen against nil values passed local lpostfix = (args.lpostfix or ""):gsub('"', '') local prefix = (args.prefix or ""):gsub('"', '') local postfix = (args.postfix or ""):gsub('"', '') local dtxt = args.dtxt local shortname = args.shortname or args.sn local lang = args.lang or "en" -- fallback to default if missing local uselbl = args.uselabel or args.uselbl uselbl = parseParam(uselbl, false) local linkredir = args.linkredir linkredir = parseParam(linkredir, false) local formatvalue = args.formatvalue or args.fv formatvalue = parseParam(formatvalue, false) -- see if item might need italics or quotes local fmt = "" if next(formats) and formatvalue then for k, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(id, "P31") ) do if v.mainsnak.datavalue and formats[v.mainsnak.datavalue.value.id] then fmt = formats[v.mainsnak.datavalue.value.id] break -- pick the first match end end end local disp local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(id) local label, islabel if dtxt then label, islabel = dtxt, true elseif shortname then -- see if there is a shortname in our language, and set label to it for k, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(id, "P1813") ) do if v.mainsnak.datavalue.value.language == lang then label, islabel = v.mainsnak.datavalue.value.text, true break end -- test for language match end -- loop through values of short name -- if we have no label set, then there was no shortname available if not islabel then label, islabel = labelOrId(id) shortname = false end else label, islabel = labelOrId(id) end if mw.site.siteName ~= "Wikimedia Commons" then if sitelink then if not (dtxt or shortname) then -- if sitelink and label are the same except for case, no need to process further if sitelink:lower() ~= label:lower() then -- strip any namespace or dab from the sitelink local pos = sitelink:find(":") or 0 local slink = sitelink if pos > 0 then local pfx = sitelink:sub(1,pos-1) if mw.site.namespaces[pfx] then -- that prefix is a valid namespace, so remove it slink = sitelink:sub(pos+1) end end -- remove stuff after commas or inside parentheses - ie. dabs slink = slink:gsub("%s%(.+%)$", ""):gsub(",.+$", "") -- if uselbl is false, use sitelink instead of label if not uselbl then -- use slink as display, preserving label case - find("^%u") is true for 1st char uppercase if label:find("^%u") then label = slink:gsub("^(%l)", string.upper) else label = slink:gsub("^(%u)", string.lower) end end end end if donotlink[label] then disp = prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix else disp = "[[" .. lprefix .. sitelink .. lpostfix .. "|" .. prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix .. "]]" end elseif islabel then -- no sitelink, label exists, so check if a redirect with that title exists, if linkredir is true -- display plain label by default disp = prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix if linkredir then local artitle = mw.title.new(label, 0) -- only nil if label has invalid chars if not donotlink[label] and artitle and artitle.redirectTarget then -- there's a redirect with the same title as the label, so let's link to that disp = "[[".. lprefix .. label .. lpostfix .. "|" .. prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix .. "]]" end end -- test if article title exists as redirect on current Wiki else -- no sitelink and no label, so return whatever was returned from labelOrId for now -- add tracking category [[Category:Articles with missing Wikidata information]] -- for enwiki, just return the tracking category if mw.wikibase.getGlobalSiteId() == "enwiki" then disp = i18n.missinginfocat else disp = prefix .. label .. postfix .. i18n.missinginfocat end end else local ccat = mw.wikibase.getBestStatements(id, "P373")[1] if ccat and ccat.mainsnak.datavalue then ccat = ccat.mainsnak.datavalue.value disp = "[[" .. lprefix .. "Category:" .. ccat .. lpostfix .. "|" .. prefix .. label .. postfix .. "]]" elseif sitelink then -- this asumes that if a sitelink exists, then a label also exists disp = "[[" .. lprefix .. sitelink .. lpostfix .. "|" .. prefix .. label .. postfix .. "]]" else -- no sitelink and no Commons cat, so return label from labelOrId for now disp = prefix .. label .. postfix end end return disp end ------------------------------------------------------------------------------- -- sourced takes a table representing a statement that may or may not have references -- it looks for a reference sourced to something not containing the word "wikipedia" -- it returns a boolean = true if it finds a sourced reference. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local sourced = function(claim) if claim.references then for kr, vr in pairs(claim.references) do local ref = mw.wikibase.renderSnaks(vr.snaks) if not ref:find("Wiki") then return true end end end end ------------------------------------------------------------------------------- -- setRanks takes a flag (parameter passed) that requests the values to return -- "b[est]" returns preferred if available, otherwise normal -- "p[referred]" returns preferred -- "n[ormal]" returns normal -- "d[eprecated]" returns deprecated -- multiple values are allowed, e.g. "preferred normal" (which is the default) -- "best" will override the other flags, and set p and n ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local setRanks = function(rank) rank = (rank or ""):lower() -- if nothing passed, return preferred and normal -- if rank == "" then rank = "p n" end local ranks = {} for w in string.gmatch(rank, "%a+") do w = w:sub(1,1) if w == "b" or w == "p" or w == "n" or w == "d" then ranks[w] = true end end -- check if "best" is requested or no ranks requested; and if so, set preferred and normal if ranks.b or not next(ranks) then ranks.p = true ranks.n = true end return ranks end ------------------------------------------------------------------------------- -- parseInput processes the Q-id , the blacklist and the whitelist -- if an input parameter is supplied, it returns that and ends the call. -- it returns (1) either the qid or nil indicating whether or not the call should continue -- and (2) a table containing all of the statements for the propertyID and relevant Qid -- if "best" ranks are requested, it returns those instead of all non-deprecated ranks ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local parseInput = function(frame, input_parm, property_id) -- There may be a local parameter supplied, if it's blank, set it to nil input_parm = mw.text.trim(input_parm or "") if input_parm == "" then input_parm = nil end -- return nil if Wikidata is not available if not mw.wikibase then return false, input_parm end local args = frame.args -- can take a named parameter |qid which is the Wikidata ID for the article. -- if it's not supplied, use the id for the current page local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end -- if there's no Wikidata item for the current page return nil if not qid then return false, input_parm end -- The blacklist is passed in named parameter |suppressfields local blacklist = args.suppressfields or args.spf or "" -- The whitelist is passed in named parameter |fetchwikidata local whitelist = args.fetchwikidata or args.fwd or "" if whitelist == "" then whitelist = "NONE" end -- The name of the field that this function is called from is passed in named parameter |name local fieldname = args.name or "" if blacklist ~= "" then -- The name is compulsory when blacklist is used, so return nil if it is not supplied if fieldname == "" then return false, nil end -- If this field is on the blacklist, then return nil if blacklist:find(fieldname) then return false, nil end end -- If we got this far then we're not on the blacklist -- The blacklist overrides any locally supplied parameter as well -- If a non-blank input parameter was supplied return it if input_parm then return false, input_parm end -- We can filter out non-valid properties if property_id:sub(1,1):upper() ~="P" or property_id == "P0" then return false, nil end -- Otherwise see if this field is on the whitelist: -- needs a bit more logic because find will return its second value = 0 if fieldname is "" -- but nil if fieldname not found on whitelist local _, found = whitelist:find(fieldname) found = ((found or 0) > 0) if whitelist ~= 'ALL' and (whitelist:upper() == "NONE" or not found) then return false, nil end -- See what's on Wikidata (the call always returns a table, but it may be empty): local props = {} if args.reqranks.b then props = mw.wikibase.getBestStatements(qid, property_id) else props = mw.wikibase.getAllStatements(qid, property_id) end if props[1] then return qid, props end -- no property on Wikidata return false, nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- createicon assembles the "Edit at Wikidata" pen icon. -- It returns a wikitext string inside a span class="penicon" -- if entityID is nil or empty, the ID associated with current page is used -- langcode and propertyID may be nil or empty ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: i18n[]; ------------------------------------------------------------------------------- local createicon = function(langcode, entityID, propertyID) langcode = langcode or "" if not entityID or entityID == "" then entityID= mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end propertyID = propertyID or "" local icon = "&nbsp;<span class='penicon autoconfirmed-show'>[[" -- "&nbsp;<span data-bridge-edit-flow='overwrite' class='penicon'>[[" -> enable Wikidata Bridge .. i18n["filespace"] .. ":Blue_pencil.svg |frameless |text-top |10px |alt=" .. i18n["editonwikidata"] .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. entityID if langcode ~= "" then icon = icon .. "?uselang=" .. langcode end if propertyID ~= "" then icon = icon .. "#" .. propertyID end icon = icon .. "|" .. i18n["editonwikidata"] .. "]]</span>" return icon end ------------------------------------------------------------------------------- -- assembleoutput takes the sequence table containing the property values -- and formats it according to switches given. It returns a string or nil. -- It uses the entityID (and optionally propertyID) to create a link in the pen icon. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); ------------------------------------------------------------------------------- local assembleoutput = function(out, args, entityID, propertyID) -- sorted is a boolean passed to enable sorting of the values returned -- if nothing or an empty string is passed set it false -- if "false" or "no" or "0" is passed set it false local sorted = parseParam(args.sorted, false) -- noicon is a boolean passed to suppress the trailing "edit at Wikidata" icon -- for use when the value is processed further by the infobox -- if nothing or an empty string is passed set it false -- if "false" or "no" or "0" is passed set it false local noic = parseParam(args.noicon, false) -- list is the name of a template that a list of multiple values is passed through -- examples include "hlist" and "ubl" -- setting it to "prose" produces something like "1, 2, 3, and 4" local list = args.list or "" -- sep is a string that is used to separate multiple returned values -- if nothing or an empty string is passed set it to the default -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed -- e.g. |sep=" - " local sepdefault = i18n["list separator"] local separator = args.sep or "" separator = string.gsub(separator, '"', '') if separator == "" then separator = sepdefault end -- collapse is a number that determines the maximum number of returned values -- before the output is collapsed. -- Zero or not a number result in no collapsing (default becomes 0). local collapse = tonumber(args.collapse) or 0 -- replacetext (rt) is a string that is returned instead of any non-empty Wikidata value -- this is useful for tracking and debugging local replacetext = mw.text.trim(args.rt or args.replacetext or "") -- if there's anything to return, then return a list -- comma-separated by default, but may be specified by the sep parameter -- optionally specify a hlist or ubl or a prose list, etc. local strout if #out > 0 then if sorted then table.sort(out) end -- if there's something to display and a pen icon is wanted, add it the end of the last value local hasdisplay = false for i, v in ipairs(out) do if v ~= i18n.missinginfocat then hasdisplay = true break end end if not noic and hasdisplay then out[#out] = out[#out] .. createicon(args.langobj.code, entityID, propertyID) end if list == "" then strout = table.concat(out, separator) elseif list:lower() == "prose" then strout = mw.text.listToText( out ) else strout = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = list, args = out} end if collapse >0 and #out > collapse then strout = collapsediv .. strout .. "</div>" end else strout = nil -- no items had valid reference end if replacetext ~= "" and strout then strout = replacetext end return strout end ------------------------------------------------------------------------------- -- rendersnak takes a table (propval) containing the information stored on one property value -- and returns the value as a string and its language if monolingual text. -- It handles data of type: -- wikibase-item -- time -- string, url, commonsMedia, external-id -- quantity -- globe-coordinate -- monolingualtext -- It also requires linked, the link/pre/postfixes, uabbr, and the arguments passed from frame. -- The optional filter parameter allows quantities to be be filtered by unit Qid. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); labelOrId(); i18n[]; dateFormat(); -- roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); linkedItem(); ------------------------------------------------------------------------------- local rendersnak = function(propval, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) lpre = lpre or "" lpost = lpost or "" pre = pre or "" post = post or "" args.lang = args.lang or findLang().code -- allow values to display a fixed text instead of label local dtxt = args.displaytext or args.dt if dtxt == "" then dtxt = nil end -- switch to use display of short name (P1813) instead of label local shortname = args.shortname or args.sn shortname = parseParam(shortname, false) local snak = propval.mainsnak or propval local dtype = snak.datatype local dv = snak.datavalue dv = dv and dv.value -- value and monolingual text language code returned local val, mlt if propval.rank and not args.reqranks[propval.rank:sub(1, 1)] then -- val is nil: value has a rank that isn't requested ------------------------------------ elseif snak.snaktype == "somevalue" then -- value is unknown val = i18n["Unknown"] ------------------------------------ elseif snak.snaktype == "novalue" then -- value is none -- val = "No value" -- don't return anything ------------------------------------ elseif dtype == "wikibase-item" then -- data type is a wikibase item: -- it's wiki-linked value, so output as link if enabled and possible local qnumber = dv.id if linked then val = linkedItem(qnumber, args) else -- no link wanted so check for display-text, otherwise test for lang code local label, islabel if dtxt then label = dtxt else label, islabel = labelOrId(qnumber) local langlabel = mw.wikibase.getLabelByLang(qnumber, args.lang) if langlabel then label = mw.text.nowiki( langlabel ) end end val = pre .. label .. post end -- test for link required ------------------------------------ elseif dtype == "time" then -- data type is time: -- time is in timestamp format -- date precision is integer per mediawiki -- output formatting according to preferences (y/dmy/mdy) -- BC format as BC or BCE -- plaindate is passed to disable looking for "sourcing cirumstances" -- or to set the adjectival form -- qualifiers (if any) is a nested table or nil -- lang is given, or user language, or site language -- -- Here we can check whether args.df has a value -- If not, use code from Module:Sandbox/RexxS/Getdateformat to set it from templates like {{Use mdy dates}} val = dateFormat(dv.time, dv.precision, args.df, args.bc, args.pd, propval.qualifiers, args.lang, "", dv.calendarmodel) ------------------------------------ -- data types which are strings: elseif dtype == "commonsMedia" or dtype == "external-id" or dtype == "string" or dtype == "url" then -- commonsMedia or external-id or string or url -- all have mainsnak.datavalue.value as string if (lpre == "" or lpre == ":") and lpost == "" then -- don't link if no linkpre/postfix or linkprefix is just ":" val = pre .. dv .. post elseif dtype == "external-id" then val = "[" .. lpre .. dv .. lpost .. " " .. pre .. dv .. post .. "]" else val = "[[" .. lpre .. dv .. lpost .. "|" .. pre .. dv .. post .. "]]" end -- check for link requested (i.e. either linkprefix or linkpostfix exists) ------------------------------------ -- data types which are quantities: elseif dtype == "quantity" then -- quantities have mainsnak.datavalue.value.amount and mainsnak.datavalue.value.unit -- the unit is of the form http://www.wikidata.org/entity/Q829073 -- -- implement a switch to turn on/off numerical formatting later local fnum = true -- -- a switch to turn on/off conversions - only for en-wiki local conv = parseParam(args.conv or args.convert, false) -- if we have conversions, we won't have formatted numbers or scales if conv then uabbr = true fnum = false args.scale = "0" end -- -- a switch to turn on/off showing units, default is true local showunits = parseParam(args.su or args.showunits, true) -- -- convert amount to a number local amount = tonumber(dv.amount) or i18n["NaN"] -- -- scale factor for millions, billions, etc. local sc = tostring(args.scale or ""):sub(1,1):lower() local scale if sc == "a" then -- automatic scaling if amount > 1e15 then scale = 12 elseif amount > 1e12 then scale = 9 elseif amount > 1e9 then scale = 6 elseif amount > 1e6 then scale = 3 else scale = 0 end else scale = tonumber(args.scale) or 0 if scale < 0 or scale > 12 then scale = 0 end scale = math.floor(scale/3) * 3 end local factor = 10^scale amount = amount / factor -- ranges: local range = "" -- check if upper and/or lower bounds are given and significant local upb = tonumber(dv.upperBound) local lowb = tonumber(dv.lowerBound) if upb and lowb then -- differences rounded to 2 sig fig: local posdif = roundto(upb - amount, 2) / factor local negdif = roundto(amount - lowb, 2) / factor upb, lowb = amount + posdif, amount - negdif -- round scaled numbers to integers or 4 sig fig if (scale > 0 or sc == "a") then if amount < 1e4 then amount = roundto(amount, 4) else amount = math.floor(amount + 0.5) end end if fnum then amount = args.langobj:formatNum( amount ) end if posdif ~= negdif then -- non-symmetrical range = " +" .. posdif .. " -" .. negdif elseif posdif ~= 0 then -- symmetrical and non-zero range = " ±" .. posdif else -- otherwise range is zero, so leave it as "" end else -- round scaled numbers to integers or 4 sig fig if (scale > 0 or sc == "a") then if amount < 1e4 then amount = roundto(amount, 4) else amount = math.floor(amount + 0.5) end end if fnum then amount = args.langobj:formatNum( amount ) end end -- unit names and symbols: -- extract the qid in the form 'Qnnn' from the value.unit url -- and then fetch the label from that - or symbol if unitabbr is true local unit = "" local usep = "" local usym = "" local unitqid = string.match( dv.unit, "(Q%d+)" ) if filter and unitqid ~= filter then return nil end if unitqid and showunits then local uname = mw.wikibase.getLabelByLang(unitqid, args.lang) or "" if uname ~= "" then usep, unit = " ", uname end if uabbr then -- see if there's a unit symbol (P5061) local unitsymbols = mw.wikibase.getBestStatements(unitqid, "P5061") -- construct fallback table, add local lang and multiple languages local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( args.lang ) table.insert( fbtbl, 1, args.lang ) table.insert( fbtbl, 1, "mul" ) local found = false for idx1, us in ipairs(unitsymbols) do for idx2, fblang in ipairs(fbtbl) do if us.mainsnak.datavalue.value.language == fblang then usym = us.mainsnak.datavalue.value.text found = true break end if found then break end end -- loop through fallback table end -- loop through values of P5061 if found then usep, unit = "&nbsp;", usym end end end -- format display: if conv then if range == "" then val = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "cvt", args = {amount, unit}} else val = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "cvt", args = {lowb, "to", upb, unit}} end elseif unit == "$" or unit == "£" then val = unit .. amount .. range .. i18n.multipliers[scale] else val = amount .. range .. i18n.multipliers[scale] .. usep .. unit end ------------------------------------ -- datatypes which are global coordinates: elseif dtype == "globe-coordinate" then -- 'display' parameter defaults to "inline, title" *** unused for now *** -- local disp = args.display or "" -- if disp == "" then disp = "inline, title" end -- -- format parameter switches from deg/min/sec to decimal degrees -- default is deg/min/sec -- decimal degrees needs |format = dec local form = (args.format or ""):lower():sub(1,3) if form ~= "dec" then form = "dms" end -- not needed for now -- -- show parameter allows just the latitude, or just the longitude, or both -- to be returned as a signed decimal, ignoring the format parameter. local show = (args.show or ""):lower() if show ~= "longlat" then show = show:sub(1,3) end -- local lat, long, prec = dv.latitude, dv.longitude, dv.precision if show == "lat" then val = decimalPrecision(lat, prec) elseif show == "lon" then val = decimalPrecision(long, prec) elseif show == "longlat" then val = decimalPrecision(long, prec) .. ", " .. decimalPrecision(lat, prec) else local ns = "N" local ew = "E" if lat < 0 then ns = "S" lat = - lat end if long < 0 then ew = "W" long = - long end if form == "dec" then lat = decimalPrecision(lat, prec) long = decimalPrecision(long, prec) val = lat .. "°" .. ns .. " " .. long .. "°" .. ew else local latdeg, latmin, latsec = decimalToDMS(lat, prec) local longdeg, longmin, longsec = decimalToDMS(long, prec) if latsec == 0 and longsec == 0 then if latmin == 0 and longmin == 0 then val = latdeg .. "°" .. ns .. " " .. longdeg .. "°" .. ew else val = latdeg .. "°" .. latmin .. "′" .. ns .. " " val = val .. longdeg .. "°".. longmin .. "′" .. ew end else val = latdeg .. "°" .. latmin .. "′" .. latsec .. "″" .. ns .. " " val = val .. longdeg .. "°" .. longmin .. "′" .. longsec .. "″" .. ew end end end ------------------------------------ elseif dtype == "monolingualtext" then -- data type is Monolingual text: -- has mainsnak.datavalue.value as a table containing language/text pairs -- collect all the values in 'out' and languages in 'mlt' and process them later val = pre .. dv.text .. post mlt = dv.language ------------------------------------ else -- some other data type so write a specific handler val = "unknown data type: " .. dtype end -- of datatype/unknown value/sourced check return val, mlt end ------------------------------------------------------------------------------- -- propertyvalueandquals takes a property object, the arguments passed from frame, -- and a qualifier propertyID. -- It returns a sequence (table) of values representing the values of that property -- and qualifiers that match the qualifierID if supplied. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); sourced(); labelOrId(); i18n.latestdatequalifier(); format_Date(); -- makeOrdinal(); roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); assembleoutput(); ------------------------------------------------------------------------------- local function propertyvalueandquals(objproperty, args, qualID) -- needs this style of declaration because it's re-entrant -- onlysourced is a boolean passed to return only values sourced to other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) -- linked is a a boolean that enables the link to a local page via sitelink -- if nothing or an empty string is passed set it true local linked = parseParam(args.linked, true) -- prefix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is prefixed to each value -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local prefix = (args.prefix or ""):gsub('"', '') -- postfix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is postfixed to each value -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local postfix = (args.postfix or ""):gsub('"', '') -- linkprefix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this creates a link and is then prefixed to each value -- useful when when multiple values are returned and indirect links are needed -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local lprefix = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- linkpostfix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is postfixed to each value when linking is enabled with lprefix -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local lpostfix = (args.linkpostfix or ""):gsub('"', '') -- wdlinks is a boolean passed to enable links to Wikidata when no article exists -- if nothing or an empty string is passed set it false local wdl = parseParam(args.wdlinks or args.wdl, false) -- unitabbr is a boolean passed to enable unit abbreviations for common units -- if nothing or an empty string is passed set it false local uabbr = parseParam(args.unitabbr or args.uabbr, false) -- qualsonly is a boolean passed to return just the qualifiers -- if nothing or an empty string is passed set it false local qualsonly = parseParam(args.qualsonly or args.qo, false) -- maxvals is a string that may be nil, empty (""), or a number -- this determines how many items may be returned when multiple values are available -- setting it = 1 is useful where the returned string is used within another call, e.g. image local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 -- pd (plain date) is a string: yes/true/1 | no/false/0 | adj -- to disable/enable "sourcing cirumstances" or use adjectival form for the plain date local pd = args.plaindate or args.pd or "no" args.pd = pd -- allow qualifiers to have a different date format; default to year unless qualsonly is set args.qdf = args.qdf or args.qualifierdateformat or args.df or (not qualsonly and "y") local lang = args.lang or findLang().code -- qualID is a string list of wanted qualifiers or "ALL" qualID = qualID or "" -- capitalise list of wanted qualifiers and substitute "DATES" qualID = qualID:upper():gsub("DATES", "P580, P582") local allflag = (qualID == "ALL") -- create table of wanted qualifiers as key local qwanted = {} -- create sequence of wanted qualifiers local qorder = {} for q in mw.text.gsplit(qualID, "%p") do -- split at punctuation and iterate local qtrim = mw.text.trim(q) if qtrim ~= "" then qwanted[mw.text.trim(q)] = true qorder[#qorder+1] = qtrim end end -- qsep is the output separator for rendering qualifier list local qsep = (args.qsep or ""):gsub('"', '') -- qargs are the arguments to supply to assembleoutput() local qargs = { ["osd"] = "false", ["linked"] = tostring(linked), ["prefix"] = args.qprefix, ["postfix"] = args.qpostfix, ["linkprefix"] = args.qlinkprefix or args.qlp, ["linkpostfix"] = args.qlinkpostfix, ["wdl"] = "false", ["unitabbr"] = tostring(uabbr), ["maxvals"] = 0, ["sorted"] = tostring(args.qsorted), ["noicon"] = "true", ["list"] = args.qlist, ["sep"] = qsep, ["langobj"] = args.langobj, ["lang"] = args.langobj.code, ["df"] = args.qdf, ["sn"] = parseParam(args.qsn or args.qshortname, false), } -- all proper values of a Wikidata property will be the same type as the first -- qualifiers don't have a mainsnak, properties do local datatype = objproperty[1].datatype or objproperty[1].mainsnak.datatype -- out[] holds the a list of returned values for this property -- mlt[] holds the language code if the datatype is monolingual text local out = {} local mlt = {} for k, v in ipairs(objproperty) do local hasvalue = true if (onlysrc and not sourced(v)) then -- no value: it isn't sourced when onlysourced=true hasvalue = false else local val, lcode = rendersnak(v, args, linked, lprefix, lpostfix, prefix, postfix, uabbr) if not val then hasvalue = false -- rank doesn't match elseif qualsonly and qualID then -- suppress value returned: only qualifiers are requested else out[#out+1], mlt[#out+1] = val, lcode end end -- See if qualifiers are to be returned: local snak = v.mainsnak or v if hasvalue and v.qualifiers and qualID ~= "" and snak.snaktype~="novalue" then -- collect all wanted qualifier values returned in qlist, indexed by propertyID local qlist = {} local timestart, timeend = "", "" -- loop through qualifiers for k1, v1 in pairs(v.qualifiers) do if allflag or qwanted[k1] then if k1 == "P1326" then local ts = v1[1].datavalue.value.time local dp = v1[1].datavalue.value.precision qlist[k1] = dateFormat(ts, dp, args.qdf, args.bc, pd, "", lang, "before") elseif k1 == "P1319" then local ts = v1[1].datavalue.value.time local dp = v1[1].datavalue.value.precision qlist[k1] = dateFormat(ts, dp, args.qdf, args.bc, pd, "", lang, "after") elseif k1 == "P580" then timestart = propertyvalueandquals(v1, qargs)[1] or "" -- treat only one start time as valid elseif k1 == "P582" then timeend = propertyvalueandquals(v1, qargs)[1] or "" -- treat only one end time as valid else local q = assembleoutput(propertyvalueandquals(v1, qargs), qargs) -- we already deal with circa via 'sourcing circumstances' if the datatype was time -- circa may be either linked or unlinked *** internationalise later *** if datatype ~= "time" or q ~= "circa" and not (type(q) == "string" and q:find("circa]]")) then qlist[k1] = q end end end -- of test for wanted end -- of loop through qualifiers -- set date separator local t = timestart .. timeend -- *** internationalise date separators later *** local dsep = "&ndash;" if t:find("%s") or t:find("&nbsp;") then dsep = " &ndash; " end -- set the order for the list of qualifiers returned; start time and end time go last if next(qlist) then local qlistout = {} if allflag then for k2, v2 in pairs(qlist) do qlistout[#qlistout+1] = v2 end else for i2, v2 in ipairs(qorder) do qlistout[#qlistout+1] = qlist[v2] end end if t ~= "" then qlistout[#qlistout+1] = timestart .. dsep .. timeend end local qstr = assembleoutput(qlistout, qargs) if qualsonly then out[#out+1] = qstr else out[#out] = out[#out] .. " (" .. qstr .. ")" end elseif t ~= "" then if qualsonly then if timestart == "" then out[#out+1] = timeend elseif timeend == "" then out[#out+1] = timestart else out[#out+1] = timestart .. dsep .. timeend end else out[#out] = out[#out] .. " (" .. timestart .. dsep .. timeend .. ")" end end end -- of test for qualifiers wanted if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of for each value loop -- we need to pick one value to return if the datatype was "monolingualtext" -- if there's only one value, use that -- otherwise look through the fallback languages for a match if datatype == "monolingualtext" and #out >1 then lang = mw.text.split( lang, '-', true )[1] local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( lang ) table.insert( fbtbl, 1, lang ) local bestval = "" local found = false for idx1, lang1 in ipairs(fbtbl) do for idx2, lang2 in ipairs(mlt) do if (lang1 == lang2) and not found then bestval = out[idx2] found = true break end end -- loop through values of property end -- loop through fallback languages if found then -- replace output table with a table containing the best value out = { bestval } else -- more than one value and none of them on the list of fallback languages -- sod it, just give them the first one out = { out[1] } end end return out end ------------------------------------------------------------------------------- -- Common code for p.getValueByQual and p.getValueByLang ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- local _getvaluebyqual = function(frame, qualID, checkvalue) -- The property ID that will have a qualifier is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or "") if propertyID == "" then return "no property supplied" end if qualID == "" then return "no qualifier supplied" end -- onlysourced is a boolean passed to return property values -- only when property values are sourced to something other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true -- if "false" or "no" or 0 is passed set it false local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- set a language object and code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args -- check for locally supplied parameter in second unnamed parameter -- success means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, args[2], propertyID) local linked = parseParam(args.linked, true) local lpre = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') local lpost = (args.linkpostfix or ""):gsub('"', '') local pre = (args.prefix or ""):gsub('"', '') local post = (args.postfix or ""):gsub('"', '') local uabbr = parseParam(args.unitabbr or args.uabbr, false) local filter = (args.unit or ""):upper() local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 if filter == "" then filter = nil end if qid then local out = {} -- Scan through the values of the property -- we want something like property is "pronunciation audio (P443)" in propertyID -- with a qualifier like "language of work or name (P407)" in qualID -- whose value has the required ID, like "British English (Q7979)", in qval for k1, v1 in ipairs(props) do if v1.mainsnak.snaktype == "value" then -- check if it has the right qualifier local v1q = v1.qualifiers if v1q and v1q[qualID] then if onlysrc == false or sourced(v1) then -- if we've got this far, we have a (sourced) claim with qualifiers -- so see if matches the required value -- We'll only deal with wikibase-items and strings for now if v1q[qualID][1].datatype == "wikibase-item" then if checkvalue(v1q[qualID][1].datavalue.value.id) then out[#out + 1] = rendersnak(v1, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) end elseif v1q[qualID][1].datatype == "string" then if checkvalue(v1q[qualID][1].datavalue.value) then out[#out + 1] = rendersnak(v1, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) end end end -- of check for sourced end -- of check for matching required value and has qualifiers else return nil end -- of check for string if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of propertyID return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- either local parameter or nothing end -- of test for success return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- _location takes Q-id and follows P276 (location) -- or P131 (located in the administrative territorial entity) or P706 (located on terrain feature) -- from the initial item to higher level territories/locations until it reaches the highest. -- An optional boolean, 'first', determines whether the first item is returned (default: false). -- An optional boolean 'skip' toggles the display to skip to the last item (default: false). -- It returns a table containing the locations - linked where possible, except for the highest. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); labelOrId(); linkedItem ------------------------------------------------------------------------------- local _location = function(qid, first, skip) first = parseParam(first, false) skip = parseParam(skip, false) local locs = {"P276", "P131", "P706"} local out = {} local langcode = findLang():getCode() local finished = false local count = 0 local prevqid = "Q0" repeat local prop for i1, v1 in ipairs(locs) do local proptbl = mw.wikibase.getBestStatements(qid, v1) if #proptbl > 1 then -- there is more than one higher location local prevP131, prevP131id if prevqid ~= "Q0" then prevP131 = mw.wikibase.getBestStatements(prevqid, "P131")[1] prevP131id = prevP131 and prevP131.mainsnak.datavalue and prevP131.mainsnak.datavalue.value.id end for i2, v2 in ipairs(proptbl) do local parttbl = v2.qualifiers and v2.qualifiers.P518 if parttbl then -- this higher location has qualifier 'applies to part' (P518) for i3, v3 in ipairs(parttbl) do if v3.snaktype == "value" and v3.datavalue.value.id == prevqid then -- it has a value equal to the previous location prop = proptbl[i2] break end -- of test for matching last location end -- of loop through values of 'applies to part' else -- there's no qualifier 'applies to part' (P518) -- so check if the previous location had a P131 that matches this alternate if qid == prevP131id then prop = proptbl[i2] break end -- of test for matching previous P131 end end -- of loop through parent locations -- fallback to second value if match not found prop = prop or proptbl[2] elseif #proptbl > 0 then prop = proptbl[1] end if prop then break end end -- check if it's an instance of (P31) a country (Q6256) or sovereign state (Q3624078) -- and terminate the chain if it is local inst = mw.wikibase.getAllStatements(qid, "P31") if #inst > 0 then for k, v in ipairs(inst) do local instid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id -- stop if it's a country (or a country within the United Kingdom if skip is true) if instid == "Q6256" or instid == "Q3624078" or (skip and instid == "Q3336843") then prop = nil -- this will ensure this is treated as top-level location break end end end -- get the name of this location and update qid to point to the parent location if prop and prop.mainsnak.datavalue then if not skip or count == 0 then local args = { lprefix = ":" } out[#out+1] = linkedItem(qid, args) -- get a linked value if we can end qid, prevqid = prop.mainsnak.datavalue.value.id, qid else -- This is top-level location, so get short name except when this is the first item -- Use full label if there's no short name or this is the first item local prop1813 = mw.wikibase.getAllStatements(qid, "P1813") -- if there's a short name and this isn't the only item if prop1813[1] and (#out > 0)then local shortname -- short name is monolingual text, so look for match to the local language -- choose the shortest 'short name' in that language for k, v in pairs(prop1813) do if v.mainsnak.datavalue.value.language == langcode then local name = v.mainsnak.datavalue.value.text if (not shortname) or (#name < #shortname) then shortname = name end end end -- add the shortname if one is found, fallback to the label -- but skip it if it's "USA" if shortname ~= "USA" then out[#out+1] = shortname or labelOrId(qid) else if skip then out[#out+1] = "US" end end else -- no shortname, so just add the label local loc = labelOrId(qid) -- exceptions go here: if loc == "United States of America" then out[#out+1] = "United States" else out[#out+1] = loc end end finished = true end count = count + 1 until finished or count >= 10 -- limit to 10 levels to avoid infinite loops -- remove the first location if not required if not first then table.remove(out, 1) end -- we might have duplicate text for consecutive locations, so remove them if #out > 2 then local plain = {} for i, v in ipairs(out) do -- strip any links plain[i] = v:gsub("^%[%[[^|]*|", ""):gsub("]]$", "") end local idx = 2 repeat if plain[idx] == plain[idx-1] then -- duplicate found local removeidx = 0 if (plain[idx] ~= out[idx]) and (plain[idx-1] == out[idx-1]) then -- only second one is linked, so drop the first removeidx = idx - 1 elseif (plain[idx] == out[idx]) and (plain[idx-1] ~= out[idx-1]) then -- only first one is linked, so drop the second removeidx = idx else -- pick one removeidx = idx - (os.time()%2) end table.remove(out, removeidx) table.remove(plain, removeidx) else idx = idx +1 end until idx >= #out end return out end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getsumofparts scans the property 'has part' (P527) for values matching a list. -- The list (args.vlist) consists of a string of Qids separated by spaces or any usual punctuation. -- If the matched values have a qualifer 'quantity' (P1114), those quantites are summed. -- The sum is returned as a number (i.e. 0 if none) -- a table of arguments is supplied implementing the usual parameters. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks; parseParam; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- local _getsumofparts = function(args) local vallist = (args.vlist or ""):upper() if vallist == "" then return end args.reqranks = setRanks(args.rank) local f = {} f.args = args local qid, props = parseInput(f, "", "P527") if not qid then return 0 end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local sum = 0 for k1, v1 in ipairs(props) do if (onlysrc == false or sourced(v1)) and v1.mainsnak.snaktype == "value" and v1.mainsnak.datavalue.type == "wikibase-entityid" and vallist:match( v1.mainsnak.datavalue.value.id ) and v1.qualifiers then local quals = v1.qualifiers["P1114"] if quals then for k2, v2 in ipairs(quals) do sum = sum + v2.datavalue.value.amount end end end end return sum end ------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------- -- Public functions ------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------- -- _getValue makes the functionality of getValue available to other modules ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; parseParam; sourced; -- labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p._getValue = function(args) -- parameter sets for commonly used groups of parameters local paraset = tonumber(args.ps or args.parameterset or 0) if paraset == 1 then -- a common setting args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" elseif paraset == 2 then -- equivalent to raw args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" args.linked = "no" args.pd = "true" elseif paraset == 3 then -- third set goes here end -- implement eid parameter local eid = args.eid if eid == "" then return nil elseif eid then args.qid = eid end local propertyID = mw.text.trim(args[1] or "") args.reqranks = setRanks(args.rank) -- replacetext (rt) is a string that is returned instead of any non-empty Wikidata value -- this is useful for tracking and debugging, so we set fetchwikidata=ALL to fill the whitelist local replacetext = mw.text.trim(args.rt or args.replacetext or "") if replacetext ~= "" then args.fetchwikidata = "ALL" end local f = {} f.args = args local entityid, props = parseInput(f, f.args[2], propertyID) if not entityid then return props -- either the input parameter or nothing end -- qual is a string containing the property ID of the qualifier(s) to be returned -- if qual == "ALL" then all qualifiers returned -- if qual == "DATES" then qualifiers P580 (start time) and P582 (end time) returned -- if nothing or an empty string is passed set it nil -> no qualifiers returned local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end -- set a language object and code in the args table args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- table 'out' stores the return value(s): local out = propertyvalueandquals(props, args, qualID) -- format the table of values and return it as a string: return assembleoutput(out, args, entityid, propertyID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValue is used to get the value(s) of a property -- The property ID is passed as the first unnamed parameter and is required. -- A locally supplied parameter may optionaly be supplied as the second unnamed parameter. -- The function will now also return qualifiers if parameter qual is supplied ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getValue; setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; parseParam; sourced; -- labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValue = function(frame) local args= frame.args if not args[1] then args = frame:getParent().args if not args[1] then return i18n.errors["No property supplied"] end end return p._getValue(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPreferredValue is used to get a value, -- (or a comma separated list of them if multiple values exist). -- If preferred ranks are set, it will return those values, otherwise values with normal ranks -- now redundant to getValue with |rank=best ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: p.getValue; setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; -- parseParam; sourced; labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; -- makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p.getPreferredValue = function(frame) frame.args.rank = "best" return p.getValue(frame) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getCoords is used to get coordinates for display in an infobox -- whitelist and blacklist are implemented -- optional 'display' parameter is allowed, defaults to nil - was "inline, title" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks(); parseInput(); decimalPrecision(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getCoords = function(frame) local propertyID = "P625" -- if there is a 'display' parameter supplied, use it -- otherwise default to nothing local disp = frame.args.display or "" if disp == "" then disp = nil -- default to not supplying display parameter, was "inline, title" end -- there may be a format parameter to switch from deg/min/sec to decimal degrees -- default is deg/min/sec -- decimal degrees needs |format = dec local form = (frame.args.format or ""):lower():sub(1,3) if form ~= "dec" then form = "dms" end -- just deal with best values frame.args.reqranks = setRanks("best") local qid, props = parseInput(frame, frame.args[1], propertyID) if not qid then return props -- either local parameter or nothing else local dv = props[1].mainsnak.datavalue.value local lat, long, prec = dv.latitude, dv.longitude, dv.precision lat = decimalPrecision(lat, prec) long = decimalPrecision(long, prec) local lat_long = { lat, long } lat_long["display"] = disp lat_long["format"] = form -- invoke template Coord with the values stored in the table return frame:expandTemplate{title = 'coord', args = lat_long} end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQualifierValue is used to get a formatted value of a qualifier -- -- The call needs: a property (the unnamed parameter or 1=) -- a target value for that property (pval=) -- a qualifier for that target value (qual=) -- The usual whitelisting and blacklisting of the property is implemented -- The boolean onlysourced= parameter can be set to return nothing -- when the property is unsourced (or only sourced to Wikipedia) ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); setRanks(); parseInput(); sourced(); -- propertyvalueandquals(); assembleoutput(); -- labelOrId(); i18n.latestdatequalifier(); format_Date(); -- findLang(); makeOrdinal(); roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getQualifierValue = function(frame) -- The property ID that will have a qualifier is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or "") -- The value of the property we want to match whose qualifier value is to be returned -- is passed in named parameter |pval= local propvalue = frame.args.pval -- The property ID of the qualifier -- whose value is to be returned is passed in named parameter |qual= local qualifierID = frame.args.qual -- A filter can be set like this: filter=P642==Q22674854 local filter, fprop, fval local ftable = mw.text.split(frame.args.filter or "", "==") if ftable[2] then fprop = mw.text.trim(ftable[1]) fval = mw.text.trim(ftable[2]) filter = true end -- onlysourced is a boolean passed to return qualifiers -- only when property values are sourced to something other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true -- if "false" or "no" or 0 is passed set it false local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set a language object and language code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- check for locally supplied parameter in second unnamed parameter -- success means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, frame.args[2], propertyID) if qid then local out = {} -- Scan through the values of the property -- we want something like property is P793, significant event (in propertyID) -- whose value is something like Q385378, construction (in propvalue) -- then we can return the value(s) of a qualifier such as P580, start time (in qualifierID) for k1, v1 in pairs(props) do if v1.mainsnak.snaktype == "value" and v1.mainsnak.datavalue.type == "wikibase-entityid" then -- It's a wiki-linked value, so check if it's the target (in propvalue) and if it has qualifiers if v1.mainsnak.datavalue.value.id == propvalue and v1.qualifiers then if onlysrc == false or sourced(v1) then -- if we've got this far, we have a (sourced) claim with qualifiers -- which matches the target, so apply the filter and find the value(s) of the qualifier we want if not filter or (v1.qualifiers[fprop] and v1.qualifiers[fprop][1].datavalue.value.id == fval) then local quals = v1.qualifiers[qualifierID] if quals then -- can't reference qualifer, so set onlysourced = "no" (args are strings, not boolean) local qargs = frame.args qargs.onlysourced = "no" local vals = propertyvalueandquals(quals, qargs, qid) for k, v in ipairs(vals) do out[#out + 1] = v end end end end -- of check for sourced end -- of check for matching required value and has qualifiers end -- of check for wikibase entity end -- of loop through values of propertyID return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- either local parameter or nothing end -- of test for success return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- getSumOfParts scans the property 'has part' (P527) for values matching a list. -- The list is passed in parameter vlist. -- It consists of a string of Qids separated by spaces or any usual punctuation. -- If the matched values have a qualifier 'quantity' (P1114), those quantities are summed. -- The sum is returned as a number or nothing if zero. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getsumofparts; ------------------------------------------------------------------------------- p.getSumOfParts = function(frame) local sum = _getsumofparts(frame.args) if sum == 0 then return end return sum end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByQual gets the value of a property which has a qualifier with a given entity value -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the ID of a qualifier for that property (qualID=Pyyy) -- either the Wikibase-entity ID of a value for that qualifier (qvalue=Qzzz) -- or a string value for that qualifier (qvalue=abc123) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getvaluebyqual; parseParam; setRanks; parseInput; sourced; -- assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByQual = function(frame) local qualID = frame.args.qualID -- The Q-id of the value for the qualifier we want to match is in named parameter |qvalue= local qval = frame.args.qvalue or "" if qval == "" then return "no qualifier value supplied" end local function checkQID(id) return id == qval end return _getvaluebyqual(frame, qualID, checkQID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByLang gets the value of a property which has a qualifier P407 -- ("language of work or name") whose value has the given language code -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the MediaWiki language code to match the language (lang=xx[-yy]) -- (if no code is supplied, it uses the default language) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getvaluebyqual; parseParam; setRanks; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByLang = function(frame) -- The language code for the qualifier we want to match is in named parameter |lang= local langcode = findLang(frame.args.lang).code local function checkLanguage(id) -- id should represent a language like "British English (Q7979)" -- it should have string property "Wikimedia language code (P424)" -- qlcode will be a table: local qlcode = mw.wikibase.getBestStatements(id, "P424") if (#qlcode > 0) and (qlcode[1].mainsnak.datavalue.value == langcode) then return true end end return _getvaluebyqual(frame, "P407", checkLanguage) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByRefSource gets the value of a property which has a reference "stated in" (P248) -- whose value has the given entity-ID. -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the entity ID of a value to match where the reference is stated in (match=Qzzz) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByRefSource = function(frame) -- The property ID that we want to check is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or ""):upper() if propertyID == "" then return "no property supplied" end -- The Q-id of the value we want to match is in named parameter |qvalue= local qval = (frame.args.match or ""):upper() if qval == "" then qval = "Q21540096" end local unit = (frame.args.unit or ""):upper() if unit == "" then unit = "Q4917" end local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- set a language object and code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local linked = parseParam(frame.args.linked, true) local uabbr = parseParam(frame.args.uabbr or frame.args.unitabbr, false) -- qid not nil means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, frame.args[2], propertyID) if qid then local out = {} local mlt= {} for k1, v1 in ipairs(props) do if onlysrc == false or sourced(v1) then if v1.references then for k2, v2 in ipairs(v1.references) do if v2.snaks.P248 then for k3, v3 in ipairs(v2.snaks.P248) do if v3.datavalue.value.id == qval then out[#out+1], mlt[#out+1] = rendersnak(v1, frame.args, linked, "", "", "", "", uabbr, unit) if not mlt[#out] then -- we only need one match per property value -- unless datatype was monolingual text break end end -- of test for match end -- of loop through values "stated in" end -- of test that "stated in" exists end -- of loop through references end -- of test that references exist end -- of test for sourced end -- of loop through values of propertyID if #mlt > 0 then local langcode = frame.args.lang langcode = mw.text.split( langcode, '-', true )[1] local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( langcode ) table.insert( fbtbl, 1, langcode ) local bestval = "" local found = false for idx1, lang1 in ipairs(fbtbl) do for idx2, lang2 in ipairs(mlt) do if (lang1 == lang2) and not found then bestval = out[idx2] found = true break end end -- loop through values of property end -- loop through fallback languages if found then -- replace output table with a table containing the best value out = { bestval } else -- more than one value and none of them on the list of fallback languages -- sod it, just give them the first one out = { out[1] } end end return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- no property or local parameter supplied end -- of test for success end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPropertyIDs takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- It returns the Entity-IDs (Qids) of the values of a property if it is a Wikibase-Entity. -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p._getPropertyIDs = function(args) args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- change default for noicon to true args.noicon = tostring(parseParam(args.noicon or "", true)) local f = {} f.args = args local pid = mw.text.trim(args[1] or ""):upper() -- get the qid and table of claims for the property, or nothing and the local value passed local qid, props = parseInput(f, args[2], pid) if not qid then return props end if not props[1] then return nil end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local out = {} for i, v in ipairs(props) do local snak = v.mainsnak if ( snak.datatype == "wikibase-item" ) and ( v.rank and args.reqranks[v.rank:sub(1, 1)] ) and ( snak.snaktype == "value" ) and ( sourced(v) or not onlysrc ) then out[#out+1] = snak.datavalue.value.id end if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end return assembleoutput(out, args, qid, pid) end p.getPropertyIDs = function(frame) local args = frame.args return p._getPropertyIDs(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQualifierIDs takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- It takes a property-id as the first unnamed parameter, and an optional parameter qlist -- which is a list of qualifier property-ids to search for (default is "ALL") -- It returns the Entity-IDs (Qids) of the values of a property if it is a Wikibase-Entity. -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getQualifierIDs = function(frame) local args = frame.args args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- change default for noicon to true args.noicon = tostring(parseParam(args.noicon or "", true)) local f = {} f.args = args local pid = mw.text.trim(args[1] or ""):upper() -- get the qid and table of claims for the property, or nothing and the local value passed local qid, props = parseInput(f, args[2], pid) if not qid then return props end if not props[1] then return nil end -- get the other parameters local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qlist = args.qlist or "" if qlist == "" then qlist = "ALL" end qlist = qlist:gsub("[%p%s]+", " ") .. " " local out = {} for i, v in ipairs(props) do local snak = v.mainsnak if ( v.rank and args.reqranks[v.rank:sub(1, 1)] ) and ( snak.snaktype == "value" ) and ( sourced(v) or not onlysrc ) then if v.qualifiers then for k1, v1 in pairs(v.qualifiers) do if qlist == "ALL " or qlist:match(k1 .. " ") then for i2, v2 in ipairs(v1) do if v2.datatype == "wikibase-item" and v2.snaktype == "value" then out[#out+1] = v2.datavalue.value.id end -- of test that id exists end -- of loop through qualifier values end -- of test for kq in qlist end -- of loop through qualifiers end -- of test for qualifiers end -- of test for rank value, sourced, and value exists if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through property values return assembleoutput(out, args, qid, pid) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPropOfProp takes two propertyIDs: prop1 and prop2 (as well as the usual parameters) -- If the value(s) of prop1 are of type "wikibase-item" then it returns the value(s) of prop2 -- of each of those wikibase-items. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p._getPropOfProp = function(args) -- parameter sets for commonly used groups of parameters local paraset = tonumber(args.ps or args.parameterset or 0) if paraset == 1 then -- a common setting args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" elseif paraset == 2 then -- equivalent to raw args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" args.linked = "no" args.pd = "true" elseif paraset == 3 then -- third set goes here end args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code local pid1 = args.prop1 or args.pid1 or "" local pid2 = args.prop2 or args.pid2 or "" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end local f = {} f.args = args local qid1, statements1 = parseInput(f, args[1], pid1) -- parseInput nulls empty args[1] and returns args[1] if nothing on Wikidata if not qid1 then return statements1 end -- otherwise it returns the qid and a table for the statement local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end local out = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then local snak = v.mainsnak if snak.datatype == "wikibase-item" and snak.snaktype == "value" then local qid2 = snak.datavalue.value.id local statements2 = {} if args.reqranks.b then statements2 = mw.wikibase.getBestStatements(qid2, pid2) else statements2 = mw.wikibase.getAllStatements(qid2, pid2) end if statements2[1] then local out2 = propertyvalueandquals(statements2, args, qualID) out[#out+1] = assembleoutput(out2, args, qid2, pid2) end end -- of test for valid property1 value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of property1 return assembleoutput(out, args, qid1, pid1) end p.getPropOfProp = function(frame) local args= frame.args if not args.prop1 and not args.pid1 then args = frame:getParent().args if not args.prop1 and not args.pid1 then return i18n.errors["No property supplied"] end end return p._getPropOfProp(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAwardCat takes most of the usual parameters. If the item has values of P166 (award received), -- then it examines each of those awards for P2517 (category for recipients of this award). -- If it exists, it returns the corresponding category, -- with the item's P734 (family name) as sort key, or no sort key if there is no family name. -- The sort key may be overridden by the parameter |sortkey (alias |sk). -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getAwardCat = function(frame) frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args args.sep = " " local pid1 = args.prop1 or "P166" local pid2 = args.prop2 or "P2517" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end -- locally supplied value: local localval = mw.text.trim(args[1] or "") local qid1, statements1 = parseInput(frame, localval, pid1) if not qid1 then return localval end -- linkprefix (strip quotes) local lp = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- sort key (strip quotes, hyphens and periods): local sk = (args.sortkey or args.sk or ""):gsub('["-.]', '') -- family name: local famname = "" if sk == "" then local p734 = mw.wikibase.getBestStatements(qid1, "P734")[1] local p734id = p734 and p734.mainsnak.snaktype == "value" and p734.mainsnak.datavalue.value.id or "" famname = mw.wikibase.getSitelink(p734id) or "" -- strip namespace and disambigation local pos = famname:find(":") or 0 famname = famname:sub(pos+1):gsub("%s%(.+%)$", "") if famname == "" then local lbl = mw.wikibase.getLabel(p734id) famname = lbl and mw.text.nowiki(lbl) or "" end end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end local out = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then local snak = v.mainsnak if snak.datatype == "wikibase-item" and snak.snaktype == "value" then local qid2 = snak.datavalue.value.id local statements2 = {} if args.reqranks.b then statements2 = mw.wikibase.getBestStatements(qid2, pid2) else statements2 = mw.wikibase.getAllStatements(qid2, pid2) end if statements2[1] and statements2[1].mainsnak.snaktype == "value" then local qid3 = statements2[1].mainsnak.datavalue.value.id local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid3) -- if there's no local sitelink, create the sitelink from English label if not sitelink then local lbl = mw.wikibase.getLabelByLang(qid3, "en") if lbl then if lbl:sub(1,9) == "Category:" then sitelink = mw.text.nowiki(lbl) else sitelink = "Category:" .. mw.text.nowiki(lbl) end end end if sitelink then if sk ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "|" .. sk .. "]]" elseif famname ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "|" .. famname .. "]]" else out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "]]" end -- of check for sort keys end -- of test for sitelink end -- of test for category end -- of test for wikibase item has a value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of property1 return assembleoutput(out, args, qid1, pid1) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getIntersectCat takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented -- It takes two properties, |prop1 and |prop2 (e.g. occupation and country of citizenship) -- Each property's value is a wiki-base entity -- For each value of the first parameter (ranks implemented) it fetches the value's main category -- and then each value of the second parameter (possibly substituting a simpler description) -- then it returns all of the categories representing the intersection of those properties, -- (e.g. Category:Actors from Canada). A joining term may be supplied (e.g. |join=from). -- The item's P734 (family name) is the sort key, or no sort key if there is no family name. -- The sort key may be overridden by the parameter |sortkey (alias |sk). ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getIntersectCat = function(frame) frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args args.sep = " " args.linked = "no" local pid1 = args.prop1 or "P106" local pid2 = args.prop2 or "P27" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end local qid, statements1 = parseInput(frame, "", pid1) if not qid then return nil end local qid, statements2 = parseInput(frame, "", pid2) if not qid then return nil end -- topics like countries may have different names in categories from their label in Wikidata local subs_exists, subs = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/subs") local join = args.join or "" local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 -- linkprefix (strip quotes) local lp = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- sort key (strip quotes, hyphens and periods): local sk = (args.sortkey or args.sk or ""):gsub('["-.]', '') -- family name: local famname = "" if sk == "" then local p734 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P734")[1] local p734id = p734 and p734.mainsnak.snaktype == "value" and p734.mainsnak.datavalue.value.id or "" famname = mw.wikibase.getSitelink(p734id) or "" -- strip namespace and disambigation local pos = famname:find(":") or 0 famname = famname:sub(pos+1):gsub("%s%(.+%)$", "") if famname == "" then local lbl = mw.wikibase.getLabel(p734id) famname = lbl and mw.text.nowiki(lbl) or "" end end local cat1 = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then -- get the ID representing the value of the property local pvalID = (v.mainsnak.snaktype == "value") and v.mainsnak.datavalue.value.id if pvalID then -- get the topic's main category (P910) for that entity local p910 = mw.wikibase.getBestStatements(pvalID, "P910")[1] if p910 and p910.mainsnak.snaktype == "value" then local tmcID = p910.mainsnak.datavalue.value.id -- use sitelink or the English label for the cat local cat = mw.wikibase.getSitelink(tmcID) if not cat then local lbl = mw.wikibase.getLabelByLang(tmcID, "en") if lbl then if lbl:sub(1,9) == "Category:" then cat = mw.text.nowiki(lbl) else cat = "Category:" .. mw.text.nowiki(lbl) end end end cat1[#cat1+1] = cat end -- of test for topic's main category exists end -- of test for property has vaild value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #cat1 >= maxvals then break end end local cat2 = {} for k, v in ipairs(statements2) do if not onlysrc or sourced(v) then local cat = rendersnak(v, args) if subs[cat] then cat = subs[cat] end cat2[#cat2+1] = cat end if maxvals > 0 and #cat2 >= maxvals then break end end local out = {} for k1, v1 in ipairs(cat1) do for k2, v2 in ipairs(cat2) do if sk ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "|" .. sk .. "]]" elseif famname ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "|" .. famname .. "]]" else out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "]]" end -- of check for sort keys end end args.noicon = "true" return assembleoutput(out, args, qid, pid1) end ------------------------------------------------------------------------------- -- qualsToTable takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- A qid may be given, and the first unnamed parameter is the property ID, which is of type wikibase item. -- It takes a list of qualifier property IDs as |quals= -- For a given qid and property, it creates the rows of an html table, -- each row being a value of the property (optionally only if the property matches the value in |pval= ) -- each cell being the first value of the qualifier corresponding to the list in |quals ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; ------------------------------------------------------------------------------- p.qualsToTable = function(frame) local args = frame.args local quals = args.quals or "" if quals == "" then return "" end args.reqranks = setRanks(args.rank) local propertyID = mw.text.trim(args[1] or "") local f = {} f.args = args local entityid, props = parseInput(f, "", propertyID) if not entityid then return "" end args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code local pval = args.pval or "" local qplist = mw.text.split(quals, "%p") -- split at punctuation and make a sequential table for i, v in ipairs(qplist) do qplist[i] = mw.text.trim(v):upper() -- remove whitespace and capitalise end local col1 = args.firstcol or "" if col1 ~= "" then col1 = col1 .. "</td><td>" end local emptycell = args.emptycell or "&nbsp;" -- construct a 2-D array of qualifier values in qvals local qvals = {} for i, v in ipairs(props) do local skip = false if pval ~= "" then local pid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id if pid ~= pval then skip = true end end if not skip then local qval = {} local vqualifiers = v.qualifiers or {} -- go through list of wanted qualifier properties for i1, v1 in ipairs(qplist) do -- check for that property ID in the statement's qualifiers local qv, qtype if vqualifiers[v1] then qtype = vqualifiers[v1][1].datatype if qtype == "time" then if vqualifiers[v1][1].snaktype == "value" then qv = mw.wikibase.renderSnak(vqualifiers[v1][1]) qv = frame:expandTemplate{title="dts", args={qv}} else qv = "?" end elseif qtype == "url" then if vqualifiers[v1][1].snaktype == "value" then qv = mw.wikibase.renderSnak(vqualifiers[v1][1]) local display = mw.ustring.match( mw.uri.decode(qv, "WIKI"), "([%w ]+)$" ) if display then qv = "[" .. qv .. " " .. display .. "]" end end else qv = mw.wikibase.formatValue(vqualifiers[v1][1]) end end -- record either the value or a placeholder qval[i1] = qv or emptycell end -- of loop through list of qualifiers -- add the list of qualifier values as a "row" in the main list qvals[#qvals+1] = qval end end -- of for each value loop local out = {} for i, v in ipairs(qvals) do out[i] = "<tr><td>" .. col1 .. table.concat(qvals[i], "</td><td>") .. "</td></tr>" end return table.concat(out, "\n") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getGlobe takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- otherwise it uses the linked item for the current page. -- If returns the Qid of the globe used in P625 (coordinate location), -- or nil if there isn't one. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getGlobe = function(frame) local qid = frame.args.qid or frame.args[1] or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end local coords = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P625")[1] local globeid if coords and coords.mainsnak.snaktype == "value" then globeid = coords.mainsnak.datavalue.value.globe:match("(Q%d+)") end return globeid end ------------------------------------------------------------------------------- -- getCommonsLink takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It returns one of the following in order of preference: -- the Commons sitelink of the linked Wikidata item; -- the Commons sitelink of the topic's main category of the linked Wikidata item; ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getCommonslink(); _getSitelink(); parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- p.getCommonsLink = function(frame) local oc = frame.args.onlycat or frame.args.onlycategories local fb = parseParam(frame.args.fallback or frame.args.fb, true) return _getCommonslink(frame.args.qid, oc, fb) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getSitelink takes the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It takes an optional parameter |wiki= to determine which wiki is to be checked for a sitelink -- If the parameter is blank, then it uses the local wiki. -- If there is a sitelink to an article available, it returns the plain text link to the article -- If there is no sitelink, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getSiteLink = function(frame) return _getSitelink(frame.args.qid, frame.args.wiki or mw.text.trim(frame.args[1] or "")) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLink has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- If there is a sitelink to an article on the local Wiki, it returns a link to the article -- with the Wikidata label as the displayed text. -- If there is no sitelink, it returns the label as plain text. -- If there is no label in the local language, it displays the qid instead. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLink = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(itemID) local label = labelOrId(itemID) if sitelink then return "[[:" .. sitelink .. "|" .. label .. "]]" else return label end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLabel has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- It returns the Wikidata label for the local language as plain text. -- If there is no label in the local language, it displays the qid instead. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLabel = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end local lang = frame.args.lang or "" if lang == "" then lang = nil end local label = labelOrId(itemID, lang) return label end ------------------------------------------------------------------------------- -- label has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- if no qid is supplied, it uses the qid associated with the current page. -- It returns the Wikidata label for the local language as plain text. -- If there is no label in the local language, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.label = function(frame) local qid = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return end local lang = frame.args.lang or "" if lang == "" then lang = nil end local label, success = labelOrId(qid, lang) if success then return label end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAT (Article Title) -- has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- If there is a sitelink to an article on the local Wiki, it returns the sitelink as plain text. -- If there is no sitelink or qid supplied, it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAT = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end return mw.wikibase.getSitelink(itemID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getDescription has the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- (it defaults to the associated qid of the current article if omitted) -- and a local parameter passed as the first unnamed parameter. -- Any local parameter passed (other than "Wikidata" or "none") becomes the return value. -- It returns the article description for the Wikidata entity if the local parameter is "Wikidata". -- Nothing is returned if the description doesn't exist or "none" is passed as the local parameter. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getDescription = function(frame) local desc = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local itemID = mw.text.trim(frame.args.qid or "") if itemID == "" then itemID = nil end if desc:lower() == 'wikidata' then return mw.wikibase.getDescription(itemID) elseif desc:lower() == 'none' then return nil else return desc end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAliases has the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- (it defaults to the associated qid of the current article if omitted) -- and a local parameter passed as the first unnamed parameter. -- It implements blacklisting and whitelisting with a field name of "alias" by default. -- Any local parameter passed becomes the return value. -- Otherwise it returns the aliases for the Wikidata entity with the usual list options. -- Nothing is returned if the aliases do not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); assembleoutput() ------------------------------------------------------------------------------- p.getAliases = function(frame) local args = frame.args local fieldname = args.name or "" if fieldname == "" then fieldname = "alias" end local blacklist = args.suppressfields or args.spf or "" if blacklist:find(fieldname) then return nil end local localval = mw.text.trim(args[1] or "") if localval ~= "" then return localval end local whitelist = args.fetchwikidata or args.fwd or "" if whitelist == "" then whitelist = "NONE" end if not (whitelist == 'ALL' or whitelist:find(fieldname)) then return nil end local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return nil end local aliases = mw.wikibase.getEntity(qid).aliases if not aliases then return nil end args.langobj = findLang(args.lang) local langcode = args.langobj.code args.lang = langcode local out = {} for k1, v1 in pairs(aliases) do if v1[1].language == langcode then for k1, v2 in ipairs(v1) do out[#out+1] = v2.value end break end end return assembleoutput(out, args, qid) end ------------------------------------------------------------------------------- -- pageId returns the page id (entity ID, Qnnn) of the current page -- returns nothing if the page is not connected to Wikidata ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.pageId = function(frame) return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatDate is a wrapper to export the private function format_Date ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: format_Date(); ------------------------------------------------------------------------------- p.formatDate = function(frame) return format_Date(frame.args[1], frame.args.df, frame.args.bc) end ------------------------------------------------------------------------------- -- location is a wrapper to export the private function _location -- it takes the entity-id as qid or the first unnamed parameter -- optional boolean parameter first toggles the display of the first item -- optional boolean parameter skip toggles the display to skip to the last item -- parameter debug=<y/n> (default 'n') adds error msg if not a location ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _location(); ------------------------------------------------------------------------------- p.location = function(frame) local debug = (frame.args.debug or ""):sub(1, 1):lower() if debug == "" then debug = "n" end local qid = mw.text.trim(frame.args.qid or frame.args[1] or ""):upper() if qid == "" then qid=mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then if debug ~= "n" then return i18n.errors["entity-not-found"] else return nil end end local first = mw.text.trim(frame.args.first or "") local skip = mw.text.trim(frame.args.skip or "") return table.concat( _location(qid, first, skip), ", " ) end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkBlacklist implements a test to check whether a named field is allowed -- returns true if the field is not blacklisted (i.e. allowed) -- returns false if the field is blacklisted (i.e. disallowed) -- {{#if:{{#invoke:WikidataIB |checkBlacklist |name=Joe |suppressfields=Dave; Joe; Fred}} | not blacklisted | blacklisted}} -- displays "blacklisted" -- {{#if:{{#invoke:WikidataIB |checkBlacklist |name=Jim |suppressfields=Dave; Joe; Fred}} | not blacklisted | blacklisted}} -- displays "not blacklisted" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.checkBlacklist = function(frame) local blacklist = frame.args.suppressfields or frame.args.spf or "" local fieldname = frame.args.name or "" if blacklist ~= "" and fieldname ~= "" then if blacklist:find(fieldname) then return false else return true end else -- one of the fields is missing: let's call that "not on the list" return true end end ------------------------------------------------------------------------------- -- emptyor returns nil if its first unnamed argument is just punctuation, whitespace or html tags -- otherwise it returns the argument unchanged (including leading/trailing space). -- If the argument may contain "=", then it must be called explicitly: -- |1=arg -- (In that case, leading and trailing spaces are trimmed) -- It finds use in infoboxes where it can replace tests like: -- {{#if: {{#invoke:WikidatIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}} | <span class="xxx">{{#invoke:WikidatIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}}</span> | }} -- with a form that uses just a single call to Wikidata: -- {{#invoke |WikidataIB |emptyor |1= <span class="xxx">{{#invoke:WikidataIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}}</span> }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.emptyor = function(frame) local s = frame.args[1] or "" if s == "" then return nil end local sx = s:gsub("%s", ""):gsub("<[^>]*>", ""):gsub("%p", "") if sx == "" then return nil else return s end end ------------------------------------------------------------------------------- -- labelorid is a public function to expose the output of labelOrId() -- Pass the Q-number as |qid= or as an unnamed parameter. -- It returns the Wikidata label for that entity or the qid if no label exists. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: labelOrId ------------------------------------------------------------------------------- p.labelorid = function(frame) return (labelOrId(frame.args.qid or frame.args[1])) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLang returns the MediaWiki language code of the current content. -- If optional parameter |style=full, it returns the language name. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLang = function(frame) local style = (frame.args.style or ""):lower() local langcode = mw.language.getContentLanguage().code if style == "full" then return mw.language.fetchLanguageName( langcode ) end return langcode end ------------------------------------------------------------------------------- -- getItemLangCode takes a qid parameter (using the current page's qid if blank) -- If the item for that qid has property country (P17) it looks at the first preferred value -- If the country has an official language (P37), it looks at the first preferred value -- If that official language has a language code (P424), it returns the first preferred value -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getItemLangCode() ------------------------------------------------------------------------------- p.getItemLangCode = function(frame) return _getItemLangCode(frame.args.qid or frame.args[1]) end ------------------------------------------------------------------------------- -- findLanguage exports the local findLang() function -- It takes an optional language code and returns, in order of preference: -- the code if a known language; -- the user's language, if set; -- the server's content language. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang ------------------------------------------------------------------------------- p.findLanguage = function(frame) return findLang(frame.args.lang or frame.args[1]).code end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQid returns the qid, if supplied -- failing that, the Wikidata entity ID of the "category's main topic (P301)", if it exists -- failing that, the Wikidata entity ID associated with the current page, if it exists -- otherwise, nothing ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getQid = function(frame) local qid = (frame.args.qid or ""):upper() -- check if a qid was passed; if so, return it: if qid ~= "" then return qid end -- check if there's a "category's main topic (P301)": qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if qid then local prop301 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P301") if prop301[1] then local mctid = prop301[1].mainsnak.datavalue.value.id if mctid then return mctid end end end -- otherwise return the page qid (if any) return qid end ------------------------------------------------------------------------------- -- followQid takes four optional parameters: qid, props, list and all. -- If qid is not given, it uses the qid for the connected page -- or returns nil if there isn't one. -- props is a list of properties, separated by punctuation. -- If props is given, the Wikidata item for the qid is examined for each property in turn. -- If that property contains a value that is another Wikibase-item, that item's qid is returned, -- and the search terminates, unless |all=y when all of the qids are returned, separated by spaces. -- If |list= is set to a template, the qids are passed as arguments to the template. -- If props is not given, the qid is returned. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- p._followQid = function(args) local qid = (args.qid or ""):upper() local all = parseParam(args.all, false) local list = args.list or "" if list == "" then list = nil end if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local out = {} local props = (args.props or ""):upper() if props ~= "" then for p in mw.text.gsplit(props, "%p") do -- split at punctuation and iterate p = mw.text.trim(p) for i, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(qid, p) ) do local linkedid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id if linkedid then if all then out[#out+1] = linkedid else return linkedid end -- test for all or just the first one found end -- test for value exists for that property end -- loop through values of property to follow end -- loop through list of properties to follow end if #out > 0 then local ret = "" if list then ret = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = list, args = out} else ret = table.concat(out, " ") end return ret else return qid end end p.followQid = function(frame) return p._followQid(frame.args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- globalSiteID returns the globalSiteID for the current wiki -- e.g. returns "enwiki" for the English Wikipedia, "enwikisource" for English Wikisource, etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.globalSiteID = function(frame) return mw.wikibase.getGlobalSiteId() end ------------------------------------------------------------------------------- -- siteID returns the root of the globalSiteID -- e.g. "en" for "enwiki", "enwikisource", etc. -- treats "en-gb" as "en", etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.siteID = function(frame) local txtlang = frame:callParserFunction('int', {'lang'}) or "" -- This deals with specific exceptions: be-tarask -> be-x-old if txtlang == "be-tarask" then return "be_x_old" end local pos = txtlang:find("-") local ret = "" if pos then ret = txtlang:sub(1, pos-1) else ret = txtlang end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- projID returns the code used to link to the reader's language's project -- e.g "en" for [[:en:WikidataIB]] -- treats "en-gb" as "en", etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.projID = function(frame) local txtlang = frame:callParserFunction('int', {'lang'}) or "" -- This deals with specific exceptions: be-tarask -> be-x-old if txtlang == "be-tarask" then return "be-x-old" end local pos = txtlang:find("-") local ret = "" if pos then ret = txtlang:sub(1, pos-1) else ret = txtlang end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatNumber formats a number according to the the supplied language code ("|lang=") -- or the default language if not supplied. -- The number is the first unnamed parameter or "|num=" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang() ------------------------------------------------------------------------------- p.formatNumber = function(frame) local lang local num = tonumber(frame.args[1] or frame.args.num) or 0 lang = findLang(frame.args.lang) return lang:formatNum( num ) end ------------------------------------------------------------------------------- -- examine dumps the property (the unnamed parameter or pid) -- from the item given by the parameter 'qid' (or the other unnamed parameter) -- or from the item corresponding to the current page if qid is not supplied. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |examine |pid=P26 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |examine |P26 |Q42}} or any combination of these -- or {{#invoke:WikidataIB |examine |P26}} for the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.examine = function( frame ) local args if frame.args[1] or frame.args.pid or frame.args.qid then args = frame.args else args = frame:getParent().args end local par = {} local pid = (args.pid or ""):upper() local qid = (args.qid or ""):upper() par[1] = mw.text.trim( args[1] or "" ):upper() par[2] = mw.text.trim( args[2] or "" ):upper() table.sort(par) if par[2]:sub(1,1) == "P" then par[1], par[2] = par[2], par[1] end if pid == "" then pid = par[1] end if qid == "" then qid = par[2] end local q1 = qid:sub(1,1) if pid:sub(1,1) ~= "P" then return "No property supplied" end if q1 ~= "Q" and q1 ~= "M" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return "No item for this page" end return "<pre>" .. mw.dumpObject( mw.wikibase.getAllStatements( qid, pid ) ) .. "</pre>" end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkvalue looks for 'val' as a wikibase-item value of a property (the unnamed parameter or pid) -- from the item given by the parameter 'qid' -- or from the Wikidata item associated with the current page if qid is not supplied. -- It only checks ranks that are requested (preferred and normal by default) -- If property is not supplied, then P31 (instance of) is assumed. -- It returns val if found or nothing if not found. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |pid=P31 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |P31 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |P31}} for the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.checkvalue = function( frame ) local args if frame.args.val then args = frame.args else args = frame:getParent().args end local val = args.val if not val then return nil end local pid = mw.text.trim(args.pid or args[1] or "P31"):upper() local qid = (args.qid or ""):upper() if pid:sub(1,1) ~= "P" then return nil end if qid:sub(1,1) ~= "Q" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local ranks = setRanks(args.rank) local stats = {} if ranks.b then stats = mw.wikibase.getBestStatements(qid, pid) else stats = mw.wikibase.getAllStatements( qid, pid ) end if not stats[1] then return nil end if stats[1].mainsnak.datatype == "wikibase-item" then for k, v in pairs( stats ) do local ms = v.mainsnak if ranks[v.rank:sub(1,1)] and ms.snaktype == "value" and ms.datavalue.value.id == val then return val end end end return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- url2 takes a parameter url= that is a proper url and formats it for use in an infobox. -- If no parameter is supplied, it returns nothing. -- This is the equivalent of Template:URL -- but it keeps the "edit at Wikidata" pen icon out of the microformat. -- Usually it will take its url parameter directly from a Wikidata call: -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |url2 |url={{wdib |P856 |qid=Q23317 |fwd=ALL |osd=no}} }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.url2 = function(frame) local txt = frame.args.url or "" if txt == "" then return nil end -- extract any icon local url, icon = txt:match("(.+)&nbsp;(.+)") -- make sure there's at least a space at the end url = (url or txt) .. " " icon = icon or "" -- extract any protocol like https:// local prot = url:match("(https*://).+[ \"\']") -- extract address local addr = "" if prot then addr = url:match("https*://(.+)[ \"\']") or " " else prot = "//" addr = url:match("[^%p%s]+%.(.+)[ \"\']") or " " end -- strip trailing / from end of domain-only url and add <wbr/> before . and / local disp, n = addr:gsub( "^([^/]+)/$", "%1" ):gsub("%/", "<wbr/>/"):gsub("%.", "<wbr/>.") return '<span class="url">[' .. prot .. addr .. " " .. disp .. "]</span>&nbsp;" .. icon end ------------------------------------------------------------------------------- -- getWebsite fetches the Official website (P856) and formats it for use in an infobox. -- This is similar to Template:Official website but with a url displayed, -- and it adds the "edit at Wikidata" pen icon beyond the microformat if enabled. -- A local value will override the Wikidata value. "NONE" returns nothing. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |getWebsite |qid= |noicon= |lang= |url= }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); parseParam(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getWebsite = function(frame) local url = frame.args.url or "" if url:upper() == "NONE" then return nil end local urls = {} local quals = {} local qid = frame.args.qid or "" if url and url ~= "" then urls[1] = url else if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local prop856 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P856") for k, v in pairs(prop856) do if v.mainsnak.snaktype == "value" then urls[#urls+1] = v.mainsnak.datavalue.value if v.qualifiers and v.qualifiers["P1065"] then -- just take the first archive url (P1065) local au = v.qualifiers["P1065"][1] if au.snaktype == "value" then quals[#urls] = au.datavalue.value end -- test for archive url having a value end -- test for qualifers end -- test for website having a value end -- loop through website(s) end if #urls == 0 then return nil end local out = {} for i, u in ipairs(urls) do local link = quals[i] or u local prot, addr = u:match("(http[s]*://)(.+)") addr = addr or u local disp, n = addr:gsub("%.", "<wbr/>%.") out[#out+1] = '<span class="url">[' .. link .. " " .. disp .. "]</span>" end local langcode = findLang(frame.args.lang).code local noicon = parseParam(frame.args.noicon, false) if url == "" and not noicon then out[#out] = out[#out] .. createicon(langcode, qid, "P856") end local ret = "" if #out > 1 then ret = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "ubl", args = out} else ret = out[1] end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllLabels fetches the set of labels and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllLabels = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local labels = mw.wikibase.getEntity(qid).labels if not labels then return i18n["labels-not-found"] end local out = {} for k, v in pairs(labels) do out[#out+1] = v.value .. " (" .. v.language .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllDescriptions fetches the set of descriptions and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllDescriptions = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local descriptions = mw.wikibase.getEntity(qid).descriptions if not descriptions then return i18n["descriptions-not-found"] end local out = {} for k, v in pairs(descriptions) do out[#out+1] = v.value .. " (" .. v.language .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllAliases fetches the set of aliases and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllAliases = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local aliases = mw.wikibase.getEntity(qid).aliases if not aliases then return i18n["aliases-not-found"] end local out = {} for k1, v1 in pairs(aliases) do local lang = v1[1].language local val = {} for k1, v2 in ipairs(v1) do val[#val+1] = v2.value end out[#out+1] = table.concat(val, ", ") .. " (" .. lang .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- showNoLinks displays the article titles that should not be linked. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.showNoLinks = function(frame) local out = {} for k, v in pairs(donotlink) do out[#out+1] = k end table.sort( out ) return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkValidity checks whether the first unnamed parameter represents a valid entity-id, -- that is, something like Q1235 or P123. -- It returns the strings "true" or "false". -- Change false to nil to return "true" or "" (easier to test with #if:). ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- function p.checkValidity(frame) local id = mw.text.trim(frame.args[1] or "") if mw.wikibase.isValidEntityId(id) then return true else return false end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getEntityFromTitle returns the Entity-ID (Q-number) for a given title. -- Modification of Module:ResolveEntityId -- The title is the first unnamed parameter. -- The site parameter determines the site/language for the title. Defaults to current wiki. -- The showdab parameter determines whether dab pages should return the Q-number or nil. Defaults to true. -- Returns the Q-number or nil if it does not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam ------------------------------------------------------------------------------- function p.getEntityFromTitle(frame) local args=frame.args if not args[1] then args=frame:getParent().args end if not args[1] then return nil end local title = mw.text.trim(args[1]) local site = args.site or "" local showdab = parseParam(args.showdab, true) local qid = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(title, site) if qid then local prop31 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P31")[1] if not showdab and prop31 and prop31.mainsnak.datavalue.value.id == "Q4167410" then return nil else return qid end end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getDatePrecision returns the number representing the precision of the first best date value -- for the given property. -- It takes the qid and property ID -- The meanings are given at https://www.mediawiki.org/wiki/Wikibase/DataModel#Dates_and_times -- 0 = 1 billion years .. 6 = millennium, 7 = century, 8 = decade, 9 = year, 10 = month, 11 = day -- Returns 0 (or the second unnamed parameter) if the Wikidata does not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; sourced; ------------------------------------------------------------------------------- function p.getDatePrecision(frame) local args=frame.args if not args[1] then args=frame:getParent().args end local default = tonumber(args[2] or args.default) or 0 local prop = mw.text.trim(args[1] or "") if prop == "" then return default end local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return default end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local stat = mw.wikibase.getBestStatements(qid, prop) for i, v in ipairs(stat) do local prec = (onlysrc == false or sourced(v)) and v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value and v.mainsnak.datavalue.value.precision if prec then return prec end end return default end return p ------------------------------------------------------------------------------- -- List of exported functions ------------------------------------------------------------------------------- --[[ _getValue getValue getPreferredValue getCoords getQualifierValue getSumOfParts getValueByQual getValueByLang getValueByRefSource getPropertyIDs getQualifierIDs getPropOfProp getAwardCat getIntersectCat getGlobe getCommonsLink getSiteLink getLink getLabel label getAT getDescription getAliases pageId formatDate location checkBlacklist emptyor labelorid getLang getItemLangCode findLanguage getQID followQid globalSiteID siteID projID formatNumber examine checkvalue url2 getWebsite getAllLabels getAllDescriptions getAllAliases showNoLinks checkValidity getEntityFromTitle getDatePrecision --]] ------------------------------------------------------------------------------- 25sn2cdf81c5mwqcxadqg5qniyidilo 2030578 2030577 2026-05-23T20:08:12Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2030578 Scribunto text/plain -- Version: 2023-07-10 -- Module to implement use of a blacklist and whitelist for infobox fields -- Can take a named parameter |qid which is the Wikidata ID for the article -- if not supplied, it will use the Wikidata ID associated with the current page. -- Fields in blacklist are never to be displayed, i.e. module must return nil in all circumstances -- Fields in whitelist return local value if it exists or the Wikidata value otherwise -- The name of the field that this function is called from is passed in named parameter |name -- The name is compulsory when blacklist or whitelist is used, -- so the module returns nil if it is not supplied. -- blacklist is passed in named parameter |suppressfields (or |spf) -- whitelist is passed in named parameter |fetchwikidata (or |fwd) require("strict") local p = {} local cdate -- initialise as nil and only load _complex_date function if needed -- Module:Complex date is loaded lazily and has the following dependencies: -- Module:Calendar -- Module:ISOdate -- Module:DateI18n -- Module:I18n/complex date -- Module:Ordinal -- Module:I18n/ordinal -- Module:Yesno -- Module:Formatnum -- Module:Linguistic -- -- The following, taken from https://www.mediawiki.org/wiki/Wikibase/DataModel#Dates_and_times, -- is needed to use Module:Complex date which seemingly requires date precision as a string. -- It would work better if only the authors of the mediawiki page could spell 'millennium'. local dp = { [6] = "millennium", [7] = "century", [8] = "decade", [9] = "year", [10] = "month", [11] = "day", } local i18n = { ["errors"] = { ["property-not-found"] = "Property not found.", ["No property supplied"] = "No property supplied", ["entity-not-found"] = "Wikidata entity not found.", ["unknown-claim-type"] = "Unknown claim type.", ["unknown-entity-type"] = "Unknown entity type.", ["qualifier-not-found"] = "Qualifier not found.", ["site-not-found"] = "Wikimedia project not found.", ["labels-not-found"] = "No labels found.", ["descriptions-not-found"] = "No descriptions found.", ["aliases-not-found"] = "No aliases found.", ["unknown-datetime-format"] = "Unknown datetime format.", ["local-article-not-found"] = "Article is available on Wikidata, but not on Wikipedia", ["dab-page"] = " (dab)", }, ["months"] = { "January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September", "October", "November", "December" }, ["century"] = "century", ["BC"] = "BC", ["BCE"] = "BCE", ["ordinal"] = { [1] = "st", [2] = "nd", [3] = "rd", ["default"] = "th" }, ["filespace"] = "File", ["Unknown"] = "Unknown", ["NaN"] = "Not a number", -- set the following to the name of a tracking category, -- e.g. "[[Category:Articles with missing Wikidata information]]", or "" to disable: ["missinginfocat"] = "[[Category:Articles with missing Wikidata information]]", ["editonwikidata"] = "Edit this on Wikidata", ["latestdatequalifier"] = function (date) return "before " .. date end, -- some languages, e.g. Bosnian use a period as a suffix after each number in a date ["datenumbersuffix"] = "", ["list separator"] = ", ", ["multipliers"] = { [0] = "", [3] = " thousand", [6] = " million", [9] = " billion", [12] = " trillion", } } -- This allows an internationisation module to override the above table if 'en' ~= mw.getContentLanguage():getCode() then require("Module:i18n").loadI18n("Module:WikidataIB/i18n", i18n) end -- This piece of html implements a collapsible container. Check the classes exist on your wiki. local collapsediv = '<div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%; overflow:auto;" data-expandtext="nîşan bide" data-collapsetext="veşêre">' -- Some items should not be linked. -- Each wiki can create a list of those in Module:WikidataIB/nolinks -- It should return a table called itemsindex, containing true for each item not to be linked local donotlink = {} local nolinks_exists, nolinks = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/nolinks") if nolinks_exists then donotlink = nolinks.itemsindex end -- To satisfy Wikipedia:Manual of Style/Titles, certain types of items are italicised, and others are quoted. -- The submodule [[Module:WikidataIB/titleformats]] lists the entity-ids used in 'instance of' (P31), -- which allows this module to identify the values that should be formatted. -- WikidataIB/titleformats exports a table p.formats, which is indexed by entity-id, and contains the value " or '' local formats = {} local titleformats_exists, titleformats = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/titleformats") if titleformats_exists then formats = titleformats.formats end ------------------------------------------------------------------------------- -- Private functions ------------------------------------------------------------------------------- -- ------------------------------------------------------------------------------- -- makeOrdinal needs to be internationalised along with the above: -- takes cardinal number as a numeric and returns the ordinal as a string -- we need three exceptions in English for 1st, 2nd, 3rd, 21st, .. 31st, etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local makeOrdinal = function(cardinal) local ordsuffix = i18n.ordinal.default if cardinal % 10 == 1 then ordsuffix = i18n.ordinal[1] elseif cardinal % 10 == 2 then ordsuffix = i18n.ordinal[2] elseif cardinal % 10 == 3 then ordsuffix = i18n.ordinal[3] end -- In English, 1, 21, 31, etc. use 'st', but 11, 111, etc. use 'th' -- similarly for 12 and 13, etc. if (cardinal % 100 == 11) or (cardinal % 100 == 12) or (cardinal % 100 == 13) then ordsuffix = i18n.ordinal.default end return tostring(cardinal) .. ordsuffix end ------------------------------------------------------------------------------- -- findLang takes a "langcode" parameter if supplied and valid -- otherwise it tries to create it from the user's set language ({{int:lang}}) -- failing that it uses the wiki's content language. -- It returns a language object ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local findLang = function(langcode) local langobj langcode = mw.text.trim(langcode or "") if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode) then langobj = mw.language.new( langcode ) else langcode = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}) if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode) then langobj = mw.language.new( langcode ) else langobj = mw.language.getContentLanguage() end end return langobj end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getItemLangCode takes a qid parameter (using the current page's qid if blank) -- If the item for that qid has property country (P17) it looks at the first preferred value -- If the country has an official language (P37), it looks at the first preferred value -- If that official language has a language code (P424), it returns the first preferred value -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local _getItemLangCode = function(qid) qid = mw.text.trim(qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return end local prop17 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P17")[1] if not prop17 or prop17.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end local qid17 = prop17.mainsnak.datavalue.value.id local prop37 = mw.wikibase.getBestStatements(qid17, "P37")[1] if not prop37 or prop37.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end local qid37 = prop37.mainsnak.datavalue.value.id local prop424 = mw.wikibase.getBestStatements(qid37, "P424")[1] if not prop424 or prop424.mainsnak.snaktype ~= "value" then return end return prop424.mainsnak.datavalue.value end ------------------------------------------------------------------------------- -- roundto takes a number (x) -- and returns it rounded to (sf) significant figures ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local roundto = function(x, sf) if x == 0 then return 0 end local s = 1 if x < 0 then x = -x s = -1 end if sf < 1 then sf = 1 end local p = 10 ^ (math.floor(math.log10(x)) - sf + 1) x = math.floor(x / p + 0.5) * p * s -- if it's integral, cast to an integer: if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x end ------------------------------------------------------------------------------- -- decimalToDMS takes a decimal degrees (x) with precision (p) -- and returns degrees/minutes/seconds according to the precision ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local decimalToDMS = function(x, p) -- if p is not supplied, use a precision around 0.1 seconds if not tonumber(p) then p = 1e-4 end local d = math.floor(x) local ms = (x - d) * 60 if p > 0.5 then -- precision is > 1/2 a degree if ms > 30 then d = d + 1 end ms = 0 end local m = math.floor(ms) local s = (ms - m) * 60 if p > 0.008 then -- precision is > 1/2 a minute if s > 30 then m = m +1 end s = 0 elseif p > 0.00014 then -- precision is > 1/2 a second s = math.floor(s + 0.5) elseif p > 0.000014 then -- precision is > 1/20 second s = math.floor(10 * s + 0.5) / 10 elseif p > 0.0000014 then -- precision is > 1/200 second s = math.floor(100 * s + 0.5) / 100 else -- cap it at 3 dec places for now s = math.floor(1000 * s + 0.5) / 1000 end return d, m, s end ------------------------------------------------------------------------------- -- decimalPrecision takes a decimal (x) with precision (p) -- and returns x rounded approximately to the given precision -- precision should be between 1 and 1e-6, preferably a power of 10. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local decimalPrecision = function(x, p) local s = 1 if x < 0 then x = -x s = -1 end -- if p is not supplied, pick an arbitrary precision if not tonumber(p) then p = 1e-4 elseif p > 1 then p = 1 elseif p < 1e-6 then p = 1e-6 else p = 10 ^ math.floor(math.log10(p)) end x = math.floor(x / p + 0.5) * p * s -- if it's integral, cast to an integer: if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end -- if it's less than 1e-4, it will be in exponent form, so return a string with 6dp -- 9e-5 becomes 0.000090 if math.abs(x) < 1e-4 then x = string.format("%f", x) end return x end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatDate takes a datetime of the usual format from mw.wikibase.entity:formatPropertyValues -- like "1 August 30 BCE" as parameter 1 -- and formats it according to the df (date format) and bc parameters -- df = ["dmy" / "mdy" / "y"] default will be "dmy" -- bc = ["BC" / "BCE"] default will be "BCE" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local format_Date = function(datetime, dateformat, bc) local datetime = datetime or "1 August 30 BCE" -- in case of nil value -- chop off multiple vales and/or any hours, mins, etc. -- keep anything before punctuation - we just want a single date: local dateval = string.match( datetime, "[%w ]+") local dateformat = string.lower(dateformat or "dmy") -- default to dmy local bc = string.upper(bc or "") -- can't use nil for bc -- we only want to accept two possibilities: BC or default to BCE if bc == "BC" then bc = "&nbsp;" .. i18n["BC"] -- prepend a non-breaking space. else bc = "&nbsp;" .. i18n["BCE"] end local postchrist = true -- start by assuming no BCE local dateparts = {} for word in string.gmatch(dateval, "%w+") do if word == "BCE" or word == "BC" then -- *** internationalise later *** postchrist = false else -- we'll keep the parts that are not 'BCE' in a table dateparts[#dateparts + 1] = word end end if postchrist then bc = "" end -- set AD dates to no suffix *** internationalise later *** local sep = "&nbsp;" -- separator is nbsp local fdate = table.concat(dateparts, sep) -- set formatted date to same order as input -- if we have day month year, check dateformat if #dateparts == 3 then if dateformat == "y" then fdate = dateparts[3] elseif dateformat == "mdy" then fdate = dateparts[2] .. sep .. dateparts[1] .. "," .. sep .. dateparts[3] end elseif #dateparts == 2 and dateformat == "y" then fdate = dateparts[2] end return fdate .. bc end ------------------------------------------------------------------------------- -- dateFormat is the handler for properties that are of type "time" -- It takes timestamp, precision (6 to 11 per mediawiki), dateformat (y/dmy/mdy), BC format (BC/BCE), -- a plaindate switch (yes/no/adj) to en/disable "sourcing circumstances"/use adjectival form, -- any qualifiers for the property, the language, and any adjective to use like 'before'. -- It passes the date through the "complex date" function -- and returns a string with the internatonalised date formatted according to preferences. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); cdate(); dp[] ------------------------------------------------------------------------------- local dateFormat = function(timestamp, dprec, df, bcf, pd, qualifiers, lang, adj, model) -- output formatting according to preferences (y/dmy/mdy/ymd) df = (df or ""):lower() -- if ymd is required, return the part of the timestamp in YYYY-MM-DD form -- but apply Year zero#Astronomers fix: 1 BC = 0000; 2 BC = -0001; etc. if df == "ymd" then if timestamp:sub(1,1) == "+" then return timestamp:sub(2,11) else local yr = tonumber(timestamp:sub(2,5)) - 1 yr = ("000" .. yr):sub(-4) if yr ~= "0000" then yr = "-" .. yr end return yr .. timestamp:sub(6,11) end end -- A year can be stored like this: "+1872-00-00T00:00:00Z", -- which is processed here as if it were the day before "+1872-01-01T00:00:00Z", -- and that's the last day of 1871, so the year is wrong. -- So fix the month 0, day 0 timestamp to become 1 January instead: timestamp = timestamp:gsub("%-00%-00T", "-01-01T") -- just in case date precision is missing dprec = dprec or 11 -- override more precise dates if required dateformat is year alone: if df == "y" and dprec > 9 then dprec = 9 end -- complex date only deals with precisions from 6 to 11, so clip range dprec = dprec>11 and 11 or dprec dprec = dprec<6 and 6 or dprec -- BC format is "BC" or "BCE" bcf = (bcf or ""):upper() -- plaindate only needs the first letter (y/n/a) pd = (pd or ""):sub(1,1):lower() if pd == "" or pd == "n" or pd == "f" or pd == "0" then pd = false end -- in case language isn't passed lang = lang or findLang().code -- set adj as empty if nil adj = adj or "" -- extract the day, month, year from the timestamp local bc = timestamp:sub(1, 1)=="-" and "BC" or "" local year, month, day = timestamp:match("[+-](%d*)-(%d*)-(%d*)T") local iso = tonumber(year) -- if year is missing, let it throw an error -- this will adjust the date format to be compatible with cdate -- possible formats are Y, YY, YYY0, YYYY, YYYY-MM, YYYY-MM-DD if dprec == 6 then iso = math.floor( (iso - 1) / 1000 ) + 1 end if dprec == 7 then iso = math.floor( (iso - 1) / 100 ) + 1 end if dprec == 8 then iso = math.floor( iso / 10 ) .. "0" end if dprec == 10 then iso = year .. "-" .. month end if dprec == 11 then iso = year .. "-" .. month .. "-" .. day end -- add "circa" (Q5727902) from "sourcing circumstances" (P1480) local sc = not pd and qualifiers and qualifiers.P1480 if sc then for k1, v1 in pairs(sc) do if v1.datavalue and v1.datavalue.value.id == "Q5727902" then adj = "circa" break end end end -- deal with Julian dates: -- no point in saying that dates before 1582 are Julian - they are by default -- doesn't make sense for dates less precise than year -- we can suppress it by setting |plaindate, e.g. for use in constructing categories. local calendarmodel = "" if tonumber(year) > 1582 and dprec > 8 and not pd and model == "http://www.wikidata.org/entity/Q1985786" then calendarmodel = "julian" end if not cdate then cdate = require("Module:Complex date")._complex_date end local fdate = cdate(calendarmodel, adj, tostring(iso), dp[dprec], bc, "", "", "", "", lang, 1) -- this may have QuickStatements info appended to it in a div, so remove that fdate = fdate:gsub(' <div style="display: none;">[^<]*</div>', '') -- it may also be returned wrapped in a microformat, so remove that fdate = fdate:gsub("<[^>]*>", "") -- there may be leading zeros that we should remove fdate = fdate:gsub("^0*", "") -- if a plain date is required, then remove any links (like BC linked) if pd then fdate = fdate:gsub("%[%[.*|", ""):gsub("]]", "") end -- if 'circa', use the abbreviated form *** internationalise later *** fdate = fdate:gsub('circa ', '<abbr title="nêzîkî">n.</abbr>&nbsp;') -- deal with BC/BCE if bcf == "BCE" then fdate = fdate:gsub('BC', 'BCE') end -- deal with mdy format if df == "mdy" then fdate = fdate:gsub("(%d+) (%w+) (%d+)", "%2 %1, %3") end -- deal with adjectival form *** internationalise later *** if pd == "a" then fdate = fdate:gsub(' century', '-century') end return fdate end ------------------------------------------------------------------------------- -- parseParam takes a (string) parameter, e.g. from the list of frame arguments, -- and makes "false", "no", and "0" into the (boolean) false -- it makes the empty string and nil into the (boolean) value passed as default -- allowing the parameter to be true or false by default. -- It returns a boolean. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local parseParam = function(param, default) if type(param) == "boolean" then param = tostring(param) end if param and param ~= "" then param = param:lower() if (param == "false") or (param:sub(1,1) == "n") or (param == "0") then return false else return true end else return default end end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getSitelink takes the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It takes an optional parameter |wiki= to determine which wiki is to be checked for a sitelink -- If the parameter is blank, then it uses the local wiki. -- If there is a sitelink to an article available, it returns the plain text link to the article -- If there is no sitelink, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local _getSitelink = function(qid, wiki) qid = (qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end wiki = wiki or "" local sitelink if wiki == "" then sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid) else sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid, wiki) end return sitelink end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getCommonslink takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It returns one of the following in order of preference: -- the Commons sitelink of the Wikidata entity - but not if onlycat=true and it's not a category; -- the Commons sitelink of the topic's main category of the Wikidata entity; -- the Commons category of the Wikidata entity - unless fallback=false. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getSitelink(); parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- local _getCommonslink = function(qid, onlycat, fallback) qid = (qid or ""):upper() if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end onlycat = parseParam(onlycat, false) if fallback == "" then fallback = nil end local sitelink = _getSitelink(qid, "commonswiki") if onlycat and sitelink and sitelink:sub(1,9) ~= "Category:" then sitelink = nil end if not sitelink then -- check for topic's main category local prop910 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P910")[1] if prop910 then local tmcid = prop910.mainsnak.datavalue and prop910.mainsnak.datavalue.value.id sitelink = _getSitelink(tmcid, "commonswiki") end if not sitelink then -- check for list's main category local prop1754 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P1754")[1] if prop1754 then local tmcid = prop1754.mainsnak.datavalue and prop1754.mainsnak.datavalue.value.id sitelink = _getSitelink(tmcid, "commonswiki") end end end if not sitelink and fallback then -- check for Commons category (string value) local prop373 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P373")[1] if prop373 then sitelink = prop373.mainsnak.datavalue and prop373.mainsnak.datavalue.value if sitelink then sitelink = "Category:" .. sitelink end end end return sitelink end ------------------------------------------------------------------------------- -- The label in a Wikidata item is subject to vulnerabilities -- that an attacker might try to exploit. -- It needs to be 'sanitised' by removing any wikitext before use. -- If it doesn't exist, return the id for the item -- a second (boolean) value is also returned, value is true when the label exists ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local labelOrId = function(id, lang) if lang == "default" then lang = findLang().code end local label if lang then label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, lang) else label = mw.wikibase.getLabel(id) end if label then return mw.text.nowiki(label), true else return id, false end end ------------------------------------------------------------------------------- -- linkedItem takes an entity-id and returns a string, linked if possible. -- This is the handler for "wikibase-item". Preferences: -- 1. Display linked disambiguated sitelink if it exists -- 2. Display linked label if it is a redirect -- 3. TBA: Display an inter-language link for the label if it exists other than in default language -- 4. Display unlinked label if it exists -- 5. Display entity-id for now to indicate a label could be provided -- dtxt is text to be used instead of label, or nil. -- shortname is boolean switch to use P1813 (short name) instead of label if true. -- lang is the current language code. -- uselbl is boolean switch to force display of the label instead of the sitelink (default: false) -- linkredir is boolean switch to allow linking to a redirect (default: false) -- formatvalue is boolean switch to allow formatting as italics or quoted (default: false) ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: labelOrId(); donotlink[] ------------------------------------------------------------------------------- local linkedItem = function(id, args) local lprefix = (args.lp or args.lprefix or args.linkprefix or ""):gsub('"', '') -- toughen against nil values passed local lpostfix = (args.lpostfix or ""):gsub('"', '') local prefix = (args.prefix or ""):gsub('"', '') local postfix = (args.postfix or ""):gsub('"', '') local dtxt = args.dtxt local shortname = args.shortname or args.sn local lang = args.lang or "en" -- fallback to default if missing local uselbl = args.uselabel or args.uselbl uselbl = parseParam(uselbl, false) local linkredir = args.linkredir linkredir = parseParam(linkredir, false) local formatvalue = args.formatvalue or args.fv formatvalue = parseParam(formatvalue, false) -- see if item might need italics or quotes local fmt = "" if next(formats) and formatvalue then for k, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(id, "P31") ) do if v.mainsnak.datavalue and formats[v.mainsnak.datavalue.value.id] then fmt = formats[v.mainsnak.datavalue.value.id] break -- pick the first match end end end local disp local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(id) local label, islabel if dtxt then label, islabel = dtxt, true elseif shortname then -- see if there is a shortname in our language, and set label to it for k, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(id, "P1813") ) do if v.mainsnak.datavalue.value.language == lang then label, islabel = v.mainsnak.datavalue.value.text, true break end -- test for language match end -- loop through values of short name -- if we have no label set, then there was no shortname available if not islabel then label, islabel = labelOrId(id) shortname = false end else label, islabel = labelOrId(id) end if mw.site.siteName ~= "Wikimedia Commons" then if sitelink then if not (dtxt or shortname) then -- if sitelink and label are the same except for case, no need to process further if sitelink:lower() ~= label:lower() then -- strip any namespace or dab from the sitelink local pos = sitelink:find(":") or 0 local slink = sitelink if pos > 0 then local pfx = sitelink:sub(1,pos-1) if mw.site.namespaces[pfx] then -- that prefix is a valid namespace, so remove it slink = sitelink:sub(pos+1) end end -- remove stuff after commas or inside parentheses - ie. dabs slink = slink:gsub("%s%(.+%)$", ""):gsub(",.+$", "") -- if uselbl is false, use sitelink instead of label if not uselbl then -- use slink as display, preserving label case - find("^%u") is true for 1st char uppercase if label:find("^%u") then label = slink:gsub("^(%l)", string.upper) else label = slink:gsub("^(%u)", string.lower) end end end end if donotlink[label] then disp = prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix else disp = "[[" .. lprefix .. sitelink .. lpostfix .. "|" .. prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix .. "]]" end elseif islabel then -- no sitelink, label exists, so check if a redirect with that title exists, if linkredir is true -- display plain label by default disp = prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix if linkredir then local artitle = mw.title.new(label, 0) -- only nil if label has invalid chars if not donotlink[label] and artitle and artitle.redirectTarget then -- there's a redirect with the same title as the label, so let's link to that disp = "[[".. lprefix .. label .. lpostfix .. "|" .. prefix .. fmt .. label .. fmt .. postfix .. "]]" end end -- test if article title exists as redirect on current Wiki else -- no sitelink and no label, so return whatever was returned from labelOrId for now -- add tracking category [[Category:Articles with missing Wikidata information]] -- for enwiki, just return the tracking category if mw.wikibase.getGlobalSiteId() == "enwiki" then disp = i18n.missinginfocat else disp = prefix .. label .. postfix .. i18n.missinginfocat end end else local ccat = mw.wikibase.getBestStatements(id, "P373")[1] if ccat and ccat.mainsnak.datavalue then ccat = ccat.mainsnak.datavalue.value disp = "[[" .. lprefix .. "Category:" .. ccat .. lpostfix .. "|" .. prefix .. label .. postfix .. "]]" elseif sitelink then -- this asumes that if a sitelink exists, then a label also exists disp = "[[" .. lprefix .. sitelink .. lpostfix .. "|" .. prefix .. label .. postfix .. "]]" else -- no sitelink and no Commons cat, so return label from labelOrId for now disp = prefix .. label .. postfix end end return disp end ------------------------------------------------------------------------------- -- sourced takes a table representing a statement that may or may not have references -- it looks for a reference sourced to something not containing the word "wikipedia" -- it returns a boolean = true if it finds a sourced reference. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local sourced = function(claim) if claim.references then for kr, vr in pairs(claim.references) do local ref = mw.wikibase.renderSnaks(vr.snaks) if not ref:find("Wiki") then return true end end end end ------------------------------------------------------------------------------- -- setRanks takes a flag (parameter passed) that requests the values to return -- "b[est]" returns preferred if available, otherwise normal -- "p[referred]" returns preferred -- "n[ormal]" returns normal -- "d[eprecated]" returns deprecated -- multiple values are allowed, e.g. "preferred normal" (which is the default) -- "best" will override the other flags, and set p and n ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local setRanks = function(rank) rank = (rank or ""):lower() -- if nothing passed, return preferred and normal -- if rank == "" then rank = "p n" end local ranks = {} for w in string.gmatch(rank, "%a+") do w = w:sub(1,1) if w == "b" or w == "p" or w == "n" or w == "d" then ranks[w] = true end end -- check if "best" is requested or no ranks requested; and if so, set preferred and normal if ranks.b or not next(ranks) then ranks.p = true ranks.n = true end return ranks end ------------------------------------------------------------------------------- -- parseInput processes the Q-id , the blacklist and the whitelist -- if an input parameter is supplied, it returns that and ends the call. -- it returns (1) either the qid or nil indicating whether or not the call should continue -- and (2) a table containing all of the statements for the propertyID and relevant Qid -- if "best" ranks are requested, it returns those instead of all non-deprecated ranks ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- local parseInput = function(frame, input_parm, property_id) -- There may be a local parameter supplied, if it's blank, set it to nil input_parm = mw.text.trim(input_parm or "") if input_parm == "" then input_parm = nil end -- return nil if Wikidata is not available if not mw.wikibase then return false, input_parm end local args = frame.args -- can take a named parameter |qid which is the Wikidata ID for the article. -- if it's not supplied, use the id for the current page local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end -- if there's no Wikidata item for the current page return nil if not qid then return false, input_parm end -- The blacklist is passed in named parameter |suppressfields local blacklist = args.suppressfields or args.spf or "" -- The whitelist is passed in named parameter |fetchwikidata local whitelist = args.fetchwikidata or args.fwd or "" if whitelist == "" then whitelist = "NONE" end -- The name of the field that this function is called from is passed in named parameter |name local fieldname = args.name or "" if blacklist ~= "" then -- The name is compulsory when blacklist is used, so return nil if it is not supplied if fieldname == "" then return false, nil end -- If this field is on the blacklist, then return nil if blacklist:find(fieldname) then return false, nil end end -- If we got this far then we're not on the blacklist -- The blacklist overrides any locally supplied parameter as well -- If a non-blank input parameter was supplied return it if input_parm then return false, input_parm end -- We can filter out non-valid properties if property_id:sub(1,1):upper() ~="P" or property_id == "P0" then return false, nil end -- Otherwise see if this field is on the whitelist: -- needs a bit more logic because find will return its second value = 0 if fieldname is "" -- but nil if fieldname not found on whitelist local _, found = whitelist:find(fieldname) found = ((found or 0) > 0) if whitelist ~= 'ALL' and (whitelist:upper() == "NONE" or not found) then return false, nil end -- See what's on Wikidata (the call always returns a table, but it may be empty): local props = {} if args.reqranks.b then props = mw.wikibase.getBestStatements(qid, property_id) else props = mw.wikibase.getAllStatements(qid, property_id) end if props[1] then return qid, props end -- no property on Wikidata return false, nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- createicon assembles the "Edit at Wikidata" pen icon. -- It returns a wikitext string inside a span class="penicon" -- if entityID is nil or empty, the ID associated with current page is used -- langcode and propertyID may be nil or empty ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: i18n[]; ------------------------------------------------------------------------------- local createicon = function(langcode, entityID, propertyID) langcode = langcode or "" if not entityID or entityID == "" then entityID= mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end propertyID = propertyID or "" local icon = "&nbsp;<span class='penicon autoconfirmed-show'>[[" -- "&nbsp;<span data-bridge-edit-flow='overwrite' class='penicon'>[[" -> enable Wikidata Bridge .. i18n["filespace"] .. ":Blue_pencil.svg |frameless |text-top |10px |alt=" .. i18n["editonwikidata"] .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. entityID if langcode ~= "" then icon = icon .. "?uselang=" .. langcode end if propertyID ~= "" then icon = icon .. "#" .. propertyID end icon = icon .. "|" .. i18n["editonwikidata"] .. "]]</span>" return icon end ------------------------------------------------------------------------------- -- assembleoutput takes the sequence table containing the property values -- and formats it according to switches given. It returns a string or nil. -- It uses the entityID (and optionally propertyID) to create a link in the pen icon. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); ------------------------------------------------------------------------------- local assembleoutput = function(out, args, entityID, propertyID) -- sorted is a boolean passed to enable sorting of the values returned -- if nothing or an empty string is passed set it false -- if "false" or "no" or "0" is passed set it false local sorted = parseParam(args.sorted, false) -- noicon is a boolean passed to suppress the trailing "edit at Wikidata" icon -- for use when the value is processed further by the infobox -- if nothing or an empty string is passed set it false -- if "false" or "no" or "0" is passed set it false local noic = parseParam(args.noicon, false) -- list is the name of a template that a list of multiple values is passed through -- examples include "hlist" and "ubl" -- setting it to "prose" produces something like "1, 2, 3, and 4" local list = args.list or "" -- sep is a string that is used to separate multiple returned values -- if nothing or an empty string is passed set it to the default -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed -- e.g. |sep=" - " local sepdefault = i18n["list separator"] local separator = args.sep or "" separator = string.gsub(separator, '"', '') if separator == "" then separator = sepdefault end -- collapse is a number that determines the maximum number of returned values -- before the output is collapsed. -- Zero or not a number result in no collapsing (default becomes 0). local collapse = tonumber(args.collapse) or 0 -- replacetext (rt) is a string that is returned instead of any non-empty Wikidata value -- this is useful for tracking and debugging local replacetext = mw.text.trim(args.rt or args.replacetext or "") -- if there's anything to return, then return a list -- comma-separated by default, but may be specified by the sep parameter -- optionally specify a hlist or ubl or a prose list, etc. local strout if #out > 0 then if sorted then table.sort(out) end -- if there's something to display and a pen icon is wanted, add it the end of the last value local hasdisplay = false for i, v in ipairs(out) do if v ~= i18n.missinginfocat then hasdisplay = true break end end if not noic and hasdisplay then out[#out] = out[#out] .. createicon(args.langobj.code, entityID, propertyID) end if list == "" then strout = table.concat(out, separator) elseif list:lower() == "prose" then strout = mw.text.listToText( out ) else strout = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = list, args = out} end if collapse >0 and #out > collapse then strout = collapsediv .. strout .. "</div>" end else strout = nil -- no items had valid reference end if replacetext ~= "" and strout then strout = replacetext end return strout end ------------------------------------------------------------------------------- -- rendersnak takes a table (propval) containing the information stored on one property value -- and returns the value as a string and its language if monolingual text. -- It handles data of type: -- wikibase-item -- time -- string, url, commonsMedia, external-id -- quantity -- globe-coordinate -- monolingualtext -- It also requires linked, the link/pre/postfixes, uabbr, and the arguments passed from frame. -- The optional filter parameter allows quantities to be be filtered by unit Qid. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); labelOrId(); i18n[]; dateFormat(); -- roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); linkedItem(); ------------------------------------------------------------------------------- local rendersnak = function(propval, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) lpre = lpre or "" lpost = lpost or "" pre = pre or "" post = post or "" args.lang = args.lang or findLang().code -- allow values to display a fixed text instead of label local dtxt = args.displaytext or args.dt if dtxt == "" then dtxt = nil end -- switch to use display of short name (P1813) instead of label local shortname = args.shortname or args.sn shortname = parseParam(shortname, false) local snak = propval.mainsnak or propval local dtype = snak.datatype local dv = snak.datavalue dv = dv and dv.value -- value and monolingual text language code returned local val, mlt if propval.rank and not args.reqranks[propval.rank:sub(1, 1)] then -- val is nil: value has a rank that isn't requested ------------------------------------ elseif snak.snaktype == "somevalue" then -- value is unknown val = i18n["Unknown"] ------------------------------------ elseif snak.snaktype == "novalue" then -- value is none -- val = "No value" -- don't return anything ------------------------------------ elseif dtype == "wikibase-item" then -- data type is a wikibase item: -- it's wiki-linked value, so output as link if enabled and possible local qnumber = dv.id if linked then val = linkedItem(qnumber, args) else -- no link wanted so check for display-text, otherwise test for lang code local label, islabel if dtxt then label = dtxt else label, islabel = labelOrId(qnumber) local langlabel = mw.wikibase.getLabelByLang(qnumber, args.lang) if langlabel then label = mw.text.nowiki( langlabel ) end end val = pre .. label .. post end -- test for link required ------------------------------------ elseif dtype == "time" then -- data type is time: -- time is in timestamp format -- date precision is integer per mediawiki -- output formatting according to preferences (y/dmy/mdy) -- BC format as BC or BCE -- plaindate is passed to disable looking for "sourcing cirumstances" -- or to set the adjectival form -- qualifiers (if any) is a nested table or nil -- lang is given, or user language, or site language -- -- Here we can check whether args.df has a value -- If not, use code from Module:Sandbox/RexxS/Getdateformat to set it from templates like {{Use mdy dates}} val = dateFormat(dv.time, dv.precision, args.df, args.bc, args.pd, propval.qualifiers, args.lang, "", dv.calendarmodel) ------------------------------------ -- data types which are strings: elseif dtype == "commonsMedia" or dtype == "external-id" or dtype == "string" or dtype == "url" then -- commonsMedia or external-id or string or url -- all have mainsnak.datavalue.value as string if (lpre == "" or lpre == ":") and lpost == "" then -- don't link if no linkpre/postfix or linkprefix is just ":" val = pre .. dv .. post elseif dtype == "external-id" then val = "[" .. lpre .. dv .. lpost .. " " .. pre .. dv .. post .. "]" else val = "[[" .. lpre .. dv .. lpost .. "|" .. pre .. dv .. post .. "]]" end -- check for link requested (i.e. either linkprefix or linkpostfix exists) ------------------------------------ -- data types which are quantities: elseif dtype == "quantity" then -- quantities have mainsnak.datavalue.value.amount and mainsnak.datavalue.value.unit -- the unit is of the form http://www.wikidata.org/entity/Q829073 -- -- implement a switch to turn on/off numerical formatting later local fnum = true -- -- a switch to turn on/off conversions - only for en-wiki local conv = parseParam(args.conv or args.convert, false) -- if we have conversions, we won't have formatted numbers or scales if conv then uabbr = true fnum = false args.scale = "0" end -- -- a switch to turn on/off showing units, default is true local showunits = parseParam(args.su or args.showunits, true) -- -- convert amount to a number local amount = tonumber(dv.amount) or i18n["NaN"] -- -- scale factor for millions, billions, etc. local sc = tostring(args.scale or ""):sub(1,1):lower() local scale if sc == "a" then -- automatic scaling if amount > 1e15 then scale = 12 elseif amount > 1e12 then scale = 9 elseif amount > 1e9 then scale = 6 elseif amount > 1e6 then scale = 3 else scale = 0 end else scale = tonumber(args.scale) or 0 if scale < 0 or scale > 12 then scale = 0 end scale = math.floor(scale/3) * 3 end local factor = 10^scale amount = amount / factor -- ranges: local range = "" -- check if upper and/or lower bounds are given and significant local upb = tonumber(dv.upperBound) local lowb = tonumber(dv.lowerBound) if upb and lowb then -- differences rounded to 2 sig fig: local posdif = roundto(upb - amount, 2) / factor local negdif = roundto(amount - lowb, 2) / factor upb, lowb = amount + posdif, amount - negdif -- round scaled numbers to integers or 4 sig fig if (scale > 0 or sc == "a") then if amount < 1e4 then amount = roundto(amount, 4) else amount = math.floor(amount + 0.5) end end if fnum then amount = args.langobj:formatNum( amount ) end if posdif ~= negdif then -- non-symmetrical range = " +" .. posdif .. " -" .. negdif elseif posdif ~= 0 then -- symmetrical and non-zero range = " ±" .. posdif else -- otherwise range is zero, so leave it as "" end else -- round scaled numbers to integers or 4 sig fig if (scale > 0 or sc == "a") then if amount < 1e4 then amount = roundto(amount, 4) else amount = math.floor(amount + 0.5) end end if fnum then amount = args.langobj:formatNum( amount ) end end -- unit names and symbols: -- extract the qid in the form 'Qnnn' from the value.unit url -- and then fetch the label from that - or symbol if unitabbr is true local unit = "" local usep = "" local usym = "" local unitqid = string.match( dv.unit, "(Q%d+)" ) if filter and unitqid ~= filter then return nil end if unitqid and showunits then local uname = mw.wikibase.getLabelByLang(unitqid, args.lang) or "" if uname ~= "" then usep, unit = " ", uname end if uabbr then -- see if there's a unit symbol (P5061) local unitsymbols = mw.wikibase.getBestStatements(unitqid, "P5061") -- construct fallback table, add local lang and multiple languages local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( args.lang ) table.insert( fbtbl, 1, args.lang ) table.insert( fbtbl, 1, "mul" ) local found = false for idx1, us in ipairs(unitsymbols) do for idx2, fblang in ipairs(fbtbl) do if us.mainsnak.datavalue.value.language == fblang then usym = us.mainsnak.datavalue.value.text found = true break end if found then break end end -- loop through fallback table end -- loop through values of P5061 if found then usep, unit = "&nbsp;", usym end end end -- format display: if conv then if range == "" then val = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "cvt", args = {amount, unit}} else val = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "cvt", args = {lowb, "to", upb, unit}} end elseif unit == "$" or unit == "£" then val = unit .. amount .. range .. i18n.multipliers[scale] else val = amount .. range .. i18n.multipliers[scale] .. usep .. unit end ------------------------------------ -- datatypes which are global coordinates: elseif dtype == "globe-coordinate" then -- 'display' parameter defaults to "inline, title" *** unused for now *** -- local disp = args.display or "" -- if disp == "" then disp = "inline, title" end -- -- format parameter switches from deg/min/sec to decimal degrees -- default is deg/min/sec -- decimal degrees needs |format = dec local form = (args.format or ""):lower():sub(1,3) if form ~= "dec" then form = "dms" end -- not needed for now -- -- show parameter allows just the latitude, or just the longitude, or both -- to be returned as a signed decimal, ignoring the format parameter. local show = (args.show or ""):lower() if show ~= "longlat" then show = show:sub(1,3) end -- local lat, long, prec = dv.latitude, dv.longitude, dv.precision if show == "lat" then val = decimalPrecision(lat, prec) elseif show == "lon" then val = decimalPrecision(long, prec) elseif show == "longlat" then val = decimalPrecision(long, prec) .. ", " .. decimalPrecision(lat, prec) else local ns = "N" local ew = "E" if lat < 0 then ns = "S" lat = - lat end if long < 0 then ew = "W" long = - long end if form == "dec" then lat = decimalPrecision(lat, prec) long = decimalPrecision(long, prec) val = lat .. "°" .. ns .. " " .. long .. "°" .. ew else local latdeg, latmin, latsec = decimalToDMS(lat, prec) local longdeg, longmin, longsec = decimalToDMS(long, prec) if latsec == 0 and longsec == 0 then if latmin == 0 and longmin == 0 then val = latdeg .. "°" .. ns .. " " .. longdeg .. "°" .. ew else val = latdeg .. "°" .. latmin .. "′" .. ns .. " " val = val .. longdeg .. "°".. longmin .. "′" .. ew end else val = latdeg .. "°" .. latmin .. "′" .. latsec .. "″" .. ns .. " " val = val .. longdeg .. "°" .. longmin .. "′" .. longsec .. "″" .. ew end end end ------------------------------------ elseif dtype == "monolingualtext" then -- data type is Monolingual text: -- has mainsnak.datavalue.value as a table containing language/text pairs -- collect all the values in 'out' and languages in 'mlt' and process them later val = pre .. dv.text .. post mlt = dv.language ------------------------------------ else -- some other data type so write a specific handler val = "unknown data type: " .. dtype end -- of datatype/unknown value/sourced check return val, mlt end ------------------------------------------------------------------------------- -- propertyvalueandquals takes a property object, the arguments passed from frame, -- and a qualifier propertyID. -- It returns a sequence (table) of values representing the values of that property -- and qualifiers that match the qualifierID if supplied. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); sourced(); labelOrId(); i18n.latestdatequalifier(); format_Date(); -- makeOrdinal(); roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); assembleoutput(); ------------------------------------------------------------------------------- local function propertyvalueandquals(objproperty, args, qualID) -- needs this style of declaration because it's re-entrant -- onlysourced is a boolean passed to return only values sourced to other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) -- linked is a a boolean that enables the link to a local page via sitelink -- if nothing or an empty string is passed set it true local linked = parseParam(args.linked, true) -- prefix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is prefixed to each value -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local prefix = (args.prefix or ""):gsub('"', '') -- postfix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is postfixed to each value -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local postfix = (args.postfix or ""):gsub('"', '') -- linkprefix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this creates a link and is then prefixed to each value -- useful when when multiple values are returned and indirect links are needed -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local lprefix = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- linkpostfix is a string that may be nil, empty (""), or a string of characters -- this is postfixed to each value when linking is enabled with lprefix -- useful when when multiple values are returned -- any double-quotes " are stripped out, so that spaces may be passed local lpostfix = (args.linkpostfix or ""):gsub('"', '') -- wdlinks is a boolean passed to enable links to Wikidata when no article exists -- if nothing or an empty string is passed set it false local wdl = parseParam(args.wdlinks or args.wdl, false) -- unitabbr is a boolean passed to enable unit abbreviations for common units -- if nothing or an empty string is passed set it false local uabbr = parseParam(args.unitabbr or args.uabbr, false) -- qualsonly is a boolean passed to return just the qualifiers -- if nothing or an empty string is passed set it false local qualsonly = parseParam(args.qualsonly or args.qo, false) -- maxvals is a string that may be nil, empty (""), or a number -- this determines how many items may be returned when multiple values are available -- setting it = 1 is useful where the returned string is used within another call, e.g. image local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 -- pd (plain date) is a string: yes/true/1 | no/false/0 | adj -- to disable/enable "sourcing cirumstances" or use adjectival form for the plain date local pd = args.plaindate or args.pd or "no" args.pd = pd -- allow qualifiers to have a different date format; default to year unless qualsonly is set args.qdf = args.qdf or args.qualifierdateformat or args.df or (not qualsonly and "y") local lang = args.lang or findLang().code -- qualID is a string list of wanted qualifiers or "ALL" qualID = qualID or "" -- capitalise list of wanted qualifiers and substitute "DATES" qualID = qualID:upper():gsub("DATES", "P580, P582") local allflag = (qualID == "ALL") -- create table of wanted qualifiers as key local qwanted = {} -- create sequence of wanted qualifiers local qorder = {} for q in mw.text.gsplit(qualID, "%p") do -- split at punctuation and iterate local qtrim = mw.text.trim(q) if qtrim ~= "" then qwanted[mw.text.trim(q)] = true qorder[#qorder+1] = qtrim end end -- qsep is the output separator for rendering qualifier list local qsep = (args.qsep or ""):gsub('"', '') -- qargs are the arguments to supply to assembleoutput() local qargs = { ["osd"] = "false", ["linked"] = tostring(linked), ["prefix"] = args.qprefix, ["postfix"] = args.qpostfix, ["linkprefix"] = args.qlinkprefix or args.qlp, ["linkpostfix"] = args.qlinkpostfix, ["wdl"] = "false", ["unitabbr"] = tostring(uabbr), ["maxvals"] = 0, ["sorted"] = tostring(args.qsorted), ["noicon"] = "true", ["list"] = args.qlist, ["sep"] = qsep, ["langobj"] = args.langobj, ["lang"] = args.langobj.code, ["df"] = args.qdf, ["sn"] = parseParam(args.qsn or args.qshortname, false), } -- all proper values of a Wikidata property will be the same type as the first -- qualifiers don't have a mainsnak, properties do local datatype = objproperty[1].datatype or objproperty[1].mainsnak.datatype -- out[] holds the a list of returned values for this property -- mlt[] holds the language code if the datatype is monolingual text local out = {} local mlt = {} for k, v in ipairs(objproperty) do local hasvalue = true if (onlysrc and not sourced(v)) then -- no value: it isn't sourced when onlysourced=true hasvalue = false else local val, lcode = rendersnak(v, args, linked, lprefix, lpostfix, prefix, postfix, uabbr) if not val then hasvalue = false -- rank doesn't match elseif qualsonly and qualID then -- suppress value returned: only qualifiers are requested else out[#out+1], mlt[#out+1] = val, lcode end end -- See if qualifiers are to be returned: local snak = v.mainsnak or v if hasvalue and v.qualifiers and qualID ~= "" and snak.snaktype~="novalue" then -- collect all wanted qualifier values returned in qlist, indexed by propertyID local qlist = {} local timestart, timeend = "", "" -- loop through qualifiers for k1, v1 in pairs(v.qualifiers) do if allflag or qwanted[k1] then if k1 == "P1326" then local ts = v1[1].datavalue.value.time local dp = v1[1].datavalue.value.precision qlist[k1] = dateFormat(ts, dp, args.qdf, args.bc, pd, "", lang, "before") elseif k1 == "P1319" then local ts = v1[1].datavalue.value.time local dp = v1[1].datavalue.value.precision qlist[k1] = dateFormat(ts, dp, args.qdf, args.bc, pd, "", lang, "after") elseif k1 == "P580" then timestart = propertyvalueandquals(v1, qargs)[1] or "" -- treat only one start time as valid elseif k1 == "P582" then timeend = propertyvalueandquals(v1, qargs)[1] or "" -- treat only one end time as valid else local q = assembleoutput(propertyvalueandquals(v1, qargs), qargs) -- we already deal with circa via 'sourcing circumstances' if the datatype was time -- circa may be either linked or unlinked *** internationalise later *** if datatype ~= "time" or q ~= "circa" and not (type(q) == "string" and q:find("circa]]")) then qlist[k1] = q end end end -- of test for wanted end -- of loop through qualifiers -- set date separator local t = timestart .. timeend -- *** internationalise date separators later *** local dsep = "&ndash;" if t:find("%s") or t:find("&nbsp;") then dsep = " &ndash; " end -- set the order for the list of qualifiers returned; start time and end time go last if next(qlist) then local qlistout = {} if allflag then for k2, v2 in pairs(qlist) do qlistout[#qlistout+1] = v2 end else for i2, v2 in ipairs(qorder) do qlistout[#qlistout+1] = qlist[v2] end end if t ~= "" then qlistout[#qlistout+1] = timestart .. dsep .. timeend end local qstr = assembleoutput(qlistout, qargs) if qualsonly then out[#out+1] = qstr else out[#out] = out[#out] .. " (" .. qstr .. ")" end elseif t ~= "" then if qualsonly then if timestart == "" then out[#out+1] = timeend elseif timeend == "" then out[#out+1] = timestart else out[#out+1] = timestart .. dsep .. timeend end else out[#out] = out[#out] .. " (" .. timestart .. dsep .. timeend .. ")" end end end -- of test for qualifiers wanted if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of for each value loop -- we need to pick one value to return if the datatype was "monolingualtext" -- if there's only one value, use that -- otherwise look through the fallback languages for a match if datatype == "monolingualtext" and #out >1 then lang = mw.text.split( lang, '-', true )[1] local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( lang ) table.insert( fbtbl, 1, lang ) local bestval = "" local found = false for idx1, lang1 in ipairs(fbtbl) do for idx2, lang2 in ipairs(mlt) do if (lang1 == lang2) and not found then bestval = out[idx2] found = true break end end -- loop through values of property end -- loop through fallback languages if found then -- replace output table with a table containing the best value out = { bestval } else -- more than one value and none of them on the list of fallback languages -- sod it, just give them the first one out = { out[1] } end end return out end ------------------------------------------------------------------------------- -- Common code for p.getValueByQual and p.getValueByLang ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- local _getvaluebyqual = function(frame, qualID, checkvalue) -- The property ID that will have a qualifier is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or "") if propertyID == "" then return "no property supplied" end if qualID == "" then return "no qualifier supplied" end -- onlysourced is a boolean passed to return property values -- only when property values are sourced to something other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true -- if "false" or "no" or 0 is passed set it false local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- set a language object and code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args -- check for locally supplied parameter in second unnamed parameter -- success means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, args[2], propertyID) local linked = parseParam(args.linked, true) local lpre = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') local lpost = (args.linkpostfix or ""):gsub('"', '') local pre = (args.prefix or ""):gsub('"', '') local post = (args.postfix or ""):gsub('"', '') local uabbr = parseParam(args.unitabbr or args.uabbr, false) local filter = (args.unit or ""):upper() local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 if filter == "" then filter = nil end if qid then local out = {} -- Scan through the values of the property -- we want something like property is "pronunciation audio (P443)" in propertyID -- with a qualifier like "language of work or name (P407)" in qualID -- whose value has the required ID, like "British English (Q7979)", in qval for k1, v1 in ipairs(props) do if v1.mainsnak.snaktype == "value" then -- check if it has the right qualifier local v1q = v1.qualifiers if v1q and v1q[qualID] then if onlysrc == false or sourced(v1) then -- if we've got this far, we have a (sourced) claim with qualifiers -- so see if matches the required value -- We'll only deal with wikibase-items and strings for now if v1q[qualID][1].datatype == "wikibase-item" then if checkvalue(v1q[qualID][1].datavalue.value.id) then out[#out + 1] = rendersnak(v1, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) end elseif v1q[qualID][1].datatype == "string" then if checkvalue(v1q[qualID][1].datavalue.value) then out[#out + 1] = rendersnak(v1, args, linked, lpre, lpost, pre, post, uabbr, filter) end end end -- of check for sourced end -- of check for matching required value and has qualifiers else return nil end -- of check for string if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of propertyID return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- either local parameter or nothing end -- of test for success return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- _location takes Q-id and follows P276 (location) -- or P131 (located in the administrative territorial entity) or P706 (located on terrain feature) -- from the initial item to higher level territories/locations until it reaches the highest. -- An optional boolean, 'first', determines whether the first item is returned (default: false). -- An optional boolean 'skip' toggles the display to skip to the last item (default: false). -- It returns a table containing the locations - linked where possible, except for the highest. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); labelOrId(); linkedItem ------------------------------------------------------------------------------- local _location = function(qid, first, skip) first = parseParam(first, false) skip = parseParam(skip, false) local locs = {"P276", "P131", "P706"} local out = {} local langcode = findLang():getCode() local finished = false local count = 0 local prevqid = "Q0" repeat local prop for i1, v1 in ipairs(locs) do local proptbl = mw.wikibase.getBestStatements(qid, v1) if #proptbl > 1 then -- there is more than one higher location local prevP131, prevP131id if prevqid ~= "Q0" then prevP131 = mw.wikibase.getBestStatements(prevqid, "P131")[1] prevP131id = prevP131 and prevP131.mainsnak.datavalue and prevP131.mainsnak.datavalue.value.id end for i2, v2 in ipairs(proptbl) do local parttbl = v2.qualifiers and v2.qualifiers.P518 if parttbl then -- this higher location has qualifier 'applies to part' (P518) for i3, v3 in ipairs(parttbl) do if v3.snaktype == "value" and v3.datavalue.value.id == prevqid then -- it has a value equal to the previous location prop = proptbl[i2] break end -- of test for matching last location end -- of loop through values of 'applies to part' else -- there's no qualifier 'applies to part' (P518) -- so check if the previous location had a P131 that matches this alternate if qid == prevP131id then prop = proptbl[i2] break end -- of test for matching previous P131 end end -- of loop through parent locations -- fallback to second value if match not found prop = prop or proptbl[2] elseif #proptbl > 0 then prop = proptbl[1] end if prop then break end end -- check if it's an instance of (P31) a country (Q6256) or sovereign state (Q3624078) -- and terminate the chain if it is local inst = mw.wikibase.getAllStatements(qid, "P31") if #inst > 0 then for k, v in ipairs(inst) do local instid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id -- stop if it's a country (or a country within the United Kingdom if skip is true) if instid == "Q6256" or instid == "Q3624078" or (skip and instid == "Q3336843") then prop = nil -- this will ensure this is treated as top-level location break end end end -- get the name of this location and update qid to point to the parent location if prop and prop.mainsnak.datavalue then if not skip or count == 0 then local args = { lprefix = ":" } out[#out+1] = linkedItem(qid, args) -- get a linked value if we can end qid, prevqid = prop.mainsnak.datavalue.value.id, qid else -- This is top-level location, so get short name except when this is the first item -- Use full label if there's no short name or this is the first item local prop1813 = mw.wikibase.getAllStatements(qid, "P1813") -- if there's a short name and this isn't the only item if prop1813[1] and (#out > 0)then local shortname -- short name is monolingual text, so look for match to the local language -- choose the shortest 'short name' in that language for k, v in pairs(prop1813) do if v.mainsnak.datavalue.value.language == langcode then local name = v.mainsnak.datavalue.value.text if (not shortname) or (#name < #shortname) then shortname = name end end end -- add the shortname if one is found, fallback to the label -- but skip it if it's "USA" if shortname ~= "USA" then out[#out+1] = shortname or labelOrId(qid) else if skip then out[#out+1] = "US" end end else -- no shortname, so just add the label local loc = labelOrId(qid) -- exceptions go here: if loc == "United States of America" then out[#out+1] = "United States" else out[#out+1] = loc end end finished = true end count = count + 1 until finished or count >= 10 -- limit to 10 levels to avoid infinite loops -- remove the first location if not required if not first then table.remove(out, 1) end -- we might have duplicate text for consecutive locations, so remove them if #out > 2 then local plain = {} for i, v in ipairs(out) do -- strip any links plain[i] = v:gsub("^%[%[[^|]*|", ""):gsub("]]$", "") end local idx = 2 repeat if plain[idx] == plain[idx-1] then -- duplicate found local removeidx = 0 if (plain[idx] ~= out[idx]) and (plain[idx-1] == out[idx-1]) then -- only second one is linked, so drop the first removeidx = idx - 1 elseif (plain[idx] == out[idx]) and (plain[idx-1] ~= out[idx-1]) then -- only first one is linked, so drop the second removeidx = idx else -- pick one removeidx = idx - (os.time()%2) end table.remove(out, removeidx) table.remove(plain, removeidx) else idx = idx +1 end until idx >= #out end return out end ------------------------------------------------------------------------------- -- _getsumofparts scans the property 'has part' (P527) for values matching a list. -- The list (args.vlist) consists of a string of Qids separated by spaces or any usual punctuation. -- If the matched values have a qualifer 'quantity' (P1114), those quantites are summed. -- The sum is returned as a number (i.e. 0 if none) -- a table of arguments is supplied implementing the usual parameters. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks; parseParam; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- local _getsumofparts = function(args) local vallist = (args.vlist or ""):upper() if vallist == "" then return end args.reqranks = setRanks(args.rank) local f = {} f.args = args local qid, props = parseInput(f, "", "P527") if not qid then return 0 end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local sum = 0 for k1, v1 in ipairs(props) do if (onlysrc == false or sourced(v1)) and v1.mainsnak.snaktype == "value" and v1.mainsnak.datavalue.type == "wikibase-entityid" and vallist:match( v1.mainsnak.datavalue.value.id ) and v1.qualifiers then local quals = v1.qualifiers["P1114"] if quals then for k2, v2 in ipairs(quals) do sum = sum + v2.datavalue.value.amount end end end end return sum end ------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------- -- Public functions ------------------------------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------- -- _getValue makes the functionality of getValue available to other modules ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; parseParam; sourced; -- labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p._getValue = function(args) -- parameter sets for commonly used groups of parameters local paraset = tonumber(args.ps or args.parameterset or 0) if paraset == 1 then -- a common setting args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" elseif paraset == 2 then -- equivalent to raw args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" args.linked = "no" args.pd = "true" elseif paraset == 3 then -- third set goes here end -- implement eid parameter local eid = args.eid if eid == "" then return nil elseif eid then args.qid = eid end local propertyID = mw.text.trim(args[1] or "") args.reqranks = setRanks(args.rank) -- replacetext (rt) is a string that is returned instead of any non-empty Wikidata value -- this is useful for tracking and debugging, so we set fetchwikidata=ALL to fill the whitelist local replacetext = mw.text.trim(args.rt or args.replacetext or "") if replacetext ~= "" then args.fetchwikidata = "ALL" end local f = {} f.args = args local entityid, props = parseInput(f, f.args[2], propertyID) if not entityid then return props -- either the input parameter or nothing end -- qual is a string containing the property ID of the qualifier(s) to be returned -- if qual == "ALL" then all qualifiers returned -- if qual == "DATES" then qualifiers P580 (start time) and P582 (end time) returned -- if nothing or an empty string is passed set it nil -> no qualifiers returned local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end -- set a language object and code in the args table args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- table 'out' stores the return value(s): local out = propertyvalueandquals(props, args, qualID) -- format the table of values and return it as a string: return assembleoutput(out, args, entityid, propertyID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValue is used to get the value(s) of a property -- The property ID is passed as the first unnamed parameter and is required. -- A locally supplied parameter may optionaly be supplied as the second unnamed parameter. -- The function will now also return qualifiers if parameter qual is supplied ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getValue; setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; parseParam; sourced; -- labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValue = function(frame) local args= frame.args if not args[1] then args = frame:getParent().args if not args[1] then return i18n.errors["No property supplied"] end end return p._getValue(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPreferredValue is used to get a value, -- (or a comma separated list of them if multiple values exist). -- If preferred ranks are set, it will return those values, otherwise values with normal ranks -- now redundant to getValue with |rank=best ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: p.getValue; setRanks; parseInput; propertyvalueandquals; assembleoutput; -- parseParam; sourced; labelOrId; i18n.latestdatequalifier; format_Date; -- makeOrdinal; roundto; decimalPrecision; decimalToDMS; ------------------------------------------------------------------------------- p.getPreferredValue = function(frame) frame.args.rank = "best" return p.getValue(frame) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getCoords is used to get coordinates for display in an infobox -- whitelist and blacklist are implemented -- optional 'display' parameter is allowed, defaults to nil - was "inline, title" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: setRanks(); parseInput(); decimalPrecision(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getCoords = function(frame) local propertyID = "P625" -- if there is a 'display' parameter supplied, use it -- otherwise default to nothing local disp = frame.args.display or "" if disp == "" then disp = nil -- default to not supplying display parameter, was "inline, title" end -- there may be a format parameter to switch from deg/min/sec to decimal degrees -- default is deg/min/sec -- decimal degrees needs |format = dec local form = (frame.args.format or ""):lower():sub(1,3) if form ~= "dec" then form = "dms" end -- just deal with best values frame.args.reqranks = setRanks("best") local qid, props = parseInput(frame, frame.args[1], propertyID) if not qid then return props -- either local parameter or nothing else local dv = props[1].mainsnak.datavalue.value local lat, long, prec = dv.latitude, dv.longitude, dv.precision lat = decimalPrecision(lat, prec) long = decimalPrecision(long, prec) local lat_long = { lat, long } lat_long["display"] = disp lat_long["format"] = form -- invoke template Coord with the values stored in the table return frame:expandTemplate{title = 'coord', args = lat_long} end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQualifierValue is used to get a formatted value of a qualifier -- -- The call needs: a property (the unnamed parameter or 1=) -- a target value for that property (pval=) -- a qualifier for that target value (qual=) -- The usual whitelisting and blacklisting of the property is implemented -- The boolean onlysourced= parameter can be set to return nothing -- when the property is unsourced (or only sourced to Wikipedia) ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam(); setRanks(); parseInput(); sourced(); -- propertyvalueandquals(); assembleoutput(); -- labelOrId(); i18n.latestdatequalifier(); format_Date(); -- findLang(); makeOrdinal(); roundto(); decimalPrecision(); decimalToDMS(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getQualifierValue = function(frame) -- The property ID that will have a qualifier is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or "") -- The value of the property we want to match whose qualifier value is to be returned -- is passed in named parameter |pval= local propvalue = frame.args.pval -- The property ID of the qualifier -- whose value is to be returned is passed in named parameter |qual= local qualifierID = frame.args.qual -- A filter can be set like this: filter=P642==Q22674854 local filter, fprop, fval local ftable = mw.text.split(frame.args.filter or "", "==") if ftable[2] then fprop = mw.text.trim(ftable[1]) fval = mw.text.trim(ftable[2]) filter = true end -- onlysourced is a boolean passed to return qualifiers -- only when property values are sourced to something other than Wikipedia -- if nothing or an empty string is passed set it true -- if "false" or "no" or 0 is passed set it false local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set a language object and language code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- check for locally supplied parameter in second unnamed parameter -- success means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, frame.args[2], propertyID) if qid then local out = {} -- Scan through the values of the property -- we want something like property is P793, significant event (in propertyID) -- whose value is something like Q385378, construction (in propvalue) -- then we can return the value(s) of a qualifier such as P580, start time (in qualifierID) for k1, v1 in pairs(props) do if v1.mainsnak.snaktype == "value" and v1.mainsnak.datavalue.type == "wikibase-entityid" then -- It's a wiki-linked value, so check if it's the target (in propvalue) and if it has qualifiers if v1.mainsnak.datavalue.value.id == propvalue and v1.qualifiers then if onlysrc == false or sourced(v1) then -- if we've got this far, we have a (sourced) claim with qualifiers -- which matches the target, so apply the filter and find the value(s) of the qualifier we want if not filter or (v1.qualifiers[fprop] and v1.qualifiers[fprop][1].datavalue.value.id == fval) then local quals = v1.qualifiers[qualifierID] if quals then -- can't reference qualifer, so set onlysourced = "no" (args are strings, not boolean) local qargs = frame.args qargs.onlysourced = "no" local vals = propertyvalueandquals(quals, qargs, qid) for k, v in ipairs(vals) do out[#out + 1] = v end end end end -- of check for sourced end -- of check for matching required value and has qualifiers end -- of check for wikibase entity end -- of loop through values of propertyID return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- either local parameter or nothing end -- of test for success return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- getSumOfParts scans the property 'has part' (P527) for values matching a list. -- The list is passed in parameter vlist. -- It consists of a string of Qids separated by spaces or any usual punctuation. -- If the matched values have a qualifier 'quantity' (P1114), those quantities are summed. -- The sum is returned as a number or nothing if zero. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getsumofparts; ------------------------------------------------------------------------------- p.getSumOfParts = function(frame) local sum = _getsumofparts(frame.args) if sum == 0 then return end return sum end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByQual gets the value of a property which has a qualifier with a given entity value -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the ID of a qualifier for that property (qualID=Pyyy) -- either the Wikibase-entity ID of a value for that qualifier (qvalue=Qzzz) -- or a string value for that qualifier (qvalue=abc123) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getvaluebyqual; parseParam; setRanks; parseInput; sourced; -- assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByQual = function(frame) local qualID = frame.args.qualID -- The Q-id of the value for the qualifier we want to match is in named parameter |qvalue= local qval = frame.args.qvalue or "" if qval == "" then return "no qualifier value supplied" end local function checkQID(id) return id == qval end return _getvaluebyqual(frame, qualID, checkQID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByLang gets the value of a property which has a qualifier P407 -- ("language of work or name") whose value has the given language code -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the MediaWiki language code to match the language (lang=xx[-yy]) -- (if no code is supplied, it uses the default language) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getvaluebyqual; parseParam; setRanks; parseInput; sourced; assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByLang = function(frame) -- The language code for the qualifier we want to match is in named parameter |lang= local langcode = findLang(frame.args.lang).code local function checkLanguage(id) -- id should represent a language like "British English (Q7979)" -- it should have string property "Wikimedia language code (P424)" -- qlcode will be a table: local qlcode = mw.wikibase.getBestStatements(id, "P424") if (#qlcode > 0) and (qlcode[1].mainsnak.datavalue.value == langcode) then return true end end return _getvaluebyqual(frame, "P407", checkLanguage) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getValueByRefSource gets the value of a property which has a reference "stated in" (P248) -- whose value has the given entity-ID. -- The call needs: -- a property ID (the unnamed parameter or 1=Pxxx) -- the entity ID of a value to match where the reference is stated in (match=Qzzz) -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getValueByRefSource = function(frame) -- The property ID that we want to check is the first unnamed parameter local propertyID = mw.text.trim(frame.args[1] or ""):upper() if propertyID == "" then return "no property supplied" end -- The Q-id of the value we want to match is in named parameter |qvalue= local qval = (frame.args.match or ""):upper() if qval == "" then qval = "Q21540096" end local unit = (frame.args.unit or ""):upper() if unit == "" then unit = "Q4917" end local onlysrc = parseParam(frame.args.onlysourced or frame.args.osd, true) -- set the requested ranks flags frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) -- set a language object and code in the frame.args table frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local linked = parseParam(frame.args.linked, true) local uabbr = parseParam(frame.args.uabbr or frame.args.unitabbr, false) -- qid not nil means no local parameter and the property exists local qid, props = parseInput(frame, frame.args[2], propertyID) if qid then local out = {} local mlt= {} for k1, v1 in ipairs(props) do if onlysrc == false or sourced(v1) then if v1.references then for k2, v2 in ipairs(v1.references) do if v2.snaks.P248 then for k3, v3 in ipairs(v2.snaks.P248) do if v3.datavalue.value.id == qval then out[#out+1], mlt[#out+1] = rendersnak(v1, frame.args, linked, "", "", "", "", uabbr, unit) if not mlt[#out] then -- we only need one match per property value -- unless datatype was monolingual text break end end -- of test for match end -- of loop through values "stated in" end -- of test that "stated in" exists end -- of loop through references end -- of test that references exist end -- of test for sourced end -- of loop through values of propertyID if #mlt > 0 then local langcode = frame.args.lang langcode = mw.text.split( langcode, '-', true )[1] local fbtbl = mw.language.getFallbacksFor( langcode ) table.insert( fbtbl, 1, langcode ) local bestval = "" local found = false for idx1, lang1 in ipairs(fbtbl) do for idx2, lang2 in ipairs(mlt) do if (lang1 == lang2) and not found then bestval = out[idx2] found = true break end end -- loop through values of property end -- loop through fallback languages if found then -- replace output table with a table containing the best value out = { bestval } else -- more than one value and none of them on the list of fallback languages -- sod it, just give them the first one out = { out[1] } end end return assembleoutput(out, frame.args, qid, propertyID) else return props -- no property or local parameter supplied end -- of test for success end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPropertyIDs takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- It returns the Entity-IDs (Qids) of the values of a property if it is a Wikibase-Entity. -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p._getPropertyIDs = function(args) args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- change default for noicon to true args.noicon = tostring(parseParam(args.noicon or "", true)) local f = {} f.args = args local pid = mw.text.trim(args[1] or ""):upper() -- get the qid and table of claims for the property, or nothing and the local value passed local qid, props = parseInput(f, args[2], pid) if not qid then return props end if not props[1] then return nil end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local out = {} for i, v in ipairs(props) do local snak = v.mainsnak if ( snak.datatype == "wikibase-item" ) and ( v.rank and args.reqranks[v.rank:sub(1, 1)] ) and ( snak.snaktype == "value" ) and ( sourced(v) or not onlysrc ) then out[#out+1] = snak.datavalue.value.id end if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end return assembleoutput(out, args, qid, pid) end p.getPropertyIDs = function(frame) local args = frame.args return p._getPropertyIDs(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQualifierIDs takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- It takes a property-id as the first unnamed parameter, and an optional parameter qlist -- which is a list of qualifier property-ids to search for (default is "ALL") -- It returns the Entity-IDs (Qids) of the values of a property if it is a Wikibase-Entity. -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getQualifierIDs = function(frame) local args = frame.args args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code -- change default for noicon to true args.noicon = tostring(parseParam(args.noicon or "", true)) local f = {} f.args = args local pid = mw.text.trim(args[1] or ""):upper() -- get the qid and table of claims for the property, or nothing and the local value passed local qid, props = parseInput(f, args[2], pid) if not qid then return props end if not props[1] then return nil end -- get the other parameters local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qlist = args.qlist or "" if qlist == "" then qlist = "ALL" end qlist = qlist:gsub("[%p%s]+", " ") .. " " local out = {} for i, v in ipairs(props) do local snak = v.mainsnak if ( v.rank and args.reqranks[v.rank:sub(1, 1)] ) and ( snak.snaktype == "value" ) and ( sourced(v) or not onlysrc ) then if v.qualifiers then for k1, v1 in pairs(v.qualifiers) do if qlist == "ALL " or qlist:match(k1 .. " ") then for i2, v2 in ipairs(v1) do if v2.datatype == "wikibase-item" and v2.snaktype == "value" then out[#out+1] = v2.datavalue.value.id end -- of test that id exists end -- of loop through qualifier values end -- of test for kq in qlist end -- of loop through qualifiers end -- of test for qualifiers end -- of test for rank value, sourced, and value exists if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through property values return assembleoutput(out, args, qid, pid) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getPropOfProp takes two propertyIDs: prop1 and prop2 (as well as the usual parameters) -- If the value(s) of prop1 are of type "wikibase-item" then it returns the value(s) of prop2 -- of each of those wikibase-items. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p._getPropOfProp = function(args) -- parameter sets for commonly used groups of parameters local paraset = tonumber(args.ps or args.parameterset or 0) if paraset == 1 then -- a common setting args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" elseif paraset == 2 then -- equivalent to raw args.rank = "best" args.fetchwikidata = "ALL" args.onlysourced = "no" args.noicon = "true" args.linked = "no" args.pd = "true" elseif paraset == 3 then -- third set goes here end args.reqranks = setRanks(args.rank) args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code local pid1 = args.prop1 or args.pid1 or "" local pid2 = args.prop2 or args.pid2 or "" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end local f = {} f.args = args local qid1, statements1 = parseInput(f, args[1], pid1) -- parseInput nulls empty args[1] and returns args[1] if nothing on Wikidata if not qid1 then return statements1 end -- otherwise it returns the qid and a table for the statement local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end local out = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then local snak = v.mainsnak if snak.datatype == "wikibase-item" and snak.snaktype == "value" then local qid2 = snak.datavalue.value.id local statements2 = {} if args.reqranks.b then statements2 = mw.wikibase.getBestStatements(qid2, pid2) else statements2 = mw.wikibase.getAllStatements(qid2, pid2) end if statements2[1] then local out2 = propertyvalueandquals(statements2, args, qualID) out[#out+1] = assembleoutput(out2, args, qid2, pid2) end end -- of test for valid property1 value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of property1 return assembleoutput(out, args, qid1, pid1) end p.getPropOfProp = function(frame) local args= frame.args if not args.prop1 and not args.pid1 then args = frame:getParent().args if not args.prop1 and not args.pid1 then return i18n.errors["No property supplied"] end end return p._getPropOfProp(args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAwardCat takes most of the usual parameters. If the item has values of P166 (award received), -- then it examines each of those awards for P2517 (category for recipients of this award). -- If it exists, it returns the corresponding category, -- with the item's P734 (family name) as sort key, or no sort key if there is no family name. -- The sort key may be overridden by the parameter |sortkey (alias |sk). -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getAwardCat = function(frame) frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args args.sep = " " local pid1 = args.prop1 or "P166" local pid2 = args.prop2 or "P2517" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end -- locally supplied value: local localval = mw.text.trim(args[1] or "") local qid1, statements1 = parseInput(frame, localval, pid1) if not qid1 then return localval end -- linkprefix (strip quotes) local lp = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- sort key (strip quotes, hyphens and periods): local sk = (args.sortkey or args.sk or ""):gsub('["-.]', '') -- family name: local famname = "" if sk == "" then local p734 = mw.wikibase.getBestStatements(qid1, "P734")[1] local p734id = p734 and p734.mainsnak.snaktype == "value" and p734.mainsnak.datavalue.value.id or "" famname = mw.wikibase.getSitelink(p734id) or "" -- strip namespace and disambigation local pos = famname:find(":") or 0 famname = famname:sub(pos+1):gsub("%s%(.+%)$", "") if famname == "" then local lbl = mw.wikibase.getLabel(p734id) famname = lbl and mw.text.nowiki(lbl) or "" end end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 local qualID = mw.text.trim(args.qual or ""):upper() if qualID == "" then qualID = nil end local out = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then local snak = v.mainsnak if snak.datatype == "wikibase-item" and snak.snaktype == "value" then local qid2 = snak.datavalue.value.id local statements2 = {} if args.reqranks.b then statements2 = mw.wikibase.getBestStatements(qid2, pid2) else statements2 = mw.wikibase.getAllStatements(qid2, pid2) end if statements2[1] and statements2[1].mainsnak.snaktype == "value" then local qid3 = statements2[1].mainsnak.datavalue.value.id local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(qid3) -- if there's no local sitelink, create the sitelink from English label if not sitelink then local lbl = mw.wikibase.getLabelByLang(qid3, "en") if lbl then if lbl:sub(1,9) == "Category:" then sitelink = mw.text.nowiki(lbl) else sitelink = "Category:" .. mw.text.nowiki(lbl) end end end if sitelink then if sk ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "|" .. sk .. "]]" elseif famname ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "|" .. famname .. "]]" else out[#out+1] = "[[" .. lp .. sitelink .. "]]" end -- of check for sort keys end -- of test for sitelink end -- of test for category end -- of test for wikibase item has a value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #out >= maxvals then break end end -- of loop through values of property1 return assembleoutput(out, args, qid1, pid1) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getIntersectCat takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented -- It takes two properties, |prop1 and |prop2 (e.g. occupation and country of citizenship) -- Each property's value is a wiki-base entity -- For each value of the first parameter (ranks implemented) it fetches the value's main category -- and then each value of the second parameter (possibly substituting a simpler description) -- then it returns all of the categories representing the intersection of those properties, -- (e.g. Category:Actors from Canada). A joining term may be supplied (e.g. |join=from). -- The item's P734 (family name) is the sort key, or no sort key if there is no family name. -- The sort key may be overridden by the parameter |sortkey (alias |sk). ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; propertyvalueandquals assembleoutput; ------------------------------------------------------------------------------- p.getIntersectCat = function(frame) frame.args.reqranks = setRanks(frame.args.rank) frame.args.langobj = findLang(frame.args.lang) frame.args.lang = frame.args.langobj.code local args = frame.args args.sep = " " args.linked = "no" local pid1 = args.prop1 or "P106" local pid2 = args.prop2 or "P27" if pid1 == "" or pid2 == "" then return nil end local qid, statements1 = parseInput(frame, "", pid1) if not qid then return nil end local qid, statements2 = parseInput(frame, "", pid2) if not qid then return nil end -- topics like countries may have different names in categories from their label in Wikidata local subs_exists, subs = pcall(mw.loadData, "Module:WikidataIB/subs") local join = args.join or "" local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local maxvals = tonumber(args.maxvals) or 0 -- linkprefix (strip quotes) local lp = (args.linkprefix or args.lp or ""):gsub('"', '') -- sort key (strip quotes, hyphens and periods): local sk = (args.sortkey or args.sk or ""):gsub('["-.]', '') -- family name: local famname = "" if sk == "" then local p734 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P734")[1] local p734id = p734 and p734.mainsnak.snaktype == "value" and p734.mainsnak.datavalue.value.id or "" famname = mw.wikibase.getSitelink(p734id) or "" -- strip namespace and disambigation local pos = famname:find(":") or 0 famname = famname:sub(pos+1):gsub("%s%(.+%)$", "") if famname == "" then local lbl = mw.wikibase.getLabel(p734id) famname = lbl and mw.text.nowiki(lbl) or "" end end local cat1 = {} for k, v in ipairs(statements1) do if not onlysrc or sourced(v) then -- get the ID representing the value of the property local pvalID = (v.mainsnak.snaktype == "value") and v.mainsnak.datavalue.value.id if pvalID then -- get the topic's main category (P910) for that entity local p910 = mw.wikibase.getBestStatements(pvalID, "P910")[1] if p910 and p910.mainsnak.snaktype == "value" then local tmcID = p910.mainsnak.datavalue.value.id -- use sitelink or the English label for the cat local cat = mw.wikibase.getSitelink(tmcID) if not cat then local lbl = mw.wikibase.getLabelByLang(tmcID, "en") if lbl then if lbl:sub(1,9) == "Category:" then cat = mw.text.nowiki(lbl) else cat = "Category:" .. mw.text.nowiki(lbl) end end end cat1[#cat1+1] = cat end -- of test for topic's main category exists end -- of test for property has vaild value end -- of test for sourced if maxvals > 0 and #cat1 >= maxvals then break end end local cat2 = {} for k, v in ipairs(statements2) do if not onlysrc or sourced(v) then local cat = rendersnak(v, args) if subs[cat] then cat = subs[cat] end cat2[#cat2+1] = cat end if maxvals > 0 and #cat2 >= maxvals then break end end local out = {} for k1, v1 in ipairs(cat1) do for k2, v2 in ipairs(cat2) do if sk ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "|" .. sk .. "]]" elseif famname ~= "" then out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "|" .. famname .. "]]" else out[#out+1] = "[[" .. lp .. v1 .. " " .. join .. " " .. v2 .. "]]" end -- of check for sort keys end end args.noicon = "true" return assembleoutput(out, args, qid, pid1) end ------------------------------------------------------------------------------- -- qualsToTable takes most of the usual parameters. -- The usual whitelisting, blacklisting, onlysourced, etc. are implemented. -- A qid may be given, and the first unnamed parameter is the property ID, which is of type wikibase item. -- It takes a list of qualifier property IDs as |quals= -- For a given qid and property, it creates the rows of an html table, -- each row being a value of the property (optionally only if the property matches the value in |pval= ) -- each cell being the first value of the qualifier corresponding to the list in |quals ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; setRanks; parseInput; sourced; ------------------------------------------------------------------------------- p.qualsToTable = function(frame) local args = frame.args local quals = args.quals or "" if quals == "" then return "" end args.reqranks = setRanks(args.rank) local propertyID = mw.text.trim(args[1] or "") local f = {} f.args = args local entityid, props = parseInput(f, "", propertyID) if not entityid then return "" end args.langobj = findLang(args.lang) args.lang = args.langobj.code local pval = args.pval or "" local qplist = mw.text.split(quals, "%p") -- split at punctuation and make a sequential table for i, v in ipairs(qplist) do qplist[i] = mw.text.trim(v):upper() -- remove whitespace and capitalise end local col1 = args.firstcol or "" if col1 ~= "" then col1 = col1 .. "</td><td>" end local emptycell = args.emptycell or "&nbsp;" -- construct a 2-D array of qualifier values in qvals local qvals = {} for i, v in ipairs(props) do local skip = false if pval ~= "" then local pid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id if pid ~= pval then skip = true end end if not skip then local qval = {} local vqualifiers = v.qualifiers or {} -- go through list of wanted qualifier properties for i1, v1 in ipairs(qplist) do -- check for that property ID in the statement's qualifiers local qv, qtype if vqualifiers[v1] then qtype = vqualifiers[v1][1].datatype if qtype == "time" then if vqualifiers[v1][1].snaktype == "value" then qv = mw.wikibase.renderSnak(vqualifiers[v1][1]) qv = frame:expandTemplate{title="dts", args={qv}} else qv = "?" end elseif qtype == "url" then if vqualifiers[v1][1].snaktype == "value" then qv = mw.wikibase.renderSnak(vqualifiers[v1][1]) local display = mw.ustring.match( mw.uri.decode(qv, "WIKI"), "([%w ]+)$" ) if display then qv = "[" .. qv .. " " .. display .. "]" end end else qv = mw.wikibase.formatValue(vqualifiers[v1][1]) end end -- record either the value or a placeholder qval[i1] = qv or emptycell end -- of loop through list of qualifiers -- add the list of qualifier values as a "row" in the main list qvals[#qvals+1] = qval end end -- of for each value loop local out = {} for i, v in ipairs(qvals) do out[i] = "<tr><td>" .. col1 .. table.concat(qvals[i], "</td><td>") .. "</td></tr>" end return table.concat(out, "\n") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getGlobe takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- otherwise it uses the linked item for the current page. -- If returns the Qid of the globe used in P625 (coordinate location), -- or nil if there isn't one. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getGlobe = function(frame) local qid = frame.args.qid or frame.args[1] or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end local coords = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P625")[1] local globeid if coords and coords.mainsnak.snaktype == "value" then globeid = coords.mainsnak.datavalue.value.globe:match("(Q%d+)") end return globeid end ------------------------------------------------------------------------------- -- getCommonsLink takes an optional qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It returns one of the following in order of preference: -- the Commons sitelink of the linked Wikidata item; -- the Commons sitelink of the topic's main category of the linked Wikidata item; ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getCommonslink(); _getSitelink(); parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- p.getCommonsLink = function(frame) local oc = frame.args.onlycat or frame.args.onlycategories local fb = parseParam(frame.args.fallback or frame.args.fb, true) return _getCommonslink(frame.args.qid, oc, fb) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getSitelink takes the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- It takes an optional parameter |wiki= to determine which wiki is to be checked for a sitelink -- If the parameter is blank, then it uses the local wiki. -- If there is a sitelink to an article available, it returns the plain text link to the article -- If there is no sitelink, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getSiteLink = function(frame) return _getSitelink(frame.args.qid, frame.args.wiki or mw.text.trim(frame.args[1] or "")) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLink has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- If there is a sitelink to an article on the local Wiki, it returns a link to the article -- with the Wikidata label as the displayed text. -- If there is no sitelink, it returns the label as plain text. -- If there is no label in the local language, it displays the qid instead. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLink = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(itemID) local label = labelOrId(itemID) if sitelink then return "[[:" .. sitelink .. "|" .. label .. "]]" else return label end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLabel has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- It returns the Wikidata label for the local language as plain text. -- If there is no label in the local language, it displays the qid instead. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLabel = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end local lang = frame.args.lang or "" if lang == "" then lang = nil end local label = labelOrId(itemID, lang) return label end ------------------------------------------------------------------------------- -- label has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- if no qid is supplied, it uses the qid associated with the current page. -- It returns the Wikidata label for the local language as plain text. -- If there is no label in the local language, it returns nil. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.label = function(frame) local qid = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return end local lang = frame.args.lang or "" if lang == "" then lang = nil end local label, success = labelOrId(qid, lang) if success then return label end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAT (Article Title) -- has the qid of a Wikidata entity passed as the first unnamed parameter or as |qid= -- If there is a sitelink to an article on the local Wiki, it returns the sitelink as plain text. -- If there is no sitelink or qid supplied, it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAT = function(frame) local itemID = mw.text.trim(frame.args[1] or frame.args.qid or "") if itemID == "" then return end return mw.wikibase.getSitelink(itemID) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getDescription has the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- (it defaults to the associated qid of the current article if omitted) -- and a local parameter passed as the first unnamed parameter. -- Any local parameter passed (other than "Wikidata" or "none") becomes the return value. -- It returns the article description for the Wikidata entity if the local parameter is "Wikidata". -- Nothing is returned if the description doesn't exist or "none" is passed as the local parameter. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getDescription = function(frame) local desc = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local itemID = mw.text.trim(frame.args.qid or "") if itemID == "" then itemID = nil end if desc:lower() == 'wikidata' then return mw.wikibase.getDescription(itemID) elseif desc:lower() == 'none' then return nil else return desc end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAliases has the qid of a Wikidata entity passed as |qid= -- (it defaults to the associated qid of the current article if omitted) -- and a local parameter passed as the first unnamed parameter. -- It implements blacklisting and whitelisting with a field name of "alias" by default. -- Any local parameter passed becomes the return value. -- Otherwise it returns the aliases for the Wikidata entity with the usual list options. -- Nothing is returned if the aliases do not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); assembleoutput() ------------------------------------------------------------------------------- p.getAliases = function(frame) local args = frame.args local fieldname = args.name or "" if fieldname == "" then fieldname = "alias" end local blacklist = args.suppressfields or args.spf or "" if blacklist:find(fieldname) then return nil end local localval = mw.text.trim(args[1] or "") if localval ~= "" then return localval end local whitelist = args.fetchwikidata or args.fwd or "" if whitelist == "" then whitelist = "NONE" end if not (whitelist == 'ALL' or whitelist:find(fieldname)) then return nil end local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return nil end local aliases = mw.wikibase.getEntity(qid).aliases if not aliases then return nil end args.langobj = findLang(args.lang) local langcode = args.langobj.code args.lang = langcode local out = {} for k1, v1 in pairs(aliases) do if v1[1].language == langcode then for k1, v2 in ipairs(v1) do out[#out+1] = v2.value end break end end return assembleoutput(out, args, qid) end ------------------------------------------------------------------------------- -- pageId returns the page id (entity ID, Qnnn) of the current page -- returns nothing if the page is not connected to Wikidata ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.pageId = function(frame) return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatDate is a wrapper to export the private function format_Date ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: format_Date(); ------------------------------------------------------------------------------- p.formatDate = function(frame) return format_Date(frame.args[1], frame.args.df, frame.args.bc) end ------------------------------------------------------------------------------- -- location is a wrapper to export the private function _location -- it takes the entity-id as qid or the first unnamed parameter -- optional boolean parameter first toggles the display of the first item -- optional boolean parameter skip toggles the display to skip to the last item -- parameter debug=<y/n> (default 'n') adds error msg if not a location ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _location(); ------------------------------------------------------------------------------- p.location = function(frame) local debug = (frame.args.debug or ""):sub(1, 1):lower() if debug == "" then debug = "n" end local qid = mw.text.trim(frame.args.qid or frame.args[1] or ""):upper() if qid == "" then qid=mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then if debug ~= "n" then return i18n.errors["entity-not-found"] else return nil end end local first = mw.text.trim(frame.args.first or "") local skip = mw.text.trim(frame.args.skip or "") return table.concat( _location(qid, first, skip), ", " ) end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkBlacklist implements a test to check whether a named field is allowed -- returns true if the field is not blacklisted (i.e. allowed) -- returns false if the field is blacklisted (i.e. disallowed) -- {{#if:{{#invoke:WikidataIB |checkBlacklist |name=Joe |suppressfields=Dave; Joe; Fred}} | not blacklisted | blacklisted}} -- displays "blacklisted" -- {{#if:{{#invoke:WikidataIB |checkBlacklist |name=Jim |suppressfields=Dave; Joe; Fred}} | not blacklisted | blacklisted}} -- displays "not blacklisted" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.checkBlacklist = function(frame) local blacklist = frame.args.suppressfields or frame.args.spf or "" local fieldname = frame.args.name or "" if blacklist ~= "" and fieldname ~= "" then if blacklist:find(fieldname) then return false else return true end else -- one of the fields is missing: let's call that "not on the list" return true end end ------------------------------------------------------------------------------- -- emptyor returns nil if its first unnamed argument is just punctuation, whitespace or html tags -- otherwise it returns the argument unchanged (including leading/trailing space). -- If the argument may contain "=", then it must be called explicitly: -- |1=arg -- (In that case, leading and trailing spaces are trimmed) -- It finds use in infoboxes where it can replace tests like: -- {{#if: {{#invoke:WikidatIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}} | <span class="xxx">{{#invoke:WikidatIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}}</span> | }} -- with a form that uses just a single call to Wikidata: -- {{#invoke |WikidataIB |emptyor |1= <span class="xxx">{{#invoke:WikidataIB |getvalue |P99 |fwd=ALL}}</span> }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.emptyor = function(frame) local s = frame.args[1] or "" if s == "" then return nil end local sx = s:gsub("%s", ""):gsub("<[^>]*>", ""):gsub("%p", "") if sx == "" then return nil else return s end end ------------------------------------------------------------------------------- -- labelorid is a public function to expose the output of labelOrId() -- Pass the Q-number as |qid= or as an unnamed parameter. -- It returns the Wikidata label for that entity or the qid if no label exists. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: labelOrId ------------------------------------------------------------------------------- p.labelorid = function(frame) return (labelOrId(frame.args.qid or frame.args[1])) end ------------------------------------------------------------------------------- -- getLang returns the MediaWiki language code of the current content. -- If optional parameter |style=full, it returns the language name. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getLang = function(frame) local style = (frame.args.style or ""):lower() local langcode = mw.language.getContentLanguage().code if style == "full" then return mw.language.fetchLanguageName( langcode ) end return langcode end ------------------------------------------------------------------------------- -- getItemLangCode takes a qid parameter (using the current page's qid if blank) -- If the item for that qid has property country (P17) it looks at the first preferred value -- If the country has an official language (P37), it looks at the first preferred value -- If that official language has a language code (P424), it returns the first preferred value -- Otherwise it returns nothing. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: _getItemLangCode() ------------------------------------------------------------------------------- p.getItemLangCode = function(frame) return _getItemLangCode(frame.args.qid or frame.args[1]) end ------------------------------------------------------------------------------- -- findLanguage exports the local findLang() function -- It takes an optional language code and returns, in order of preference: -- the code if a known language; -- the user's language, if set; -- the server's content language. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang ------------------------------------------------------------------------------- p.findLanguage = function(frame) return findLang(frame.args.lang or frame.args[1]).code end ------------------------------------------------------------------------------- -- getQid returns the qid, if supplied -- failing that, the Wikidata entity ID of the "category's main topic (P301)", if it exists -- failing that, the Wikidata entity ID associated with the current page, if it exists -- otherwise, nothing ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getQid = function(frame) local qid = (frame.args.qid or ""):upper() -- check if a qid was passed; if so, return it: if qid ~= "" then return qid end -- check if there's a "category's main topic (P301)": qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if qid then local prop301 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P301") if prop301[1] then local mctid = prop301[1].mainsnak.datavalue.value.id if mctid then return mctid end end end -- otherwise return the page qid (if any) return qid end ------------------------------------------------------------------------------- -- followQid takes four optional parameters: qid, props, list and all. -- If qid is not given, it uses the qid for the connected page -- or returns nil if there isn't one. -- props is a list of properties, separated by punctuation. -- If props is given, the Wikidata item for the qid is examined for each property in turn. -- If that property contains a value that is another Wikibase-item, that item's qid is returned, -- and the search terminates, unless |all=y when all of the qids are returned, separated by spaces. -- If |list= is set to a template, the qids are passed as arguments to the template. -- If props is not given, the qid is returned. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam() ------------------------------------------------------------------------------- p._followQid = function(args) local qid = (args.qid or ""):upper() local all = parseParam(args.all, false) local list = args.list or "" if list == "" then list = nil end if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local out = {} local props = (args.props or ""):upper() if props ~= "" then for p in mw.text.gsplit(props, "%p") do -- split at punctuation and iterate p = mw.text.trim(p) for i, v in ipairs( mw.wikibase.getBestStatements(qid, p) ) do local linkedid = v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value.id if linkedid then if all then out[#out+1] = linkedid else return linkedid end -- test for all or just the first one found end -- test for value exists for that property end -- loop through values of property to follow end -- loop through list of properties to follow end if #out > 0 then local ret = "" if list then ret = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = list, args = out} else ret = table.concat(out, " ") end return ret else return qid end end p.followQid = function(frame) return p._followQid(frame.args) end ------------------------------------------------------------------------------- -- globalSiteID returns the globalSiteID for the current wiki -- e.g. returns "enwiki" for the English Wikipedia, "enwikisource" for English Wikisource, etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.globalSiteID = function(frame) return mw.wikibase.getGlobalSiteId() end ------------------------------------------------------------------------------- -- siteID returns the root of the globalSiteID -- e.g. "en" for "enwiki", "enwikisource", etc. -- treats "en-gb" as "en", etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.siteID = function(frame) local txtlang = frame:callParserFunction('int', {'lang'}) or "" -- This deals with specific exceptions: be-tarask -> be-x-old if txtlang == "be-tarask" then return "be_x_old" end local pos = txtlang:find("-") local ret = "" if pos then ret = txtlang:sub(1, pos-1) else ret = txtlang end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- projID returns the code used to link to the reader's language's project -- e.g "en" for [[:en:WikidataIB]] -- treats "en-gb" as "en", etc. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.projID = function(frame) local txtlang = frame:callParserFunction('int', {'lang'}) or "" -- This deals with specific exceptions: be-tarask -> be-x-old if txtlang == "be-tarask" then return "be-x-old" end local pos = txtlang:find("-") local ret = "" if pos then ret = txtlang:sub(1, pos-1) else ret = txtlang end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- formatNumber formats a number according to the the supplied language code ("|lang=") -- or the default language if not supplied. -- The number is the first unnamed parameter or "|num=" ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang() ------------------------------------------------------------------------------- p.formatNumber = function(frame) local lang local num = tonumber(frame.args[1] or frame.args.num) or 0 lang = findLang(frame.args.lang) return lang:formatNum( num ) end ------------------------------------------------------------------------------- -- examine dumps the property (the unnamed parameter or pid) -- from the item given by the parameter 'qid' (or the other unnamed parameter) -- or from the item corresponding to the current page if qid is not supplied. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |examine |pid=P26 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |examine |P26 |Q42}} or any combination of these -- or {{#invoke:WikidataIB |examine |P26}} for the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.examine = function( frame ) local args if frame.args[1] or frame.args.pid or frame.args.qid then args = frame.args else args = frame:getParent().args end local par = {} local pid = (args.pid or ""):upper() local qid = (args.qid or ""):upper() par[1] = mw.text.trim( args[1] or "" ):upper() par[2] = mw.text.trim( args[2] or "" ):upper() table.sort(par) if par[2]:sub(1,1) == "P" then par[1], par[2] = par[2], par[1] end if pid == "" then pid = par[1] end if qid == "" then qid = par[2] end local q1 = qid:sub(1,1) if pid:sub(1,1) ~= "P" then return "No property supplied" end if q1 ~= "Q" and q1 ~= "M" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return "No item for this page" end return "<pre>" .. mw.dumpObject( mw.wikibase.getAllStatements( qid, pid ) ) .. "</pre>" end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkvalue looks for 'val' as a wikibase-item value of a property (the unnamed parameter or pid) -- from the item given by the parameter 'qid' -- or from the Wikidata item associated with the current page if qid is not supplied. -- It only checks ranks that are requested (preferred and normal by default) -- If property is not supplied, then P31 (instance of) is assumed. -- It returns val if found or nothing if not found. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |pid=P31 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |P31 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |qid=Q42}} -- or {{#invoke:WikidataIB |checkvalue |val=Q5 |P31}} for the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.checkvalue = function( frame ) local args if frame.args.val then args = frame.args else args = frame:getParent().args end local val = args.val if not val then return nil end local pid = mw.text.trim(args.pid or args[1] or "P31"):upper() local qid = (args.qid or ""):upper() if pid:sub(1,1) ~= "P" then return nil end if qid:sub(1,1) ~= "Q" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local ranks = setRanks(args.rank) local stats = {} if ranks.b then stats = mw.wikibase.getBestStatements(qid, pid) else stats = mw.wikibase.getAllStatements( qid, pid ) end if not stats[1] then return nil end if stats[1].mainsnak.datatype == "wikibase-item" then for k, v in pairs( stats ) do local ms = v.mainsnak if ranks[v.rank:sub(1,1)] and ms.snaktype == "value" and ms.datavalue.value.id == val then return val end end end return nil end ------------------------------------------------------------------------------- -- url2 takes a parameter url= that is a proper url and formats it for use in an infobox. -- If no parameter is supplied, it returns nothing. -- This is the equivalent of Template:URL -- but it keeps the "edit at Wikidata" pen icon out of the microformat. -- Usually it will take its url parameter directly from a Wikidata call: -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |url2 |url={{wdib |P856 |qid=Q23317 |fwd=ALL |osd=no}} }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.url2 = function(frame) local txt = frame.args.url or "" if txt == "" then return nil end -- extract any icon local url, icon = txt:match("(.+)&nbsp;(.+)") -- make sure there's at least a space at the end url = (url or txt) .. " " icon = icon or "" -- extract any protocol like https:// local prot = url:match("(https*://).+[ \"\']") -- extract address local addr = "" if prot then addr = url:match("https*://(.+)[ \"\']") or " " else prot = "//" addr = url:match("[^%p%s]+%.(.+)[ \"\']") or " " end -- strip trailing / from end of domain-only url and add <wbr/> before . and / local disp, n = addr:gsub( "^([^/]+)/$", "%1" ):gsub("%/", "<wbr/>/"):gsub("%.", "<wbr/>.") return '<span class="url">[' .. prot .. addr .. " " .. disp .. "]</span>&nbsp;" .. icon end ------------------------------------------------------------------------------- -- getWebsite fetches the Official website (P856) and formats it for use in an infobox. -- This is similar to Template:Official website but with a url displayed, -- and it adds the "edit at Wikidata" pen icon beyond the microformat if enabled. -- A local value will override the Wikidata value. "NONE" returns nothing. -- e.g. {{#invoke:WikidataIB |getWebsite |qid= |noicon= |lang= |url= }} ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: findLang(); parseParam(); ------------------------------------------------------------------------------- p.getWebsite = function(frame) local url = frame.args.url or "" if url:upper() == "NONE" then return nil end local urls = {} local quals = {} local qid = frame.args.qid or "" if url and url ~= "" then urls[1] = url else if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return nil end local prop856 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P856") for k, v in pairs(prop856) do if v.mainsnak.snaktype == "value" then urls[#urls+1] = v.mainsnak.datavalue.value if v.qualifiers and v.qualifiers["P1065"] then -- just take the first archive url (P1065) local au = v.qualifiers["P1065"][1] if au.snaktype == "value" then quals[#urls] = au.datavalue.value end -- test for archive url having a value end -- test for qualifers end -- test for website having a value end -- loop through website(s) end if #urls == 0 then return nil end local out = {} for i, u in ipairs(urls) do local link = quals[i] or u local prot, addr = u:match("(http[s]*://)(.+)") addr = addr or u local disp, n = addr:gsub("%.", "<wbr/>%.") out[#out+1] = '<span class="url">[' .. link .. " " .. disp .. "]</span>" end local langcode = findLang(frame.args.lang).code local noicon = parseParam(frame.args.noicon, false) if url == "" and not noicon then out[#out] = out[#out] .. createicon(langcode, qid, "P856") end local ret = "" if #out > 1 then ret = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = "ubl", args = out} else ret = out[1] end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllLabels fetches the set of labels and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllLabels = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local labels = mw.wikibase.getEntity(qid).labels if not labels then return i18n["labels-not-found"] end local out = {} for k, v in pairs(labels) do out[#out+1] = v.value .. " (" .. v.language .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllDescriptions fetches the set of descriptions and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllDescriptions = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local descriptions = mw.wikibase.getEntity(qid).descriptions if not descriptions then return i18n["descriptions-not-found"] end local out = {} for k, v in pairs(descriptions) do out[#out+1] = v.value .. " (" .. v.language .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- getAllAliases fetches the set of aliases and formats it for display as wikitext. -- It takes a parameter 'qid' for arbitrary access, otherwise it uses the current page. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.getAllAliases = function(frame) local args = frame.args or frame:getParent().args or {} local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid or not mw.wikibase.entityExists(qid) then return i18n["entity-not-found"] end local aliases = mw.wikibase.getEntity(qid).aliases if not aliases then return i18n["aliases-not-found"] end local out = {} for k1, v1 in pairs(aliases) do local lang = v1[1].language local val = {} for k1, v2 in ipairs(v1) do val[#val+1] = v2.value end out[#out+1] = table.concat(val, ", ") .. " (" .. lang .. ")" end return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- showNoLinks displays the article titles that should not be linked. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- p.showNoLinks = function(frame) local out = {} for k, v in pairs(donotlink) do out[#out+1] = k end table.sort( out ) return table.concat(out, "; ") end ------------------------------------------------------------------------------- -- checkValidity checks whether the first unnamed parameter represents a valid entity-id, -- that is, something like Q1235 or P123. -- It returns the strings "true" or "false". -- Change false to nil to return "true" or "" (easier to test with #if:). ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: none ------------------------------------------------------------------------------- function p.checkValidity(frame) local id = mw.text.trim(frame.args[1] or "") if mw.wikibase.isValidEntityId(id) then return true else return false end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getEntityFromTitle returns the Entity-ID (Q-number) for a given title. -- Modification of Module:ResolveEntityId -- The title is the first unnamed parameter. -- The site parameter determines the site/language for the title. Defaults to current wiki. -- The showdab parameter determines whether dab pages should return the Q-number or nil. Defaults to true. -- Returns the Q-number or nil if it does not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam ------------------------------------------------------------------------------- function p.getEntityFromTitle(frame) local args=frame.args if not args[1] then args=frame:getParent().args end if not args[1] then return nil end local title = mw.text.trim(args[1]) local site = args.site or "" local showdab = parseParam(args.showdab, true) local qid = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(title, site) if qid then local prop31 = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P31")[1] if not showdab and prop31 and prop31.mainsnak.datavalue.value.id == "Q4167410" then return nil else return qid end end end ------------------------------------------------------------------------------- -- getDatePrecision returns the number representing the precision of the first best date value -- for the given property. -- It takes the qid and property ID -- The meanings are given at https://www.mediawiki.org/wiki/Wikibase/DataModel#Dates_and_times -- 0 = 1 billion years .. 6 = millennium, 7 = century, 8 = decade, 9 = year, 10 = month, 11 = day -- Returns 0 (or the second unnamed parameter) if the Wikidata does not exist. ------------------------------------------------------------------------------- -- Dependencies: parseParam; sourced; ------------------------------------------------------------------------------- function p.getDatePrecision(frame) local args=frame.args if not args[1] then args=frame:getParent().args end local default = tonumber(args[2] or args.default) or 0 local prop = mw.text.trim(args[1] or "") if prop == "" then return default end local qid = args.qid or "" if qid == "" then qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not qid then return default end local onlysrc = parseParam(args.onlysourced or args.osd, true) local stat = mw.wikibase.getBestStatements(qid, prop) for i, v in ipairs(stat) do local prec = (onlysrc == false or sourced(v)) and v.mainsnak.datavalue and v.mainsnak.datavalue.value and v.mainsnak.datavalue.value.precision if prec then return prec end end return default end return p ------------------------------------------------------------------------------- -- List of exported functions ------------------------------------------------------------------------------- --[[ _getValue getValue getPreferredValue getCoords getQualifierValue getSumOfParts getValueByQual getValueByLang getValueByRefSource getPropertyIDs getQualifierIDs getPropOfProp getAwardCat getIntersectCat getGlobe getCommonsLink getSiteLink getLink getLabel label getAT getDescription getAliases pageId formatDate location checkBlacklist emptyor labelorid getLang getItemLangCode findLanguage getQID followQid globalSiteID siteID projID formatNumber examine checkvalue url2 getWebsite getAllLabels getAllDescriptions getAllAliases showNoLinks checkValidity getEntityFromTitle getDatePrecision --]] ------------------------------------------------------------------------------- fk6y0ex54v252b0xqkdntd2y33ng6ye 0 77132 2030497 2006294 2026-05-23T12:07:16Z Wikihez 39702 Restored revision 2006271 by [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2030497 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Serdema hesinî]] szyf0jn6g1ye9jhul7bg6k8nhktqicz 0 89460 2030509 2030493 2026-05-23T13:32:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030509 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Iraqê''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: المملكة العراقية الهاشمية; ''al-Mamlaka/Malika al-ʿIrāqiyya al-Hāschimiyya'') dewletekî li [[Rojhilata Navîn]]ê de bû ye ku di navbera 1921î heya 1958an de hebû. Ev piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] wîlayeta [[Xanedaniya osmanî|osmanî]] yê Bexdayê û deverên din yê xanedaniyê osmanî ya hilweşiyayî hate damezrandin û di destpêkê de di bin [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê|Mandaya Brîtanî]] de bû. Keyê yekem [[Feysal I]] ji [[Xanedana Haşemiyan|xanedana haşemiyan]] bû ku di sala 1921î de dest bi meqamê kiriye. Di sala 1932an de, Iraq serxwebûna fermî ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bi dest xistiye û bû endama [[Koma Miletan]]. Keyîtî bi aloziyên siyasî, destwerdanên leşkerî û neteweperestiya zêde dihat xuyang kirin. Di 14ê tîrmeha 1958an de, key [[Feysal II]] bi derbeyek leşkerî hate hilweşandin û kuştin. Bi ragihandina komarê re, Keyaniya Iraqê bi dawî bûye. == Pêşdîrok == [[Wêne:Coronation of Prince Faisal as King of Iraq, 1921.jpg|thumb|150px|Tacgirtina qiral Feysal I. (1921-1933) wekî beşek ji damezrandina Keyîtiyê.]] Piştî ku [[Huseyîn, qiralê Hîcazê|Huseyîn îbn Elî]] di sala 1916an de di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de banga şer li dijî osmaniyan kiriye û [[Keyaniya Hîcazê]] ava kiriye, kurên wî [[Ebdûleh îbn Huseyîn]] û Feysal beşdarî [[Şoreşa Ereban]] bûn. Piştî têkçûna osmaniyan, sê wîlayet, [[Mûsil]], [[Bexda]] û [[Besre]] li [[Mezopotamya]]yê ji aliyê leşkerên brîtanî ve hatin dagirkirin û di nîsana 1920î de bûn yek. Koma Miletan ku ev kiryar pejirand, dû re [[Mandaya Koma Miletan]] li ser axê da Brîtanyaya Mezin, [[Mandaya Mezopotamyayê|Mandaya Brîtanî yê Mezopotamyayê]]. Di 8ê nîsana 1920î de, Ebdûleh îbn Huseyîn I. wek keyê Iraqê û Feysal jî wek [[Keyaniya Ereb yê Sûriyeyê|qiralê Sûriyeyê]] hatin ragihandin. Piştî destpêkirina serhildanekê li dijî brîtaniyan, Ebdûleh îbn Huseyîn dev ji text berda û ji welat terk kiriye. Di 23ê tebaxa 1921an de, brîtaniyan birayê wî Feysal I., ku ji Sûriyeyê hatibû derxistin, wek qiralê Iraqê danîn ser text. Di sala 1924an de, deverên li bakur, herêmê [[Başûrê Kurdistanê]], li gorî [[Peymanên Anglo-Iraqî]] bi Iraqê ve hatin girêdan. == Pêşveçûnî == === Serxwebûn === Keyaniya Iraqê di 3ê cotmeha 1932an de, piştî bidawîbûna fermî ya [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]], ji Brîtanyaya Mezin serbixwe bû. Di dawiyê de ev bi xwe tevlî Koma Miletan bû. Lêbelê, wekî ku di peymana 1930î de hatibû destnîşankirin, Brîtanyaya Mezin roleke girîng a siyasî, leşkerî û aborî listiye. Piştî bidestxistina serxwebûnê, hikûmeta Iraqê îdiayên axê li ser [[Kuweyt]]ê kirin ku di bin rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bernard |pêşnav=J. |tarîx=1964-03-01 |sernav=SOCIAL CONTROVERSY. Edited by William Petersen and David Matza. Belmont, California: Wadsworth Publishing Company, 1963. 342 pp. Paper |url=https://doi.org/10.1093/sf/42.3.390 |kovar=Social Forces |cild=42 |hejmar=3 |rr=839 |doi=10.1093/sf/42.3.390 |issn=0037-7732 }}</ref> Feysal di noteke navxweyî de pirsgirêka sereke ya dewleta Iraqê wekî parçebûna welêt di nav kurdên cudaxwaz, elîtek [[Sunîtî|sunî]] ya ku ji serdema osmaniyan ve tê tercîhkirin û piraniya [[Şiîtî|şiî]] ya marjînalîzekirî destnîşan kiriye. Qiral herwiha avahiyên eşîrî yên berbelav ên civakê wekî astengiyek li pêşiya nasnameyek neteweyî ya yekgirtî destnîşan kiriye. Feysal bi xwe bawer dikir ku ev dabeşbûn tenê bi sepandina dirêj a hêza madî û dadwerî dikare were derbaskirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2011-12-01 |sernav=''Iraq: A Political History from Independence to Occupation''. By Adeed Dawisha. (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009. Pp. 408. $29.55.) |url=https://doi.org/10.1111/j.1540-6563.2011.00308_3.x |kovar=The Historian |cild=73 |hejmar=4 |rr=74 |doi=10.1111/j.1540-6563.2011.00308_3.x |issn=0018-2370 }}</ref> Di salên 1930î de, hikûmetê di zêdekirina hejmara mezûnên dibistanên dewletê yên sekuler de ji 800 heta 14,000 serketî bû, bi vî rengî pergala dibistanê ji bo endamên nifûsa şiî jî vekir. === Nearamiya siyasî û hewldanên derbeyê === [[Wêne:Ghazi.jpg|thumb|Key [[Xazî I]] (1933-1939).]] Desthilata dewletê ya keyîtiyê ji aliyê strukturên desthilatdariya eşîrî ve sinordar bûye. Di sala 1933an de, 15,000 çekdar di artêş û polîsan de rastî nêzîkî 100,000 tifingên di destên endamên eşîrê de hatin. Eşîran herwiha nêzîkî neh ji dehên erdên gundan kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Salem |pêşnav=Norma |tarîx=1986 |sernav=Marr, Phebe. The Modern History of Iraq. Boulder (Col.)-London (Engl.), Westview Press-Longman, 1985, 400 p. |url=https://doi.org/10.7202/702074ar |kovar=Études internationales |cild=17 |hejmar=3 |rr=19 |doi=10.7202/702074ar |issn=0014-2123 }}</ref> Di sala 1933an de, [[Xazî I]] wek qiral hatiye tacgirtin. Gelek iraqiyan li dijî bandora bihêz a brîtanî derketin, di nav wan de endamên leşkerî û siyasetmedarên wekî [[Reşîd Elî Geylanî]] jî hebûn. Digel vê yekê, alîgirên hebûna demkî ya brîtanî jî hebûn, wekî [[Nûrî Seîd Paşa]].<ref name="Dougherty2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Iraq |paşnav=Dougherty |pêşnav=Beth K. |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2019 |isbn=978-1-5381-2005-7 |url=https://doi.org/10.5771/9781538120057 }}</ref> Yekem derbeya leşkerî li Bexdayê di sala 1936an de pêk hat, û piştre heta sala 1941an çar derbeyên din pêk hatin.<ref name="Dougherty2019" /> Her çend serokê komplogerên derbeyê, fermandar [[Bekir Sidqî]], hat kuştin jî, artêşê xwe wekî amûrek desthilatdariyê ava kiriye û li Iraqê wekî çavkaniyek girîng û domdar a bêîstîqrariyê ma.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.weltgeschehen.minnieur.de/Akuelle_Themen/Der_Irak/der_irak.html |sernav=Dîroka Iraqê |malper=www.weltgeschehen.minnieur.de |roja-gihiştinê=2026-02-18 |ziman=de |paşnav=Linda |roja-arşîvê=2014-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140810163341/http://www.weltgeschehen.minnieur.de/Akuelle_Themen/Der_Irak/der_irak.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Key Xazî I. di sala 1939an de di qezayeke trafîkê de miriye. Neteweperestên ereb-iraqî daxwaza vekişîna brîtaniyan kirin, lê Keyaniya Yekbûyî daxwazên wan paşguh kirin. === Şerê Cîhanî yê Duyem === [[Wêne:Faisal II of Iraq.jpg|thumb|150px|Key [[Feysal II]] (1939-1958).]] Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, Iraq ku hikûmeta wê bi kevneşopî dostê brîtaniyan bû, li kêleka Hevpeymanan ma. Lêbelê, di nîsana 1941î de, derbeyek din ji hêla efseran ve pêk hatiye, serokwezîrê alîgirê brîtanî Nûrî Seîd Paşa ji kar dûr xistiye û Reşîd Elî Geylanî li şûna wî danî. [[Keyîtî]] hatiye parastin, û mafên ku di bin peymana 1930an de ji brîtaniyan re hatibûn dayîn bi piranî hatin sinordarkirin. Ev yek bû sedema pevçûnên leşkerî di navbera artêşa Iraqê û brîtanî de.<ref name=":1" /> Derbeya leşkerî ji hêla [[Almanyaya Nazî]] ve hate pejirandin û piştgirîya madî hate kirin, û ajanê [[Fritz Grobba]] rolek sereke lîstiye. Hikûmeta nû ji [[hêzên Mihwerê]] re sempatî bû.<ref name=":1" /> Serokatiya wê ji hêla Reşîd Elî Geylanî ve hate kirin ku wekî "Hikûmeta Parastina Neteweyî" dihat nasîn. Piştî çend hefteyan, hikûmeta wî ya derbeyê ji hêla leşkerên brîtaniyan ve hate hilweşandin, û hikûmetek alîgirê brîtanî di bin serokatiya Nûrî Seîd de ji nû ve hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kleine Geschichte des Irak: von der Gründung 1921 bis zur Gegenwart |paşnav=Fürtig |pêşnav=Henner |weşanger=C.H.Beck |tarîx=2003 |rûpel=36 |isbn=978-3-406-49464-2 |ziman=de |url=https://books.google.at/books?id=ZwCC2dgCfagC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false }}</ref> === Piştî şer === Di 22ê adara 1945an de, Iraqê ligel dewletên din yên erebî rêxistina [[Yekîtiya Erebî]] ava kiriye, û di 21ê mijdarê de, Iraq bû endamê [[Neteweyên Yekbûyî]]. Keyaniya Iraqê, ligel leşkerên sûrî, [[urdun]]î, [[libnan]]î û [[misir]]î, di Şerê Serxwebûnê Îsraêlê yê 1948an de ku di 14ê gulana 1948an de hatibû ragihandin, li dijî damezrandina [[Îsraêl|Dewleta Îsraêlê]] derket û êrîşeke hevbeş da destpêkirin. Di sala 1949an de Iraq û welatên din yê ereb têk çûn. Digel vê yekê, Iraq herwiha alîgirê dewletên rojavayî ma. Di sala 1955an de, hikûmeta Iraqê [[Peymana Bexdayê]] bi [[Tirkiye]], [[Îran]], Keyaniya Yekbûyî û [[Pakistan]]ê re îmze kir, û Rêxistina Peymana Navendî ava kiriye. Dema ku dewletên alîgirê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] yên Sûriye û Misirê di sala 1958an de [[Komara Yekîtiya Erebî]] ava kirin, Iraqê, digel Urdunê, di 14ê sibata heman salê de [[Federasyona Erebî]] wekî hevpeymaniyeke dijber a alîgirê rojavayê ava kirine. === Dawîbûna keyîtî (1958) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa 14ê Tîrmehê}} Federasyona Ereban zêde dom nekir, ji ber ku artêşê di 14ê tîrmeha 1958an de derbeyek din pêk aniye. Vê derbeyê encamên pir mezintir hebûn. Efserên di bin serokatiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] de hikûmeta Nûrî Seîdê û qiral Feysalê II. hilweşandin.<ref name=":1" /> Key hatiye kuştin. Prens Ebduleh û serokwezîr Nûrî Seîd çend roj şûnda li Bexdayê ji aliyê komeke hêrsbûyî ve hatin girtin û kuştin. Laşên wan ên tazî di kolanan de hatin kaşkirin.<ref name="Dougherty2019" /> Xanedaniya haşemiyan li Iraqê yavaş bi tevahî ji holê hate rakirin û [[Iraq|Komara Iraqê]] hatiye ragihandin. Hikûmeta nû ji Peymana Bexdayê vekişiya û nêzîkî Yekîtiya Sovyetê bû ye. == Demografî == Gelheya Keyaniya Iraqê bi giranî ji [[ereb]]ên sunî û şiî pêk dihat. Wekî din, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê, [[kurd]]ên sunî, [[Suryaniyên Îraqê|suryanî]], [[Tirkmen (denonîm)|tirkmen]] û [[Kurdên cihû|cihû]] hebûn. Ev pirrengiya etnîkî û dînî, bi potansiyela xwe ya girîng a ji bo pevçûnê, faktorek din bû ku beşdarî bêîstîqrariya Iraqê bû. Di nav nifûsê de li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyaniyan]] kîn hebû ku bi [[Komkujiya Sêmêlê]] ya 1933an gihîşt lûtkeyê (ku tê de gelek aramî/suryanî xiristiyan hatin kuştin û sîrgunkirin), û heta roja îro jî berdewam dike. Di salên piştî destpêkirina eşkere ya [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûna Îsraêl-Ereban]] di 1948an de, zêdetirî 300,000 cihû, û bi vî rengî yavaş hemî, ji Iraqê hatin derxistin. == Siyaset û rêveberî == Di sala 1924an de meclîseke damezrîner pêk hatiye. Keyaniya Iraqê di sala 1925an de bû [[Padîşahiya destûrî|padîşahiyek destûrî]]. Hilbijartinên parlementerî yên yekem ên azad di bihara 1925an de pêk hatin.<ref name=":1" /> Lêbelê, hikûmet pir caran diguherin, nemaze piştî 1945an. Serokwezîrê herî zêde dihat hilbijartin Nûrî Seîd Paşa ê alîgirê Brîtanyayê bû. Reqîbê wî Raşîd Elî Geylanî yê [[Neteweperwerî|neteweperest]] bû. Postên wezîrtiyê bi piranî ji endamên 40 malbatên herî bi bandor re dihatin dayîn.<ref name="Dougherty2019" /> Di sala 1952an de, Nûrî Seîd dîsa ji desthilatdariyê hate avêtin, û piştî ku di sala 1954an de dîsa desthilatdar bû, wî partiyên siyasî fesih kirin. == Aborî == Iraq, bi taybetî başûrê welêt, herêmeke dewlemend bi [[neft]]ê ye. Ev yek ji wan sedeman bû ku brîtanî dixwestin bandoreke aborî ya girîng li welêt biparêzin. Li gel [[Fransa]], Dewletên Yekbûyî û [[Holenda]]yê, mafên neftê yên welêt di nav xwe de di [[Iraq Petroleum Company]] (IPC) de hatin parvekirin (her yek ji van çar welatan ji sedî 23.75 wergirt). Bi vî awayî IPC li Iraqê monopola neftê di destê xwe de girtiye. Her çend bac ji hikûmeta Iraqê re dihatin dayîn jî, ev tenê beşek piçûk ji qezenca şîrketê temsîl dikirin. Ji sedî pêncê mafên neftê diçûn şîrketeke taybet a milyonerê ermenî [[Kalûst Gulbenkiyan]]. == Binerê == * [[Mandaya Brîtanî ya Iraqê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1932an li Iraqê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1958an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Iraqê]] [[Kategorî:Keyaniya Iraqê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê|Iraqê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 3eeyjnpvrc8jo3umnc05eyfz3stsc5u 0 128610 2030536 2001397 2026-05-23T17:27:05Z ~2026-30781-65 156410 2030536 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Manchester City | navê_tev = Yaneya Futbolê ya Manchester City ''(bi [[Îngilîzî]]: Manchester City Football Club)'' | bernavk = City, The Citizens, The Sky Blues, Blues | damezrandin = 1880 wek St. Mark's (West Gorton) 16 Avrêl 1894 wek Mnchester City | reng = Şîn - Spî | yarîgeh = [[Yarîgeha Bajarê Manchester]] | serok = Khaldoon Al Mubarak | rahêner = | malper = [http://www.mancity.com/ mancity.com] | navê_pêşanî = Man City | zerengî = 55.097 | şampiyona = [[Premier League]] 1. (Şampiyon) | darayîvan = [[City Football Group]] }} '''Manchester City Football Club''' yaneke kokdar ya [[futbol]]ê ku li bajarê [[Manchester]]ê hatiye damezrandin. Di sala 1880an de bi navê '''St. Mark's (West Gorton)''' hatiye damezrandin, di 1887an de navê '''Ardwick Association Football Club''' û di 1894an de navê '''Manchester City''' hildaye. Yane ji 1923an heta 2003an maçên xwe li [[Maine Road]]ê leyîstiye û paşê derbasî [[Yarîgeha Bajarê Manchester]]ê bûye. Di sala 2008an de ji aliyê Abu Dhabi United Group ve hat standin û yek ji herî dewlemendên dinyayê bûn. Manchester City di navbera salên 2014-2015an de 463,5 mîlyon ewro dahate bi dest xist û bû şeşemîn yaneya herî dewlemend. Di sala 2016an de bihayê yane gihîşt 1,92 milyaran. Di sala 2019an de: bû yaneya Îngilîzî ku yekem û tek [[Premier League]], [[FA Cup]], Kasa Lîg û [[FA Community Shield]]ê kesibiye. 6 şampiyontiya [[Premier League]]ê, 6 şampiyontiya [[FA Cup]]ê bi dest xistiye. == Serketin == === Lîg === ==== [[Football League First Division|First Division]] / [[Premier League]] ==== * '''Şampiyontî(8):''' [[1936-37 Football League|1936-37]], [[1967-68 Football League|1967-68]], [[2011-12 Premier League|2011-12]], [[2013-14 Premier League|2013-14]] , [[2017-18 Premier League|2017-18]], [[2018-19 Premier League|2018-19]], [[2020-21 Premier League|2020-21]], [[2021-22 Premier League|2021-22]] ==== [[Football League Second Division|Second Division]] / [[Football League First Division|First Division]] / [[EFL Championship|Championship]] ==== * '''Şampiyontî(7):''' [[1898-99 Football League|1898-99]], [[1902-03 Football League|1902-03]], [[1909-10 Football League|1909-10]], [[1927-28 Football League|1927-28]], [[1946-47 Football League|1946-47]], [[1965-66 Football League|1965-66]], [[2001-02 Football League|2001-02]] ==== [[Football League Third Division|Third Division]] / [[Football League Second Division|Second Division]] / [[EFL League One|League One]] ==== * '''Şampiyontiya Play offê(1):''' 1998-99 === Kas === ==== [[FA Cup]] ==== * '''Şampiyontî(6):''' [[1904 FA Cup|1904]], [[1934 FA Cup|1934]],[[1956 FA Cup|1956]], [[1969 FA Cup|1969]], [[2011 FA Cup|2011]], [[2019 FA Cup|2019]] ==== [[FA Community Shield|'''FA Charity Shield / FA Community Shield''']] ==== * '''Şampiyontî(6):''' 1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019 {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1880an li Înglistanê]] [[Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] i41a7ieqy9x7pti94nmkpysnxouuosl 2 128948 2030556 1091783 2026-05-23T18:32:39Z خالد دوسکی 155459 rastvekirina hindek şaşîyêt rênivîsê. 2030556 wikitext text/x-wiki Nav: Khalid Abdulrahman Êhmed( Khalid DoskÎ ). Roj u cihê ji Dayikbûnê: 1/7/1962 Duhok-Kurdistan - Iraq. Li Sala 1984 Zankoya Bexdad - Edebyata zimanê Kurdî bi domahî Înaye. Her wê salê peywendî bi heêza pêşmergê Kurdistanê ve kir ku li dijî rijêma Seddam Hisên di sherê rizgarya Nishtimanî da bû bi rêberîya P.U.K .li baregayê Radyoya Dengê Gelê Kurdistan, Radyoya yekêtî Nishtimanî Kurdistan (Y. N. K) wek bêjer, nvîser û wergêr destbikar bû. çenbîn berpirsyaretî yêt hizbî û hikomî û mîdyayî wergirtîne , li sala 2014 - 2019 bo wezîrê rewşenbîrî û lawan li hikometa herêma kurdistanê. tekvt2doagrzmen16hghprbvqdmp1jn 2030557 2030556 2026-05-23T18:33:56Z خالد دوسکی 155459 /* */ 2030557 wikitext text/x-wiki Nav: Khalid Abdulrahman Êhmed( Khalid DoskÎ ). Roj u cihê ji Dayikbûnê: 1/7/1962 Duhok-Kurdistan - Iraq. Li Sala 1984 Zankoya Bexdad - Edebyata zimanê Kurdî bi domahî Înaye. Her wê salê peywendî bi hêza pêşmergê Kurdistanê ve kir ku li dijî rijêma Seddam Hisên di sherê rizgarya Nishtimanî da bû bi rêberîya P.U.K .li baregayê Radyoya Dengê Gelê Kurdistan, Radyoya yekêtî Nishtimanî Kurdistan (Y. N. K) wek bêjer, nvîser û wergêr destbikar bû. çenbîn berpirsyaretî yêt hizbî û hikomî û mîdyayî wergirtîne , li sala 2014 - 2019 bo wezîrê rewşenbîrî û lawan li hikometa herêma kurdistanê. 1sipc2fbkwl20xbca933trnil1slkkx 14 136880 2030538 1702699 2026-05-23T17:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030538 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Asyayê|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Ewropayê|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Salên sedsala 20an li gorî welatan|Tirkiyeyê]] 9u46cur4u45z9p70fdqfwyg5mn29g3p 2 156563 2030629 2030431 2026-05-24T08:20:33Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2030629 wikitext text/x-wiki == 2026-05-24T08:20:32Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-23T08:20:44Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-22T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-21T11:51:46Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-21T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-20T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-19T08:21:11Z == * [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]]: 4 hat(in) dîtin, 4 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Şablona [[Şablon:Beralîkirina kategoriyê]] li rûpela [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] hat zêdekirin * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2013271 Qeydên kevn]''' lt25xo7o3mnie7n36sqepg4x0n6nd1k 4 208688 2030583 2029969 2026-05-23T20:56:05Z Wikihez 39702 2030583 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/Civak}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Civak û zanistên civakî ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 924 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 3 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 12 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 88 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 268 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 553 |} <!-- update end: summary table --> =Society and social sciences = {{Vital article count|925}} ==Society and social sciences: General== {{Vital article count|8}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Nonverbal communication|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Body language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanistên civakî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Humanities|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Agahî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Meme|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Safety|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Anthropology == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break}} # {{lgb|Mirovnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Biological anthropology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mirovnasiya zimannasiyî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Societal adaptations ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Farmer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nêçîrvan û komker|îkon=Şitil}} # {{lgb|Barkiranî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Tîcaret û ekonomî== {{Vital article count|122}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Tîcaret û ekonomî: Giştî=== {{Vital article count|75}} # {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Company|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Corporation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Multinational corporation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Partnership|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=E-commerce|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Macroeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Microeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Econometrics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic growth|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Aborî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Economy of China|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the European Union|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têrbûna berhemên hundirî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Goods|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Service (economics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Labour economics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Market (economics)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black market|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Market failure|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Monopoly|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Perfect competition|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Supply and demand|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Productivity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Subsidy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bac|en=Tax|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Income tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Property tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Value-added tax|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=International trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Protectionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Management|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Logistics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bazarkarî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Reklam|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Brand|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Retail|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Shopping mall|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Supermarket|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Property|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sermaye|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Avakirin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Energy industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Film industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fishing industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forestry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fur trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nêçîr|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Fishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Whaling|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Aerospace manufacturer|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Automotive industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Chemical industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clothing industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Food industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Textile manufacturing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mining|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Music industry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investment|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Derivative (finance)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Real estate|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New York Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=London Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ===Banking and finance === {{Vital article count|21}} ====Banking and finance: General==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Accounting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bank|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Bankruptcy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cheque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karta bankê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Debt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Credit card|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Interest|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Loan|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Mortgage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Finance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ====Money ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Pere|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Currency|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Banknote|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Coin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Exchange rate|îkon=Xwestî}} ====Specific currencies ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Ewro|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Japanese yen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sterlîna inglîzî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Renminbi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States dollar|îkon=Xwestî}} ===Employment === {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Domestic worker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Employment|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Layoff|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malnişînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pension|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unemployment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Work (human activity)|îkon=Xwestî}} ===Companies === {{Vital article count|18}} ====Companies: General==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Alibaba Group|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazon (kompanî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Apple, Inc.|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=AT&T|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=General Electric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|IBM|îkon=Şitil}} # {{lgb|McDonald’s|îkon=Şitil}} # {{lgb|Microsoft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nestlé|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Samsung|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Standard Oil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Walmart|îkon=Xwestî}} ====Car companies ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Ford|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=General Motors|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Toyota|îkon=Şitil}} # {{lgb|Volkswagen|îkon=Şitil}} ====Media companies ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Nintendo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Walt Disney Company|îkon=Xwestî}} <small>For other media companies, see under Mass media</small> {{Div col end}} ==Culture == {{Vital article count|35}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Popular culture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bişavtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevneşopî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Oral tradition|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Greeting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Body modification|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Body piercing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Circumcision|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sinetkirina jinan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tattoo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tabû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Human cannibalism|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Festivals, holidays, and observances === {{Vital article count|22}} # {{lgb|en=Birthday|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Festîval|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Carnival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harvest festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Holi|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Diwali|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=World's fair|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Holiday|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gaxand|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Hêkesork|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Pentecost|îkon=Xwestî}}<!--Christmas celebrates the birth of Christ; Pentecost celebrates the birth/founding of the Christian/Catholic church--> ## {{lgb|Halloween|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=New Year|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New Year's Day|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Sala Nû ya Çînê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Rosh Hashanah|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Newroz|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Passover|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Yom Kippur|îkon=Şitil}} # {{lgb|Remezan (meh)|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Cejna Remezanê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sabbath|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Education == {{Vital article count|49}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Education: General=== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Early childhood education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Primary education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Secondary education|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Learning|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Skill|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxane|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dibistan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Dibistana şevînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Curriculum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mamoste|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Exam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeh|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=College|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Kitêbxane === {{Vital article count|4}} ==== Afrîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê|îkon=Şitil}} ==== Americas ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Kongreyê|îkon=Destpêkî}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Vatican Library|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Brîtanyayê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ===Educational institutions === {{Vital article count|31}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Africa ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Zanîngeha Elezherê|îkon=Şitil}} ====Americas ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=National Autonomous University of Mexico|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Toronto|îkon=Xwestî}} ===== United States ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zanîngeha Şîkagoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=California Institute of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Harvardê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Columbia University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johns Hopkins University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Princeton University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Stanfordê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of California, Berkeley|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yale University|îkon=Xwestî}} ====Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Indian Institutes of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peking University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tsinghua University|îkon=Xwestî}} ===== Japon ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Kyoto University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Tokyo|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Ewropa==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zanîngeha Moskoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Copenhagen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Paris|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Viyanayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=ETH Zurich|îkon=Xwestî}} ===== Almanya ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Ludwig Maximilian University of Munich|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humboldt University of Berlin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Göttingen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Heidelberg University|îkon=Xwestî}} ===== Îtalya===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=University of Bologna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sapienza University of Rome|îkon=Xwestî}} ===== UK ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zanîngeha Cambridge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Oxford|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Etnolojî== {{Vital article count|38}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Etnolojî: Giştî=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Etnolojî|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indigenous peoples|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Diyaspora|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ethnocentrism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Etnografî|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mafê çarenûsê|îkon=Destpêkî}} ===Ethnic groups === {{Vital article count|31}} # {{lgb|Xwecihên Awistralyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Adivasi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=African Pygmies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ereb|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bedouin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian peoples|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bantu peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Zulu people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bask (gel)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazîx (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Han (netewe)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hmong people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwecihên Amerîkayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cherokee|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inuit|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Iroquois|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Maya peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Navajo (gel)|en=Navajo|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kîçwa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sioux|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cihû|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Kurd|îkon=C}} # {{lgb|en=Maasai people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Māori people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Roman (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sámî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=San people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Slav|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tibetan people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ûygûr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yoruba people|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==International organizations == {{Vital article count|29}} {{Div col|colwidth=15em}} ===United Nations organizations === {{Vital article count|10}} # {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Saziya Navneteweyî ya Atomê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=International Court of Justice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|IMF|îkon=Şitil}} # {{lgb|UNESCO|îkon=C}} # {{lgb|UNICEF|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Koma Bankeya Dinyayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|îkon=C}} # {{lgb|en=World Trade Organization|îkon=Xwestî}} ===Governmental organizations === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Yekîtiya Afrîkayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yekîtiya Erebî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=ASEAN|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Independent States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Konseya Ewropayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=G20|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interpol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=League of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|NATO|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=North American Free Trade Agreement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|OECD|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|OPEC|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Organization for Security and Co-operation in Europe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Organization of American States|îkon=Xwestî}} ===Non-governmental organizations === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xelata Nobelê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scouting|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Language == {{Vital article count|198}} ===Basics === {{Vital article count|62}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Origin of language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêziman|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Syntax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sentence (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Clause|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Phrase|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Gotinên pêşiyan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Navdêr|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Nav|en=Name|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Personal name|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|Paşnav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lêker|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Grammatical tense|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Rengdêr|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hoker|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Cînav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Preposition and postposition|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gihanek|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Baneşan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimannasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Comparative linguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimannasiya dîrokî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Bêjenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Linguistic typology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwendewarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Reading|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morphology (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Morfem|îkon=Şitil}} # {{lgb|Denganî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dengdar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Alfabeya fonetîk a navneteweyî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Prosody (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Dengdêr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Phonology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Vac|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kîte|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhetoric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semantics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Euphemism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Profanity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semiotics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pragmatics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symbol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociolinguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Devik|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zarava|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Diglossia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Endangered language|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Language death|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pirzimanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Slang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyivîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Speech act|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Werger|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peyv|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Alfabe|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Tîp|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ortografî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Translîterasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Pergala nivîsê|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ===Language families === {{Vital article count|28}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Malbata zimanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên samî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Algic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austroasiatic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Creole language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dravidian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eskaleut languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên hind û ewropî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zimanên hind û arî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên romanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên germanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên îranî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên slavî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanên kartvelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Khoisan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kra–Dai languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên nîjerî û kongoyî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bantu languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nilo-Saharan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=North Caucasian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sign language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sino-Tibetan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trans–New Guinea languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uralic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uto-Aztecan languages|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Alphabets and writing systems === {{Vital article count|17}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Arabic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brahmic scripts|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Braille|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chinese characters|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nivîsa mîxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Cyrillic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Devanagarî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hiyeroglîfên misirî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Alfabeya yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hangul|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese writing system|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Maya script|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morse code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya fînîkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevirê Rosettayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Runes|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Specific languages === {{Vital article count|91}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Indo-European languages ==== {{Vital article count|42}} # {{lgb|Zimanê ermenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Yewnaniya kevn|îkon=Şitil}} ===== Zimanên germanî ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zimanê danîmarkî|Danîmarkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê holendî|Holendî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=English grammar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Old English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Middle English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modern English|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê almanî|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê swêdî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yîdîş|îkon=Şitil}} ===== Romance languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê fransî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê portûgalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê rûmenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê spanî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ===== Slavic languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê çekî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Old Church Slavonic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê polonî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê rûsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Serbo-Croatian|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê ûkraynî|îkon=Şitil}} ===== Iranian languages ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Zimanê kurdî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê peşto|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê farisî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===== Zimanên îndo-aryanî ===== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Zimanê assamî|Assamî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hindustani language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimanê hindî|Hindî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanê urdû|Urdû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê marathî|Barathî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê nepalî|Nepalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Odia language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pali|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sindhi language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sinhala language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê pencabî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Gujarati language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên afroasyayî ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Akkadian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amharî|Amharî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Arabic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Egyptian Arabic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Aramaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amazigh|Amazigh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Egyptian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îbranî|Îbranî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hausa language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oromo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Somali language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên sîno-tîbetî ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Zimanê bûrmayî|Bûrmayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Hakka Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mandarîn|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sichuanese dialects|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Wu Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kantonezî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Min Chinese|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Zimanên awistronezyayî ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Cebuano language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îndonezî|Îndonezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Javanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê malagasî|Malagasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Malay language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sundanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tagalogî|Tagalogî|îkon=Şitil}} ====Austro-Asiatic languages ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zimanê khmerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê viyetnamî|îkon=Şitil}} ====Dravidian languages ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Kannada|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malayalam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tamîlî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê telugû|îkon=Şitil}} ====Zimanên Nîjer-Kongoyê ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Fula language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Igbo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yoruba language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên tirkî==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Zimanê azerî|Azerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê qazaxî|Qazaxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê tirkî|Tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê ûzbêkî|Ûzbêkî|îkon=Şitil}} ==== Zimanên din ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Zimanê esperanto|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê japonî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê mecarî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê korêyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Quechuan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sumerî|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê taylendî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Hiqûq == {{Vital article count|85}} <small>For legal history see [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/History#History_of_other_topics_.2816_articles.29|History of other topics]]</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Giştî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Alternative dispute resolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Appeal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cezayê mirinê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Destûra bingehîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Contract|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Damages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Equity (law)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Evidence (law)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forensic science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Impartiality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Injunction|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jurisprudence|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Statutory interpretation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadmendî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lawsuit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Negligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Presumption of innocence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Maf|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Civil and political rights|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Freedom of religion|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Azadiya derbirinê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Azadiya ramanê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Suffrage|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Women's suffrage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tort|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trial|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Govan|îkon=Şitil}} {{Col-break}} === Sûc === {{Vital article count|19}} # {{lgb|Tawan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Organized crime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Driving under the influence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fraud|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human trafficking|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illegal drug trade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kidnapping|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolberî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theft|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Robbery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Assault|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battery (crime)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Domestic violence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Homicide|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kujî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sexual assault|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rape|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îşkence|îkon=Destpêkî}} ===Institutions and professions === {{Vital article count|8}} # {{lgb|Dadgeh|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Dadger|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Judiciary|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rule of law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Parêzer|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Police|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ewlekarî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Subjects === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Hiqûqa kargêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Civil law (legal system)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Common law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Criminal law|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Criminal procedure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Customary law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Intellectual property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mafê daneriyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Patent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa navneteweyî|îkon=C}} # {{lgb|en=Precedent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa tiştan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Inheritance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Will and testament|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statutory law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (law)|îkon=Xwestî}} ===Specific documents === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zagonên Hamurabî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Corpus Juris Civilis|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Daxuyaniya Mafên Mirovan û Welatiyan|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Geneva Conventions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Civil and Political Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magna Carta|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Napoleonic Code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nuremberg principles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statute of Westminster 1931|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Constitution of the United States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States Declaration of Independence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Mass media == {{Vital article count|51}} <small>For technology of mass communication, television, radio, etc., see technology section</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mass media: General=== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Cartoon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sensûr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rojnamegerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=News|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=News media|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Photojournalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Propaganda|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public relations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Publishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Western (genre)|îkon=Xwestî}} ===Kovarên akademîk=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Academic journal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Journal des sçavans|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nature (kovar)|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Philosophical Transactions of the Royal Society|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Science|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Kovar=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Kovar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|National Geographic|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Playboy|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Scientific American|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Time (kovar)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Vogue (magazine)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Weekly Shōnen Jump|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Gazete=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Rojname|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Times|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The New York Times|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Wall Street Journal|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Washington Post|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Le Monde|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Radyo === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (radio series)|îkon=Xwestî}} ===Televîzyon === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Belgefîlm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xelatên Emmy|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Game show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Reality-TV|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîtkom|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Soap opera|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Talk show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Television show|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Doctor Who|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Eurovision Song Contest|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Looney Tunes|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Meet the Press|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sesame Street|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=The Simpsons|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Star Trek|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Television broadcaster|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|BBC|îkon=Destpêkî}} ===Websîte === {{Vital article count|4}} # {{lgb|Facebook|îkon=Şitil}} # {{lgb|Google|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|YouTube|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Wîkîpediya|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Siyaset û hikûmet== {{Vital article count|74}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Siyaset === {{Vital article count|21}} # {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Siyasetnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dîplomasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Diplomatic mission|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têkiliyên navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Împeryalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kolonyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Globalization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Civics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Welatînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Azadiyên bajarwerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hilbijartin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Opinion poll|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political campaign|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political party|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Partiya Komunîst a Çînê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Referendum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Netewe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Riot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cult of personality|îkon=Xwestî}} ===Cureyên hikûmetan=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Demokrasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dîktatorî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Keyîtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Keyîtiya serberdayî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Padîşahiya destûrî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Teokrasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Olîgarşî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Komar|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===State structure and administration === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Dewlet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Bajar-welat|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dewleta yekneteweyî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Dewleta yekpare|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Federation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Federalîzm|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Konfederasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Împeratorî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hukmeta jînfirehiyê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Jînfirehî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serwerî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Ewlekariya neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decentralization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Desthilata Cîbicîkar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Serokdewlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Legislature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Parlamen|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Public administration|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Civil service|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Separation of powers|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ideology and political theory === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Îdeolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Şebenga siyasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anarşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kapîtalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sosyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komunîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Marksîzm|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Leninism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Faşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Nasyonalsosyalîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Lîberalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lîbertarîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muhafizekarî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Neteweperwerî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Patriotism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gelperestî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Totalitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christian democracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sosyaldemokrasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Green politics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Multiculturalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îslamîzm|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} ==Psychology == {{Vital article count|81}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Clinical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Derûnnasiya kognîtîv|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Developmental psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Psychology of religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoterapî|îkon=Şitil}} ===Psychology schools === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Analytical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêbaza tevgerzaniyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Evolutionary psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gestalt psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanistic psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoanalîz|îkon=Destpêkî}} ===Interpersonal relations === {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=Aggression|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Altruism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bullying|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Charisma|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Competition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conformity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Empatî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Forgiveness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Honour|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qada taybet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pêşdarazî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Siza|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rêzgirtin|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Shyness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (social science)|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Emotions and traits === {{Vital article count|29}} # {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Agreeableness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hêrs|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Anksiyete|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Conscientiousness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Courage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Curiosity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dignity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disgust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Doubt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Embarrassment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Extraversion and introversion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tirs|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Guilt (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Happiness|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hatred|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hope|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humour|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jealousy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Evîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neuroticism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pleasure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Remorse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xemgînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Self-esteem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Shame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surprise (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êşîn|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Concepts === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Amnezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Attention|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognitive development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Confirmation bias|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hişar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Afirînerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xewn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Human behavior|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human intelligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hypnosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Imagination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Introspection|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bîrkan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mood (psychology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Motivation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Girêcana oidîpûs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Perception|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stereotype|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hizir|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Society == {{Vital article count|79}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Civil society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Institution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Norm (civaknasî)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Social order|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hevgirtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public|îkon=Xwestî}} ===Groups === {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Club (organization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Civat|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çete|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rêxistin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Non-governmental organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Nonprofit organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Trade union|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Secret society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tora civakî (civaknasî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Support group|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tribe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Komele|îkon=Şitil}} ===Services and institutions === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Emergency management|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Firefighting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sêwîxane|îkon=Şitil}} # {{lgb|Girtîgeh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Social work|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Mesele=== {{Vital article count|27}} # {{lgb|Pirsgirêka civakî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zarokjiberbirin|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Animal welfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karkirina zarokan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gendelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Deforestation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disability|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Environmentalism|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êtenazî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xela|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Homelessness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human migration|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Penaberî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Human overpopulation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=One-child policy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aştîxwazî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Aştî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=World peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pollution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Air pollution|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Water pollution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Population ageing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xizanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tevgera civakî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sustainable development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Violence|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Statûya civakî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|en=Economic inequality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gender equality|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Femînîzm|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Mafên jinan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mafên mirovan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Liberty|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Social equality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hindikayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Political freedom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Race (human categorization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social stratification|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xulamtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ====Kast==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Caste|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Caste system in India|îkon=Xwestî}} ====Sinifên civakî==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Social class|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clergy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eunuch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Upper class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çîna navîn|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Working class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Underclass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peasant|îkon=Xwestî}} ====Diskrîmînasyon==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Dîskrîmînasyon|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Class discrimination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Homofobî|îkon=C}} # {{lgb|Nîjadperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zayendperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Genocide denial|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Sosyolojî== {{Vital article count|21}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Civaknasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tawannasî|Krîmînolojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gelhenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Census|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Etiquette|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Generation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nature versus nurture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peer pressure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Power (social and political)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social change|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social control|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deviance (sociology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social group|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Identity (social science)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social reality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social research|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Socialization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociological theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Structure and agency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Subculture|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Şer û leşkerî== {{Vital article count|49}} <small>''See also [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Military_technology_.2867_articles.29|Military technology]]''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|11}} # {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Casualty (person)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conscription|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Desertion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Duşerkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Law of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Militarism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prisoner of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Penaber|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=War crime|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Komkujî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===Wars by type === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Civil war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterinsurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnic conflict|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Invasion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious war|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Warfare by type === {{Vital article count|9}} # {{lgb|Terorîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Aerial warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anti-aircraft warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Armoured warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xefnêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Naval warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Siege|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nîşanbaz|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Trench warfare|îkon=Xwestî}} ===Military === {{Vital article count|23}} ====Basics ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Military|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military education and training|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military–industrial complex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Operational level of war|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military strategy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military tactics|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Military forces ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Artêş|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Cavalry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Infantry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Militia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Navy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Air force|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Leşker|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Military reserve|îkon=Xwestî}} ====Military operations ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Battle|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blockade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military exercise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peacekeeping|îkon=Xwestî}} ====Military organization ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military organization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Staff (military)|îkon=Xwestî}} ====Military ranks ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military rank|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Efser|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] pbv1z9rprer68ixuj3hg40z826ewpq1 4 209134 2030594 2016381 2026-05-24T02:38:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|Bot]]: Naveroka rûpelê hat rojanekirin 2030594 json application/json { "Mirov": { "level": 1, "section": "Level 1 Gotarên bingehîn" }, "Matematîk": { "level": 1, "section": "Level 1 Gotarên bingehîn" }, "Muzîk": { "level": 2, "section": "Huner" }, "Mentiq": { "level": 2, "section": "Felsefe û dîn" }, "Malbat": { "level": 2, "section": "Jiyana rojane" }, "Mal": { "level": 2, "section": "Jiyana rojane" }, "Mirin": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Mahatma Gandî": { "level": 3, "section": "Serok û siyasetmedar" }, "Mao Zedong": { "level": 3, "section": "Serok û siyasetmedar" }, "Marco Polo": { "level": 3, "section": "Kaşîf" }, "Michelangelo": { "level": 3, "section": "Resam" }, "Mary Wollstonecraft": { "level": 3, "section": "Fîlozof û zanyarên civakî" }, "Murasaki Shikibu": { "level": 3, "section": "Nivîskar" }, "Miguel de Cervantes": { "level": 3, "section": "Nivîskar" }, "Michael Jackson": { "level": 3, "section": "Muzîsyen" }, "Michael Faraday": { "level": 3, "section": "Zanyar û mucîd" }, "Marie Curie": { "level": 3, "section": "Zanyar û mucîd" }, "Mûsa": { "level": 3, "section": "Kesayetên dînî" }, "Muhemmed": { "level": 3, "section": "Kesayetên dînî" }, "Martin Luther": { "level": 3, "section": "Kesayetên dînî" }, "Misira kevnare": { "level": 3, "section": "Tarîxa kevnare" }, "Mezopotamya": { "level": 3, "section": "Tarîxa kevnare" }, "Mezoamerîka": { "level": 3, "section": "Tarîxa kevnare" }, "Mirina reş": { "level": 3, "section": "Tarîxa piştî klasîkê" }, "Mîsîsîpî (çem)": { "level": 3, "section": "Taybetmendiyên hîdrolojîk" }, "Misir": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Malezya": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Myanmar": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Meksîk": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Mumbaî": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Meke": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Mosko": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Meksîko": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Modernîzm": { "level": 3, "section": "Tevgerên hunerî" }, "Muzîka klasîk": { "level": 3, "section": "Muzîk" }, "Muzîka pop": { "level": 3, "section": "Muzîk" }, "Muzîka rock": { "level": 3, "section": "Muzîk" }, "Metafizîk": { "level": 3, "section": "Beş û konseptên felsefeyê" }, "Mîtolojiya yewnanî": { "level": 3, "section": "Mîtolojî" }, "Mobîlya": { "level": 3, "section": "Jiyana rojane: Gelemper" }, "Mêr": { "level": 3, "section": "Seksualîte û zayend" }, "Melevanî": { "level": 3, "section": "Rekreasyon û şahî" }, "Mirovnasî": { "level": 3, "section": "Civak û zanistên civakî: Gelemper" }, "Muhafizekarî": { "level": 3, "section": "Siyaset û hikûmet" }, "Mafên mirovan": { "level": 3, "section": "Problemên civakî" }, "Made (kîmya)": { "level": 3, "section": "Fizîk" }, "Mêş û mûr": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Mirîşk": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Masî": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Mih": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Mejî": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Mis": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Molekul": { "level": 3, "section": "Kîmya" }, "Motor": { "level": 3, "section": "Alet û makîne" }, "Mîkroskop": { "level": 3, "section": "Optîk" }, "Mutasyon": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Pêşveçûn" }, "Mûlûleya xwînê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama gera xwînê" }, "Mejîk": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Mejî (mejiyê mezin)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Malzarok": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama zaûzê" }, "Mîzdank": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama mîzê" }, "Masûlke": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Şane" }, "Miyoz": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Dabeşbûna xaneyê" }, "Mîtoz": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Dabeşbûna xaneyê" }, "Mîtokondrî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Endamok" }, "Movikdar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Senifandina gelemper" }, "Mêş": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mêş û mûr" }, "Mixmixk": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mêş û mûr" }, "Morî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Hymenoptera" }, "Mêşhingiv": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Hymenoptera" }, "Masiyên perikên strîdar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Masî" }, "Marmasî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Masî" }, "Margîse": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Mar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Masîxwer": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Ciconiiform" }, "Mors": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Pinnipeds" }, "Mamût": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Proboscidea" }, "Meymûna avî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koma kojeran" }, "Mişk": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koma kojeran" }, "Magnolîdiyan": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Non-monocot" }, "Mûz": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Mêweyên xwarinê" }, "Mêxek": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Biharat û giya" }, "Meya": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Kuv" }, "Mirina masûlkeyên dil": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Menenjît": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Mîgren": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Mirovnasiya zimannasiyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Anthropology" }, "Malnişînî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Employment" }, "McDonald’s": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Companies: General" }, "Microsoft": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Companies: General" }, "Mamoste": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Education: General" }, "Mafê çarenûsê": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Morfem": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Malbata zimanî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Language families" }, "Malbata zimanên afrîkayî û asyayî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Language families" }, "Mandarîn": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Zimanên sîno-tîbetî" }, "Maf": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Giştî" }, "Mafê daneriyê": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Subjects" }, "Marksîzm": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Ideology and political theory" }, "Mafên jinan": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Statûya civakî" }, "Mêkong": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Asya 2" }, "Manş": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Straits" }, "Martînîk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Caribbean" }, "Mont Blanc": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa 6" }, "Maroko": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "North Africa" }, "Madagaskar": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Malawî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Maurîtius": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Mozambîk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Malî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "West Africa" }, "Morîtanya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "West Africa" }, "Mongolya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Asia" }, "Maldîv": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South Asia" }, "Monako": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Western Europe" }, "Malta": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Southern Europe" }, "Montenegro": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Southern Europe" }, "Makedonyaya Bakur": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Southern Europe" }, "Mecaristan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Eastern Europe" }, "Moldova": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Eastern Europe" }, "Melanezya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûsya 8" }, "Mongolya Hundir": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Mançurya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Çîn" }, "Maharaştra": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Hindistan" }, "Monrovia": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Liberia" }, "Mogadîşû": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Somalia" }, "Merakeş (bajar)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Maroko" }, "Makao": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South Central China" }, "Manîla": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Philippines" }, "Meşhed": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Îran" }, "Mûsil": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Iraq" }, "Medîne": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Saudi Arabia" }, "Manchester": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Qiraliyeta Yekbûyî 2" }, "Mîlano": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Îtalya 2" }, "Madrîd": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Spanya 2" }, "Mînsk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Belarûs" }, "Marsîlya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Fransa 2" }, "Munîh": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Almanya 2" }, "Minneapolis": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Midwest" }, "Miami": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South" }, "Montreal": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Kanada 2" }, "Medellín": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Colombia" }, "Montevideo": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ûrûguay" }, "Mengîwerî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches 3" }, "Materyalîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches 3" }, "Mîstîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Religion and spirituality: General" }, "Monoteyîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Theistic philosophies" }, "Mormontî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Şaxên wê" }, "Mezhebên îslamê": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Mizgeft": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Mîtolojiya erebî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Ancient religions" }, "Mîtolojiya misirî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Li gorî kulturan" }, "Mîtolojiya îranî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Li gorî kulturan" }, "Mîtolojiya romayî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Li gorî kulturan" }, "Mars (mîtolojî)": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên romayî" }, "Mînêrva": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên romayî" }, "Mînotor": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mexlûqên mîtolojîk" }, "Megalît": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Styles" }, "Machu Picchu": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Specific structures" }, "Muzeya Louvre": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Europe" }, "Macbeth": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Fiction of early printed book era" }, "Mirovên hejar (roman)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Honaka çaxa modern" }, "Mîrzayê Biçûk (pirtûk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Honaka çaxa modern" }, "Mûqadîme": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of antiquity" }, "Mîr (pirtûk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of early printed book era" }, "Manîfestoya Komunîstî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of modern era" }, "Mesnewî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Poetic works of antiquity" }, "Muzîknasî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Basics 2" }, "Manga": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Concepts and forms" }, "Mona Lîza": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Painting" }, "Malpersazî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Design" }, "Mickey Mouse": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Film, television, and games" }, "Mîntan": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Clothing and fashion" }, "Meqarne": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Food types" }, "Mast": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Dairy and analogues" }, "Mayonez": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Seasonings and condiments" }, "Mase": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Furniture and interior design" }, "Mamik": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Entertainment and leisure" }, "Mantiqê Bûlî": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Algebra" }, "Metaanalîz": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Statistics and probability" }, "Marilyn Monroe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Aktor" }, "Marcel Marceau": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tiyatrovan" }, "Mîmar Sînan": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Mîmar" }, "Matsuo Bashō": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 3" }, "Michel de Montaigne": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Molière": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Marquis de Sade": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Maya Angelou": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Margaret Atwood": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Mark Twain": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Mîxaîl Bûlgakov": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rûsya" }, "Maksîm Gorkî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rûsya" }, "Mîxaîl Şoloxov": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rûsya" }, "Marcel Proust": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya rojava" }, "Mary Shelley": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda" }, "Muhemmed Îqbal": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 4" }, "Madonna": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Muzîka populer" }, "Michel Foucault": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 3" }, "Martin Heidegger": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 3" }, "Max Weber": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 5" }, "Meryem": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Kesên Ahîta Nû" }, "Meryema Mejdelanî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Kesên Ahîta Nû" }, "Mader Teresa": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Dêra katolîk" }, "Malik bin Enes": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Muslîm bin Hecac": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Marcus Aurelius": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Romaya kevnare" }, "Muawiye I": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Mehmed II": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 3" }, "Marie Antoinette": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Fransa 2" }, "Muemer Qedafî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Afrîkaya bakur" }, "Muhemmed Museddiq": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya navendî, Îran, Qefqasya 3" }, "Mohammad Reza Pehlewî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya navendî, Îran, Qefqasya 3" }, "Mahathir Mohamad": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya başûr rojhilat 3" }, "Mustafa Kemal Atatürk": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Mîxaîl Gorbaçov": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Russia and USSR" }, "Margaret Thatcher": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "United Kingdom" }, "Maximilien Robespierre": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Fransa 4" }, "Martin Luther King": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA 3" }, "Malcolm X": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA 3" }, "Mîxaîl Lomonosov": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 9" }, "Max Born": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Murray Gell-Mann": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Max Planck": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Muhammed Ali": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Boxing" }, "Michael Jordan": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Basketbol" }, "Mezolîtîk": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Prehistory" }, "Med": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Central Asia, Iran, Caucasus" }, "Mîtanî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "West Asia" }, "Memlûk": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "West Asia 2" }, "Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Eastern Europe and Central" }, "Memfîs": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Afrîka" }, "Makîneya hesabê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 3" }, "Mac OS": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Operating systems" }, "Microsoft Windows": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Operating systems" }, "MS-DOS": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Operating systems" }, "Mişk (amûr)": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "User interface" }, "Malper": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Internet" }, "Mitbex": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Rooms and spaces" }, "Makîne": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 8" }, "Motora jet": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 8" }, "Mix": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Components 2" }, "Medyaya civakî": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Media and communication" }, "Mîkrofon": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Media and communication" }, "Mertal": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Zirx" }, "Motorsiklet": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Road transport" }, "Metroya Londonê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Trains" }, "Metroya bajarê New Yorkê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Trains" }, "Meh": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Time" }, "Metre": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Length and distance" }, "Mol": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Amount of substance" }, "Magnezyûm": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Chemical elements 2" }, "Mangan": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Chemical elements 2" }, "Molîbden": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Chemical elements 2" }, "Metanol": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Carbon–oxygen bond" }, "Metan": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Hydrocarbons" }, "Mînerolojî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Mineralogy" }, "Mêrg": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Grasslands" }, "Meteorolojî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Meteorology: General" }, "Modela RGB ya rengan": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Gelemper" }, "Mekanîk": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Basics 9" }, "Momenta zivirê": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Classical mechanics" } } be51mywgjnowgmpe3l7na5ciyzogse1 4 209143 2030595 2016389 2026-05-24T02:38:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|Bot]]: Naveroka rûpelê hat rojanekirin 2030595 json application/json { "Erdnîgarî": { "level": 2, "section": "Cografya" }, "Ewropa": { "level": 2, "section": "Cografya" }, "Exlaq": { "level": 2, "section": "Felsefe û dîn" }, "Ekolojî": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Element": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Erdnasî": { "level": 2, "section": "Zanist û tib" }, "Elektrîk": { "level": 2, "section": "Teknolojî" }, "Endezyarî": { "level": 2, "section": "Teknolojî" }, "Ekberê Mezin": { "level": 3, "section": "Serok û siyasetmedar" }, "Etiyopya": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Erebistana Siûdî": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Estetîk": { "level": 3, "section": "Beş û konseptên felsefeyê" }, "Epîstemolojî": { "level": 3, "section": "Beş û konseptên felsefeyê" }, "Evîn": { "level": 3, "section": "Psîkolojî" }, "Elektron": { "level": 3, "section": "Fizîk" }, "Eukaryot": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Ewr": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Erdhej": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Endezyariya avahiyê": { "level": 3, "section": "Teknolojî: Gelemper" }, "Endazyariya bûmayîk": { "level": 3, "section": "Xwarin û sihet" }, "Elektronîk": { "level": 3, "section": "Elektronîk" }, "Endam (biyolojî)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Esasî 2" }, "Endamên zayendî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama zaûzê" }, "Enzîm": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Biyokîmya û biyolojiya molekuler" }, "Endamok": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Endamok" }, "Ejdehayê Komodoyê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Ejdehmar": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Xijende" }, "Eylo (teyr)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Baz û Eylo" }, "Eyloyê zêrîn": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Baz û Eylo" }, "Enzerût": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Ericales" }, "Epîdemîolojî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Beşên tibê" }, "Epîlepsî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Ewro": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Specific currencies" }, "Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "United States" }, "Etnolojî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Etnografî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Ereb": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Ethnic groups" }, "Ewlekarî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Institutions and professions" }, "Eurovision Song Contest": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Televîzyon" }, "Ewlekariya neteweyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Empatî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Interpersonal relations" }, "Efser": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Military ranks" }, "Ewrasya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Parzemîn" }, "Ekvator": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Dinya" }, "Elbe": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa 2" }, "Etna (çiyayê agirî)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa 6" }, "Erîtrea": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "East Africa" }, "Efxanistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South Asia" }, "Ermenistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "West Asia" }, "Estonya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Northern Europe" }, "El Salvador": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Central America" }, "Ekuador": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Amerîkaya Başûr 8" }, "Ebxazya": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Unrecognized or largely unrecognized states, and disputed regions" }, "Ewropaya Rojava": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropa: Giştî" }, "Ewropaya Rojhilat": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ewropaya Rojhilat" }, "Endulus (herêm)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Spanya" }, "Eswan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Misir" }, "Ehvaz": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Îran" }, "Emman": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Jordan" }, "Enqere": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tirkiye" }, "Edene (bajar)": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tirkiye" }, "Ebû Zebî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "United Arab Emirates" }, "Edinburgh": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Qiraliyeta Yekbûyî 2" }, "Empîrîzm": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Approaches 2" }, "Emrên Mezin": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Konseptên gelemper" }, "Ellah": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Îslam" }, "Eneias": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Qehremanên mîtolojiya yewnanî" }, "Enlîl": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mîtolojiya Mezopotamyayê" }, "Ejdeha": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mexlûqên mîtolojîk" }, "Ensîklopedî": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Basics" }, "Encyclopædia Britannica": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of early printed book era" }, "Ekspresyonîzm": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Modern art" }, "Eledîn û lembeya newaze": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Eastern folklore" }, "Elizabeth Taylor": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Aktor" }, "Esxîlos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Eurîpîdês": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa" }, "Ebû Nuwas": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asya 2" }, "Edmund Spencer": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Emily Dickinson": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Ernest Hemingway": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Edgar Allan Poe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Ezra Pound": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA û Kanada" }, "Elie Wiesel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropaya navendî" }, "Enid Blyton": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda" }, "Ella Fitzgerald": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Cez" }, "Elvis Presley": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rock" }, "Erasmus": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 3" }, "Eusebios": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 4" }, "Edward Said": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 5" }, "Eyşe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslam" }, "Elî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama şiî" }, "Ehmed bin Henbel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Ebû Henîfe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Îslama Sunî" }, "Ebdulmelik": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Ebûbekir": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Xalîfe" }, "Ehmed Şahê Abdali": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya navendî, Îran, Qefqasya 2" }, "Enwer Sedat": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Afrîkaya bakur" }, "Eisaku Satō": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Japon 2" }, "Ebdulhemîd II": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Ebdulezîz Siûdî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Enver Hoxha": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Southeastern Europe" }, "Elizabeth II": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "United Kingdom" }, "Emr bin Es": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa piştî klasîkê 9" }, "Enver Paşa": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 7" }, "Erwin Rommel": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 7" }, "Ebû Muslim Xoresanî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa piştî klasîkê 10" }, "Emiliano Zapata": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Amerîka 5" }, "Enrico Fermi": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Ernest Lawrence": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Erwin Schrödinger": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 9" }, "Edwin Hubble": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Astronomy" }, "Ernest Rutherford": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Chemistry" }, "Edward Jenner": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Medicine" }, "Edmund Hillary": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Climbing and mountaineering" }, "Elam": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Central Asia, Iran, Caucasus" }, "Etrûsk": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Europe 2" }, "Endulus (dewlet)": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Spain" }, "Erdheja Şensiyê 1556": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "East Asia 3" }, "Engîzîsyona spanî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Western Europe 2" }, "Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî 2004": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Southeast Asia 4" }, "Epîgrafî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Auxiliary historical sciences" }, "Elektroforeza bijel": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Biotechnology" }, "E-Peyam": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Networks" }, "Ethernet": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Networks" }, "Endezyariya kîmyayê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "Endezyariya elektrîkê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "Endezyariya nermalavê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Disciplines" }, "EKG": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Diagnostic technologies" }, "Esmanger": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 10" }, "Erîs": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Solar System" }, "Ekînoks": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Celestial sphere" }, "Esman": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Atmospheric optics" }, "Entropî": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Termodînamîk" } } 4gk912nst3l0iiud6avffi6l1measvo 4 209165 2030593 2016380 2026-05-24T02:38:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/jsonGbingehin.py|Bot]]: Naveroka rûpelê hat rojanekirin 2030593 json application/json { "Dinya (gerstêrk)": { "level": 1, "section": "Level 1 Gotarên bingehîn" }, "Dîroka mirovahiyê": { "level": 1, "section": "Level 1 Gotarên bingehîn" }, "Destpêka Dema Nûjen": { "level": 2, "section": "Tarîx" }, "Dîrok": { "level": 2, "section": "Tarîx" }, "Dîroka zanistê": { "level": 2, "section": "Tarîx" }, "Derya": { "level": 2, "section": "Cografya" }, "Dîn": { "level": 2, "section": "Felsefe û dîn" }, "Derûnnasî": { "level": 2, "section": "Civak û zanistên civakî" }, "Dad": { "level": 2, "section": "Civak û zanistên civakî" }, "Dante Alighieri": { "level": 3, "section": "Nivîskar" }, "Dmîtrî Mendeleyev": { "level": 3, "section": "Zanyar û mucîd" }, "Daristan": { "level": 3, "section": "Taybetmendiyên erdî" }, "Deryaya Navîn": { "level": 3, "section": "Taybetmendiyên hîdrolojîk" }, "Deryaya Qezwînê": { "level": 3, "section": "Taybetmendiyên hîdrolojîk" }, "Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê": { "level": 3, "section": "Welat" }, "Delhî": { "level": 3, "section": "Bajar" }, "Dîwarê Çînê": { "level": 3, "section": "Mîmarî" }, "Dans": { "level": 3, "section": "Hunerên sahneyê" }, "Dia": { "level": 3, "section": "Dîn" }, "Dêra katolîk": { "level": 3, "section": "Dînên îbrahîmî" }, "Dêra ortodoks": { "level": 3, "section": "Dînên îbrahîmî" }, "Dan": { "level": 3, "section": "Xwarin û vexwarin" }, "Demokrasî": { "level": 3, "section": "Siyaset û hikûmet" }, "Dîktatorî": { "level": 3, "section": "Siyaset û hikûmet" }, "Dewlet": { "level": 3, "section": "Siyaset û hikûmet" }, "Dîplomasî": { "level": 3, "section": "Siyaset û hikûmet" }, "Dibistan": { "level": 3, "section": "Perwerde" }, "Dîskrîmînasyon": { "level": 3, "section": "Problemên civakî" }, "Destûra bingehîn": { "level": 3, "section": "Hiqûq" }, "Dadmendî": { "level": 3, "section": "Hiqûq" }, "Diransazî": { "level": 3, "section": "Sihet, fîtnes û tib" }, "Derman": { "level": 3, "section": "Derman" }, "Dermanên dijbakterî": { "level": 3, "section": "Derman" }, "Deng": { "level": 3, "section": "Fizîk" }, "Dînezor": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Dar": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Ducanî": { "level": 3, "section": "Biyolojî" }, "Dîroka Erdê": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Demsal": { "level": 3, "section": "Zanista dinyayê" }, "Duçerxe": { "level": 3, "section": "Veguhastin" }, "Dirust": { "level": 3, "section": "Geometrî û topolojî" }, "Derbirîna gen": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Genetîk û taksonomî" }, "Dijeten": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Gelemper 2" }, "Demarekoendama navendî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Demarekoendama çêwe": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Demarexane": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Dirkepetik": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Koendama demarê" }, "Dîbek (giya)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Botanîk" }, "Dabeşbûna nîvekî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Dabeşbûna xaneyê" }, "Dezgeha Golgî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Endamok" }, "Dûpişk (kêzî)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Araknîd" }, "Dehpê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Qalikdar" }, "Deqsor": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Salmoniformes" }, "Dodo": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Columbiform" }, "Dûvmeqesk": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Passerida" }, "Darkutok": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Piciform" }, "Delfîn": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Cetacea" }, "Dewar (malbat)": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Perissodactyla" }, "Dawudî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Asterales" }, "Darberk": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Fagales" }, "Dîw": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Sebzeyên bipel" }, "Dermanên êşbir": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Deman û farmakolojî" }, "Dermansaz": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Deman û farmakolojî" }, "Derûnnasiya klînîkê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Konseptên gelemper" }, "Dest": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Anatomiya însanan" }, "Demaxê mirov": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Anatomiya însanan" }, "Diranê mirov": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Anatomiya însanan" }, "Dilnasî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Beşên tibê" }, "Demenza": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên nevegir" }, "Dîfterî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên vegir" }, "Dîzanterî": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên vegir" }, "Depresyona klînîkê": { "level": 4, "topic": "Biyolojî û zanistên sihetê", "section": "Nexweşiyên hişî" }, "Dibistana şevînî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Education: General" }, "Diyaspora": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Etnolojî: Giştî" }, "Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "United Nations organizations" }, "Denganî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Dengdar": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Dengdêr": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Devik": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 2" }, "Devanagarî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Alphabets and writing systems" }, "Dadgeh": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Institutions and professions" }, "Dadger": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Institutions and professions" }, "Daxuyaniya Mafên Mirovan û Welatiyan": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Specific documents" }, "Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Specific documents" }, "Doctor Who": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Televîzyon" }, "Dewleta yekneteweyî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Dewleta yekpare": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Desthilata Cîbicîkar": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "State structure and administration" }, "Derûnnasiya kognîtîv": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 3" }, "Duşerkî": { "level": 4, "topic": "Civak û zanistên civakî", "section": "Basics 5" }, "Deryaya Baltîk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Reş": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Karîbê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Îrlendî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Adriyatîk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Egeyê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Yonî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Bakur": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Norwêcî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Sargasso": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Azovê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Marmarayê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Bering": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Çîna Rojhilat": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Japanê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Oxotskê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Hindir a Seto": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Çîna Başûr": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Zer": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Erebî": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Sor": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Barents": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Beaufort": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Grînlendayê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Deryaya Karayê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Okyanûs û behr" }, "Dîcle": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Asya 2" }, "Danîmarka": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Northern Europe" }, "Domînîka": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Caribbean 2" }, "Dewletên Federal ên Mîkronezyayê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Micronesia" }, "Dewleta Filistînê": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Unrecognized or largely unrecognized states, and disputed regions" }, "Daxistan": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Rûsya" }, "Dakar": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Senegal" }, "Dar es Salaam": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tanzania" }, "Dalian": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Northeast China" }, "Daka": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Bangladesh" }, "Da Nang": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Vietnam" }, "Doha": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Qatar" }, "Dîlok": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Tirkiye" }, "Dubai": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "United Arab Emirates" }, "Dublîn": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Îrlenda" }, "Donetsk": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ûkrayna" }, "Dnîpro": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Ûkrayna" }, "Düsseldorf": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Almanya 2" }, "Dresden": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Almanya 2" }, "Den Haag": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Holenda" }, "Detroit": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "Midwest" }, "Dallas": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "South" }, "Denver": { "level": 4, "topic": "Cografya", "section": "West" }, "Diyalektîk": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Logic" }, "Dûzana Ockhamê": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Concepts 2" }, "Dojeh": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Afterlife" }, "Durzî": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Şaxên sereke" }, "Dêr": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Konseptên wê" }, "Dawid": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Mîtolojiya îbrahîmî" }, "Dêmêtêr": { "level": 4, "topic": "Felsefe û dîn", "section": "Xwedawendên yewnanî" }, "Don Kîşot": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Fiction of early printed book era" }, "Dîroka Hêrodotos": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of antiquity" }, "Dewlet (Platon)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Nonfiction of antiquity" }, "Divina Commedia (pirtûk)": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Poetic works of antiquity" }, "Dîsko": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Popular music" }, "Die Zauberflöte": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Opera" }, "Drama": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Tiyatro" }, "Dadaizm": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Modern art" }, "Donald Duck": { "level": 4, "topic": "Huner", "section": "Film, television, and games" }, "Destane": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Clothing and fashion" }, "Dan (demên xwarinê)": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Basics" }, "Dayik": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Family members" }, "Destperî": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Sexuality and gender" }, "Dopîng": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Basics 2" }, "Dart": { "level": 4, "topic": "Jiyana rojane", "section": "Other individual sports" }, "Dirêjahî": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Geometry" }, "Dûrahî": { "level": 4, "topic": "Matematîk", "section": "Geometry" }, "Doris Day": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Aktor" }, "Diego Velázquez": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ronesans û çaxa modern a ewil" }, "Diego Rivera": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn (resam)" }, "Daniel Defoe": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Ewropa 3" }, "Dylan Thomas": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Keyaniya Yekbûyî û Îrlenda" }, "David Attenborough": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rojnamevan" }, "David Bowie": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Rock" }, "Demokrîtos": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 3" }, "Diyojenê Sînopî": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Tarîxa kevnare 3" }, "Denis Diderot": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 3" }, "David Hume": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a ewil 3" }, "Desmond Tutu": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Protestanî" }, "Daryûsê Mezin": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava" }, "Diocletianus": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Romaya kevnare" }, "Domitianus": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Romaya kevnare" }, "Dwight D. Eisenhower": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA 2" }, "Donald Trump": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "DYA 2" }, "Deng Xiaoping": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çîn 3" }, "David Ben-Gurion": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Asyaya rojava 4" }, "Dag Hammarskjöld": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Scandinavia" }, "David Hilbert": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Çaxa modern a paşîn 10" }, "Dennis Ritchie": { "level": 4, "topic": "Mirov", "section": "Computer scientists" }, "Dîroka Îranê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Asia" }, "Dîroka Tirkiyeyê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Asia" }, "Dîroka Rûsyayê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Europe" }, "Dergûşa şaristaniyê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Prehistory" }, "Dewletên Xaçperestan": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "West Asia 2" }, "Dîwarê Berlînê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "Western Europe 3" }, "Dîroka îslamê": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "History of philosophy and religion" }, "Dîroka ramana aborî": { "level": 4, "topic": "Tarîx", "section": "History of society and the social sciences" }, "Dubarekirin": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Biotechnology" }, "Danegeh": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Computer software" }, "Dîmender": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "User interface" }, "Dûresaz": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Basics 4" }, "Diod": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Components" }, "Dîwar": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Architectural elements" }, "Das": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Agricultural tools" }, "Destgere": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Agricultural tools" }, "Demjimêra havînê": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Timekeeping" }, "Duçerxesiwarî": { "level": 4, "topic": "Teknolojî", "section": "Road transport" }, "Deqe (yeke)": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Time" }, "Delta (erdnîgarî)": { "level": 4, "topic": "Zanistên fizîkî", "section": "Hydrology" } } owm8jz7gyksiklayxhk5kqqlwly7gui 4 214165 2030631 2030441 2026-05-24T08:39:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2030631 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 815054 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 14893 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1481 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} d4j3z316seuam3ysyo4ems6h4caec7d 0 316102 2030508 2002322 2026-05-23T12:40:58Z Makenzis 35367 2030508 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Göztepe SK | logo = | navê tije = Göztepe Spor Kulübü | bernav = Göz-Göz, Tam 35 | damezrandin = 14'ê pûşperê, 1925 | stat = [[Stadyuma Gürsel Aksel]] | kapasite = 19.713 | serok = Rasmus Ankersen | rahêner = Stanimir Stoilov | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.goztepe.org.tr goztepe.org.tr] }} '''Göztepe SK''' yan jî bi navê tije '''Göztepe Spor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya [[Îzmîr]]ê ye ku di sala 1925'an de hatiye damezrandin. Yarîgeha (stat) yaneyê [[Stadyuma Gürsel Aksel]] e. == Dîrok == Göztepe di 14'ê pûşperê sala 1925'an de li taxa Göztepeyê hat damezrandin. Di dîroka futbolê ya Tirkiyeyê de yaneya herî serkeftî ya herêma Egeyê tê hesibandin. Di sala 1950'î de bû şampiyonê Tirkiyeyê (Türkiye Futbol Şampiyonası). Yaneyê di qada Ewropayê de jî serkeftinên mezin bi dest xistine. Di sala 1969'an de di "Kupa Fuar Şehirleri" de gihîşt nîv-fînalê û bû yekemîn yaneya tirk ku di Ewropayê de ev serkeftin bi dest xistiye. == Serkeftinên Yaneyê == * '''Şampiyonaya Futbolê ya Tirkiyeyê (1):''' 1950 * '''Kupaya Tirkiyeyê (2):''' 1968-69, 1969-70 * '''Kupaya Serokkomariyê (1):''' 1970 == Reng û Sembol == Rengên yaneyê sor û zer in. Ji ber ku li taxa Göztepeyê hatiye damezrandin, navê xwe ji wir digire. Alîgirên yaneyê bi dirûşma "Tam 35" û navê "Göz-Göz" tên naskirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.goztepe.org.tr Malpera fermî ya Göztepe SK] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Göztepe SK| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Îzmîrê]] a7jv13zu163j9vfyar12v9el9qyluf5 0 316103 2030506 2002321 2026-05-23T12:34:08Z Makenzis 35367 2030506 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Samsunspor | logo = | navê tije = Samsunspor Kulübü | bernav = Birûskên Sor (Kırmızı Şimşekler) | damezrandin = 30'ê pûşperê, 1965 | stat = [[Stadyuma Samsunê]] (19 Mayıs) | kapasite = 33.919 | serok = Yüksel Yıldırım | rahêner = Thomas Reis | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.samsunspor.org.tr samsunspor.org.tr] }} '''Samsunspor''' yan jî bi navê tije '''Samsunspor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Samsun]]ê ye ku di sala 1965'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê sor, spî û reş in. == Dîrok == Samsunspor di 30'ê pûşperê sala 1965'an de bi yekbûna pênc yaneyên herêmî (19 Mayis, Akınspor, Fener Gençlik, Samsunspor û Samsunspor Galatasaray) hat damezrandin. Sembola yaneyê "Atatürk li ser hespê" ye ku ji peykera li Parka Avusturyayê ya Samsunê hatiye girtin. === Bûyera 20'ê Rêbendanê === Di 20'ê rêbendana 1989'an de, dema tîma Samsunsporê ji bo maçê diçû bajarê Meletiyê, otobusa wan qeza kir. Di vê qezaya dilşewat de rahêner Nuri Asan û lîstikvanên mîna Muzaffer Badalıoğlu û Mete Adanır jiyana xwe ji dest dan. Ji ber vê yekê, rengê '''reş''' li rengên yaneyê hat zêdekirin. == Serkeftinên Yaneyê == * '''Kupaya Balkanan (1):''' 1993-94 * '''Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (7):''' 1968-69, 1975-76, 1981-82, 1984-85, 1990-91, 1992-93, 2022-23 * '''Fînala Kupaya Tirkiyeyê (1):''' 1987-88 == Yarîgeh == Samsunspor maçên xwe li [[Stadyuma Samsunê]] ya nû (Samsun 19 Mayıs Stadyumu) dilîze. Ev stadyum di sala 2017'an de hatiye vekirin û xwediyê kapasîteya 33.919 kesan e. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.samsunspor.org.tr Malpera fermî ya Samsunsporê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Samsunspor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Samsunê]] ednn3ye3iybiz98tg6ud76r1kc5e2kt 0 316104 2030501 2002320 2026-05-23T12:27:16Z Makenzis 35367 2030501 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Çaykur Rizespor | logo = | navê tije = Çaykur Rizespor Kulübü | bernav = Atmaca (Baz) | damezrandin = 19'ê gulanê, 1953 | stat = [[Stadyuma Çaykur Didi]] | kapasite = 15.332 | serok = İbrahim Turgut | rahêner = İlhan Palut | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.caykurrizespor.org.tr caykurrizespor.org.tr] }} '''Çaykur Rizespor''' yan jî bi navê tije '''Çaykur Rizespor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Rize]]yê ye ku di sala 1953'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê kesk û şîn in. == Dîrok == Rizespor di 19'ê gulana 1953'an de bi armanca pêşxistina werzişê li Rizeyê hat damezrandin. Di sala 1968'an de bi statuyeke profesyonel dest bi lîgan kir. Ji ber sponsorgeriya pargîdaniya çayê ya neteweyî, navê yaneyê wekî "Çaykur Rizespor" tê naskirin. Sembola yaneyê "Atmaca" (bi kurdî: Baz) ye, ku li herêma Deryaya Reş çivîkekî pir binavûdeng e. == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma Çaykur Didi]] dilîze. Ev stadyum li navenda bajarê Rizeyê ye û xwediyê kapasîteya 15.332 kesan e. Hemû kursiyên stadyumê bi banî hatine girtin ku ji bo barana Rizeyê guncan be. == Serkeftinên Yaneyê == * '''Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (3):''' 1978-79, 1984-85, 2012-13, 2017-18 * '''Serkeftina herî mezin di Süper Ligê de:''' Rêza 5'emîn (2000-01) == Rengên Yaneyê == Rengên yaneyê ji kesk û şîn pêk tên: * '''Kesk:''' Sembola xwezaya Rizeyê û daristanên çayê ye. * '''Şîn:''' Sembola Deryaya Reş (Behra Reş) e. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.caykurrizespor.org.tr Malpera fermî ya Çaykur Rizesporê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çaykur Rizespor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Rizeyê]] hq939wll9pui42pq3zyydw54ipwm5sg 0 316105 2030499 2002319 2026-05-23T12:14:56Z Makenzis 35367 2030499 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Kocaelispor | logo = | navê tije = Kocaelispor Kulübü | bernav = Körfez, Şovalyeyên Kesk (Yeşil Şövalyeler) | damezrandin = 24'ê nîsanê, 1966 | stat = [[Stadyuma Kocaeli]] | kapasite = 34.712 | serok = Recep Durul | rahêner = Selçuk İnan | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://kocaelispor.com.tr kocaelispor.com.tr] }} '''Kocaelispor''' yan jî bi navê tije '''Kocaelispor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Îzmit]]ê ye ku di sala 1966'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê kesk û reş in. Di sezona 2025-26'an de di [[Süper Lig]]ê de dilîze. == Dîrok == Kocaelispor di 24'ê nîsana 1966'an de bi yekbûna sê yaneyên bi navê Baçspor, İzmit Gençlik û Doğanspor hat damezrandin. Yaneya ku wekî "Körfez" (Kendav) tê naskirin, di dîroka futbolê ya Tirkiyeyê de xwedî cihekî girîng e. Kocaelispor di salên 1990'î û 2000'î de di lîga herî bilind de serkeftinên mezin bi dest xistine. == Serkeftinên Yaneyê == Kocaelispor di dîroka xwe de du caran Kupaya Tirkiyeyê biriye: * '''Kupaya Tirkiyeyê (2):''' 1996-97, 2001-02 * '''Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (4):''' 1979-80, 1991-92, 2007-08, 2024-25 * '''Kupaya Intertoto ya UEFA:''' Beşdarbûn (1996, 1999, 2000) == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma Kocaeli]] (Kocaeli Stadyumu) dilîze. Ev stadyum li navçeya [[Kartepe]]yê ye û xwediyê kapasîteya 34.712 kesan e. == Rengên Yaneyê == Rengên yaneyê ji kesk û reş pêk tên: * '''Kesk:''' Sembola xwezaya Kocaeli û daristanên wê ye. * '''Reş:''' Sembola hêz û esaleta yaneyê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://kocaelispor.com.tr Malpera fermî ya Kocaelisporê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kocaelispor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Kocaeliyê]] dsxwxu6ij1yrl66xxvtg6q821h0b1ch 0 316107 2030500 2002318 2026-05-23T12:20:39Z Makenzis 35367 2030500 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Konyaspor | logo = | navê tije = Konyaspor Kulübü | bernav = Anadolu Kartalı (Eyloyê Anadoluyê) | damezrandin = 22'ê pûşperê, 1922 | stat = [[Stadyuma Medaş Konya Büyükşehir]] | kapasite = 42.000 | serok = Ömer Korkmaz | rahêner = Ali Çamdalı | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.konyaspor.org.tr konyaspor.org.tr] }} '''Konyaspor''' yan jî bi navê tije '''Konyaspor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Konya]]yê ye ku di sala 1922'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê kesk û spî ne. == Dîrok == Konyaspor di destpêkê de bi navê "Konya Gençlerbirliği" di 22'ê pûşperê sala 1922'an de hat damezrandin. Di sala 1981'ê de bi yaneya "Konyaspor" (ku rengên wê reş û spî bûn) re bûn yek û rengên kesk û spî qebûl kirin. Sembola yaneyê "Eyloyê Duserî" (Çift Başlı Kartal) ye ku ji dîroka Selçûqiyan tê. == Serkeftinên Yaneyê == Konyaspor di salên dawî de di futbolê Tirkiyeyê de serkeftinên mezin bi dest xistine: * '''Kupaya Tirkiyeyê (1):''' 2016-17 * '''Kupaya Super a Tirkiyeyê (1):''' 2017 * '''Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (2):''' 1987-88, 2002-03 == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma Medaş Konya Büyükşehir]] dilîze. Ev stadyum yek ji modernntirîn stadyumên Tirkiyeyê ye û xwediyê kapasîteya 42.000 kesan e. Şiklê stadyumê mîna topa futbolê hatî sêwirandin. == Reng û Sembol == * '''Kesk û Spî:''' Rengên fermî yên yaneyê ne. * '''Eyloyê Duserî:''' Ev sembol nîşana hêz û mîrasa dîrokî ya bajarê Konyayê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.konyaspor.org.tr Malpera fermî ya Konyasporê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Konyaspor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Konyayê]] fz9hv9uzlwchdth8d7ocrlq6ijwn8qy 0 316108 2030496 2002317 2026-05-23T12:01:27Z Makenzis 35367 2030496 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Gaziantep FK | logo = | navê tije = Gaziantep Futbol Kulübü | bernav = Şahin (Baz) | damezrandin = 1988 | stat = [[Stadyuma Gaziantepê]] | kapasite = 33.502 | serok = Memik Yılmaz | rahêner = Selçuk İnan | lîg = [[Super Lig]] | malper = [https://www.gaziantepfk.org gaziantepfk.org] }} '''Gaziantep FK''' yan jî bi navê tije '''Klûba Futbolê Gaziantep''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Dîlok]]ê ye ku di sala 1988an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê sor û reş in. == Dîrok == Yane di sala 1988an de bi navê "Sankospor" hatiye damezrandin. Paşê navê yaneyê wekê ''Gaziantep Büyükşehir Belediyespor'' û di sala 2017an de navê yaneyê wekê ''Gaziantep Futbol Kulübü'' hatiye guhertin. Yaneyê di sala 2019an de piştî serketina di playoffan de cara yekem derketiye [[Super Lig]]ê. == Yarîgeh == Gaziantep FK maçên xwe li [[Stadyuma Gaziantepê]] (Kalyon Stadyumu) dilîze. Ev stadyum li navçeya Şehitkamilê ye û xwediyê kapasîteya 33.502 kesan e. == Rengên yaneyê == Rengên yaneyê ji sor û reş pêk tên: * Sor: Sembola berxwedan û dildariyê ye. * Reş: Sembola hêz û esaletê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.gaziantepfk.org Malpera fermî ya Gaziantep FK] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1988an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gaziantep FK| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişên Dîlokê]] ra02iswkalmradhm8tcbid3n0vocp3l 0 316110 2030498 2002316 2026-05-23T12:08:42Z Makenzis 35367 2030498 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Alanyaspor | logo = | navê tije = Corendon Alanyaspor Kulübü | bernav = Porteqalî (Turuncular) | damezrandin = 1948 | stat = [[Stadyuma GAİN Park]] | kapasite = 10.128 | serok = Hasan Çavuşoğlu | rahêner = Sami Uğurlu | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.alanyaspor.org.tr alanyaspor.org.tr] }} '''Alanyaspor''' yan jî bi navê tije '''Corendon Alanyaspor''', yaneyeke werzişê ya navçeya [[Alanya]]yê ye ku di sala 1948'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê porteqalî û kesk in. == Dîrok == Alanyaspor di sala 1948'an de ji aliyê bijîşk Ali Nazım Köseoğlu û hevalên wî ve hat damezrandin. Yaneyê di sala 2016'an de cara yekem di dîroka xwe de derket [[Süper Lig]]ê û ji wê demê ve di lîga herî bilind a Tirkiyeyê de cih digire. == Serkeftinên Yaneyê == Alanyaspor di salên dawî de di futbolê Tirkiyeyê de bûye yaneyeke xurt: * '''Fînala Kupaya Tirkiyeyê (1):''' 2019-20 * '''Lîga Ewropayê ya UEFA:''' Beşdarbûn (2020-21) == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma GAİN Park]] (berê Alanya Oba Stadyumu) dilîze. Ev stadyum li herêma Obayê ye û xwediyê kapasîteya 10.128 kesan e. == Rengên Yaneyê == Rengên yaneyê ji porteqalî (tuncî) û kesk pêk tên: * '''Porteqalî:''' Sembola baxçeyên porteqalan ên Alanyayê ye. * '''Kesk:''' Sembola xwezaya Torosan û herêmê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.alanyaspor.org.tr Malpera fermî ya Alanyasporê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alanyaspor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Antalyayê]] qnzc1joz4gpdqalc2cuvqb9uifk4k7q 0 318543 2030520 2030438 2026-05-23T15:08:08Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Înkar kirina komkujiya ermeniyan]]; Zêdekirina [[Kategorî:Înkarkirina komkujiya ermeniyan]] 2030520 wikitext text/x-wiki [[Wêne:RG - 2741.pdf|thumb|Îlankirina Qanûna Paşnavê, rûpela ''Resmî Gazete'']] '''Qanûna paşnavê''' qanûneke bû ku bi ragihandina qanûnê re, di 21ê hezîrana 1934an de li [[Tirkiye]]yê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hemî kesên ku bi eslê xwe ne [[tirk]] in, bi awayekê ferzkirî mecbûr mane ku paşnavekî tirkî qebûl bikin. Ev qanûn yek ji kiryarên siyaseta [[tirkkirin]]ê ya Tirkiyeyê bû li dijî [[kurd]]an û hindikayiyên wekê [[Ermenî|ermen]], [[laz]], [[gurcî]], [[suryanî]] û gelek komên din pêk hatiye. Qanûn paşnavê ku di çileya 1935an de ketiye meriyetê, ji bo her hemwelatiyê Tirkiyeyê mecbûrî bû (li gorî benda 1ê qanûnê) ku ji xeynî navê xwe yê taybet navekî malbatê jî li xwe bike. Navê malbatê wekî paşnav dihat bikaranîn û ne wekî berê, wekî navekî paşnavî li pêş navê taybet e. Nav dikaribû ji aliyê ferdî ve bihata hilbijartin. Divê nav peyvek tirkî be an jî ji peyvek bi eslê xwe tirkî çêbibe. Pejirandina navekî malbatê diviyabû heta 2ê tîrmeha 1936an biqediya.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Bayir |pêşnav=Derya |sernav=Minorities and Nationalism in Turkish Law |tarîx=2016-04-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-09580-4 |rr=104 |ziman=en }}</ref> Ger ev yek çênebûya, nav ji hêla walî, qeymaqam, an kesên ku ji aliyê wan ve hatine erkdar kirin ve dihat dayîn. Navên wekê [[eşîr]]et, navên biyanî (navên kurdan jî), êrîşkar, an jî navên henekdar ji bo hilbijartinê qedexe bûn. Di heman de ev qanûn ji bo hilweşandina avaniyên eşîrî hatiye bikaranîn. Di hinek eşîran de, ji bo xwişk û bira û dêûbavan paşnavên cuda hebûn. Wekî din, li gorî qanûna hejmara 2590an, sernav û şêweyên navnîşanê yên wekê "efendî," "beg," an "paşa" nedikarîn werin bikaranîn û paşnavên ne-tirkî yên wekê - ''yî'' yê kurdî, ''yan'' yê ermenî, -''viç'' yê [[Zimanên slavî|slavî]], an -''pulos'' yê [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] qedexe bûn.<ref name="Basak">{{Jêder-kitêb |sernav=Citizenship and identity in Turkey : from Atatürk's republic to the present day |paşnav=İnce |pêşnav=Başak |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2012-04-26 |rûpel=61 |isbn=9780857733627 |cih=London |url=https://www.bloomsbury.com/in/citizenship-and-identity-in-turkey-9780857733627/ |oclc=846495381 }}</ref> Berevajiya kurdan, [[Cihûtî|cihû]], yewnan û ermen ne mecbûr bûn ku navên xwe biguherînin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf |sernav=Soyadı Nizamnamesi |tercimeya-sernav=Surname Regulation |malper=nvi.gov.tr |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2024 |weşanger= |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151123200758/http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf |roja-arşîvê=2015-11-23 }}</ref> Lêbelê, gelekan ev kirin da ku wekî endamên kêmneteweyek etnîkî neyên xuyang kirin. Lêbelê kurd wekê beşek ji polîtîkayên asîmîlasyonê, neçar man ku dev ji navên xwe yên kurdî berdin.<ref name=":0" /> == Binêre == * [[Guhertina navên cografî yên Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Înkarkirina komkujiya ermeniyan]] [[Kategorî:Kemalîzm]] [[Kategorî:Nîjadperestî]] [[Kategorî:Tirkkirin]] ijorqayvw693z5396atkuax34o0uymq 2030523 2030520 2026-05-23T15:52:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030523 wikitext text/x-wiki [[Wêne:RG - 2741.pdf|thumb|Îlankirina Qanûna Paşnavê, rûpela ''Resmî Gazete'']] '''Qanûna paşnavê''' qanûneke bû ku bi ragihandina qanûnê re, di 21ê hezîrana 1934an de li [[Tirkiye]]yê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hemî kesên ku bi eslê xwe ne [[tirk]] in, bi awayekê ferzkirî mecbûr mane ku paşnavekî tirkî qebûl bikin. Ev qanûn yek ji kiryarên siyaseta [[tirkkirin]]ê ya Tirkiyeyê bû li dijî [[kurd]]an û hindikayiyên wekê [[Ermenî|ermen]], [[laz]], [[gurcî]], [[suryanî]] û gelek komên din pêk hatiye. Qanûn paşnavê ku di çileya 1935an de ketiye meriyetê, ji bo her hemwelatiyê Tirkiyeyê mecbûrî bû (li gorî benda 1ê qanûnê) ku ji xeynî navê xwe yê taybet navekî malbatê jî li xwe bike. Navê malbatê wekî paşnav dihat bikaranîn û ne wekî berê, wekî navekî paşnavî li pêş navê taybet e. Nav dikaribû ji aliyê ferdî ve bihata hilbijartin. Divê nav peyvek tirkî be an jî ji peyvek bi eslê xwe tirkî çêbibe. Pejirandina navekî malbatê diviyabû heta 2ê tîrmeha 1936an biqediya.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav=Bayir |pêşnav=Derya |sernav=Minorities and Nationalism in Turkish Law |tarîx=2016-04-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-09580-4 |rr=104 |ziman=en }}</ref> Ger ev yek çênebûya, nav ji hêla walî, qeymaqam, an kesên ku ji aliyê wan ve hatine erkdar kirin ve dihat dayîn. Navên wekê [[eşîr]]et, navên biyanî (navên kurdan jî), êrîşkar, an jî navên henekdar ji bo hilbijartinê qedexe bûn. Di heman de ev qanûn ji bo hilweşandina avaniyên eşîrî hatiye bikaranîn. Di hinek eşîran de, ji bo xwişk û bira û dêûbavan paşnavên cuda hebûn. Wekî din, li gorî qanûna hejmara 2590an, sernav û şêweyên navnîşanê yên wekê "efendî," "beg," an "paşa" nedikarîn werin bikaranîn û paşnavên ne-tirkî yên wekê - ''yî'' yê kurdî, ''yan'' yê ermenî, -''viç'' yê [[Zimanên slavî|slavî]], an -''pulos'' yê [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] qedexe bûn.<ref name="Basak">{{Jêder-kitêb |sernav=Citizenship and identity in Turkey : from Atatürk's republic to the present day |paşnav=İnce |pêşnav=Başak |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2012-04-26 |rûpel=61 |isbn=9780857733627 |cih=London |url=https://www.bloomsbury.com/in/citizenship-and-identity-in-turkey-9780857733627/ |oclc=846495381 }}</ref> Berevajiya kurdan, [[Cihûtî|cihû]], yewnan û ermen ne mecbûr bûn ku navên xwe biguherînin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf |sernav=Soyadı Nizamnamesi |tercimeya-sernav=Surname Regulation |malper=nvi.gov.tr |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2024 |weşanger= |ziman=tr |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151123200758/http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Nufus_Mevzuati/Tuzukler/pdf/soyadi_nizamnamesi.pdf |roja-arşîvê=2015-11-23 }}</ref> Lêbelê, gelekan ev kirin da ku wekî endamên kêmneteweyek etnîkî neyên xuyang kirin. Lêbelê kurd wekê beşek ji polîtîkayên asîmîlasyonê, neçar man ku dev ji navên xwe yên kurdî berdin.<ref name=":0" /> == Binêre == * [[Guhertina navên cografî yên Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Binpêkirina mafên mirovan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Çanda Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Înkarkirina komkujiya ermeniyan]] [[Kategorî:Kemalîzm]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] [[Kategorî:Nîjadperestî]] [[Kategorî:Tirkkirin]] [[Kategorî:1934 li Tirkiyeyê]] ji6y9a4rfj9svf328z3kqcim97rhuef 14 318559 2030522 2026-05-23T15:52:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1934 in Turkey]] hat çêkirin 2030522 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2030526 2030522 2026-05-23T16:52:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030526 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1934 li Ewropayê]] rbdj45hx0pezelbd3scd0czxfpna4cc 828 318560 2030524 2026-05-23T16:12:37Z Wikihez 39702 [[:en:Module:Portal/styles.css]] hat kopîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]]) 2030524 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .portalbox { padding: 0; /* Timeless adds padding */ margin: 0.5em 0; display: table; box-sizing: border-box; max-width: 175px; list-style: none; } .portalborder { border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); padding: 0.1em; background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .portalbox-entry { display: table-row; font-size: 85%; line-height: 110%; height: 1.9em; /* sets min height */ font-style: italic; font-weight: bold; } .portalbox-image { display: table-cell; padding: 0.2em; vertical-align: middle; text-align: center; } .portalbox-link { display: table-cell; padding: 0.2em 0.2em 0.2em 0.3em; vertical-align: middle; } @media (min-width: 720px) { .portalleft { margin: 0.5em 1em 0.5em 0 } .portalright { clear: right; float: right; margin: 0.5em 0 0.5em 1em } } kwqvjnqjtrebuh82iwdn017nx1z3x83 14 318561 2030527 2026-05-23T16:53:57Z Wikihez 39702 Rûpel bi "{{Kategoriya şopandinê}}" hat çêkirin 2030527 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya şopandinê}} l69ac19ud7iy0k4f6yepqco28pc39b3 1 318562 2030580 2026-05-23T20:52:59Z Wikihez 39702 Nirxandin (Destpêkî): +Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2030580 wikitext text/x-wiki {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |bingehîn=erê |1= }} o36n1vum775d0cedpozy0zghs4jka60 2030609 2030580 2026-05-24T03:53:05Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2030609 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |bingehîn=erê |1= }} 2sckz9hwanziqolatvafg5mewizzt1s 1 318563 2030581 2026-05-23T20:53:19Z Wikihez 39702 Nirxandin: +Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2030581 wikitext text/x-wiki {{Kalika wîkîprojeyê |bingehîn=erê |1= }} tct187kfuzh13lqxxcxxc63g94xwl4y 2030582 2030581 2026-05-23T20:53:29Z Wikihez 39702 Nirxandin: Kalika wîkîprojeyê ([[WP:RATER#2.7.1|Rater]]) 2030582 wikitext text/x-wiki {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |bingehîn=erê |1= }} o36n1vum775d0cedpozy0zghs4jka60 2030610 2030582 2026-05-24T03:53:06Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2030610 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |bingehîn=erê |1= }} 2sckz9hwanziqolatvafg5mewizzt1s 14 318564 2030632 2026-05-24T09:17:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030632 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030633 2030632 2026-05-24T09:19:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2030633 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030634 2030633 2026-05-24T09:19:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2030634 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030635 2030634 2026-05-24T09:20:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2030635 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|*]] kghgaz3xxb17rcmhmdap343l1qm4qwz 2030636 2030635 2026-05-24T09:21:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2030636 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|+Jin]] dygoxs3s7i3kaiedc1e1zqr4azctldl 2030637 2030636 2026-05-24T09:22:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2030637 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên jin]] rskfnsgnkhfajsvrhbjmmdybysc4yu3 2030638 2030637 2026-05-24T09:22:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2030638 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên yewnan ên jin|:Bîzansî]] caojm1moovdy60bnj1gt7jjunz8j1i7 14 318565 2030639 2026-05-24T09:26:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030639 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030640 2030639 2026-05-24T09:28:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2030640 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|*]] kghgaz3xxb17rcmhmdap343l1qm4qwz 2030641 2030640 2026-05-24T09:29:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2030641 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|Konstantînopolîs]] 3m6xky34gpxaqyiovoxq59gtbo9icn7 14 318566 2030642 2026-05-24T09:31:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030642 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030643 2030642 2026-05-24T09:32:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2030643 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030644 2030643 2026-05-24T09:32:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2030644 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030645 2030644 2026-05-24T09:33:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2030645 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî]] 9j3z204vtns9vh07kmqqtbknjlbddi9 2030646 2030645 2026-05-24T09:35:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2030646 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|Helbestvan]] j8cl9gacu3iatk25nxtd6j2qx33z1e1 14 318567 2030647 2026-05-24T09:40:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030647 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030648 2030647 2026-05-24T09:42:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2030648 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030649 2030648 2026-05-24T09:43:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2030649 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî]] fo6lduqf6uy1qj0woujf6888hs0t6ba 2030650 2030649 2026-05-24T09:43:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2030650 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|Dîroknas]] g4b15p3e0vi7sf32dcuusyj7zlboofs 2030652 2030650 2026-05-24T09:46:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2030652 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroknasên yewnan]] [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|Dîroknas]] ipw4ivf6g1uzyhtdt1c4nxvzyiwqt0m 2030653 2030652 2026-05-24T09:46:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2030653 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroknasên yewnan|*]] [[Kategorî:Nivîskarên bîzansî|Dîroknas]] ldn2l7j42p89y4ii3au2gkjb9z8fujj 14 318568 2030655 2026-05-24T09:46:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030655 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030656 2030655 2026-05-24T09:47:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2030656 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030657 2030656 2026-05-24T09:48:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2030657 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Akademîsyenên yewnan]] n9ckk25m9o8s2bq4kyf4dlm7lb4qjcs 2030658 2030657 2026-05-24T09:50:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2030658 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Dîroknas |netewe=yewnan |dewlet=yewnanistan |serkategorî=}} [[Kategorî:Akademîsyenên yewnan]] gv208og3fzgz88dlwdms33dc977prec 14 318569 2030660 2026-05-24T09:53:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030660 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030661 2030660 2026-05-24T09:55:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2030661 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Dîroknasên yewnan]] 634r24nsuhzdrg61o4bju8u4npayhqi 2030662 2030661 2026-05-24T09:55:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2030662 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroknasên yewnan]] fvrf23zkx3sh9zdso032kzlqndrl0dd 2030663 2030662 2026-05-24T09:56:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2030663 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroknasên yewnan|+Jin]] kjjezeubucrgnhdp0f702h5dvd93vu8 2030664 2030663 2026-05-24T10:02:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2030664 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroknasên yewnan|+Jin]] 6x8mixe8wk0auadzduv93kdyo4hqr4n 2030665 2030664 2026-05-24T10:03:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2030665 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroknasên yewnan|+Jin]] kjjezeubucrgnhdp0f702h5dvd93vu8