Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 773 2030943 1917108 2026-05-25T09:56:02Z Penaber49 39672 /* */ 2030943 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|sedem=Ev gotar ne ensîklopedîk e, teoriyên bê çavkanî ne. Teoriyên nû di Wîkîpediyayê de çênabin (bnr. [[Wîkîpediya:Pênc hîm#ensîklopedîk|Lêkolîna orîjînal nayê qebûlkirin]])|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] mxy40d5sbyxunq13p2jqc3rkwgrz2v3 2030944 2030943 2026-05-25T09:57:00Z Penaber49 39672 /* */ 2030944 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|sedem=Ev gotar ne ensîklopedîk e, teoriyên bê çavkanî ne. Teoriyên nû di Wîkîpediyayê de çênabin (bnr. [[Wîkîpediya:Pênc hîm#ensîklopedîk|Lêkolîna orîjînal nayê qebûlkirin]])|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 2f6fx4ejudfavyh7vdt40a5u6timran 2030945 2030944 2026-05-25T10:01:36Z Penaber49 39672 /* */ 2030945 wikitext text/x-wiki {{Çend problem| {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|sedem=Ev gotar ne ensîklopedîk e, teoriyên bê çavkanî ne. Teoriyên nû di Wîkîpediyayê de çênabin (bnr. [[Wîkîpediya:Pênc hîm#ensîklopedîk|Lêkolîna orîjînal nayê qebûlkirin]])|tarîx=adar 2024}} {{Islûb|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|fr|bijartî=1}} }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] cg4somfys6il5fz0uyjiag4aflbaebg 2030946 2030945 2026-05-25T10:03:26Z Penaber49 39672 /* */ 2030946 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] b8bklxp5z9hh0ycbxsr9hd4bovtq52x 2030947 2030946 2026-05-25T10:14:17Z Penaber49 39672 /* */ 2030947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = Akadî | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 18j702j5bi0x4gcoggonccp2jml53ex 2030948 2030947 2026-05-25T10:17:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030948 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = Akadî | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ni0ho8b78j2c0omyhgg5bag060nm9qg 2030949 2030948 2026-05-25T10:21:28Z Penaber49 39672 /* */ 2030949 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Akadî | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 2ih1dg4n97nwtx4w2x5gz54kfh3zruv 2030950 2030949 2026-05-25T10:22:37Z Penaber49 39672 /* */ 2030950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 7roxkenkutgbmgnv0xnw96vzzbvm006 2030952 2030950 2026-05-25T10:22:55Z Penaber49 39672 /* */ 2030952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê rê daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 0bv0ejn8wteov9xv5etr3lxjzgj3new 2030953 2030952 2026-05-25T10:23:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin û dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] qdlwihj9djce3pid6fm3n4vokdm6l92 2030954 2030953 2026-05-25T10:24:58Z Penaber49 39672 /* */ 2030954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê Mezopotamyayê hatiye avakirin ku di serdema kalkolîtîkê û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê Elam a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji dergûşa şaristaniya cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên Dîcle û Firatê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê Uruk û Jemdet Nasr hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nbu4y3l4a4fnxescofdygzih3alf3iz 2030955 2030954 2026-05-25T10:29:46Z Penaber49 39672 /* */ 2030955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] eaow0myafcxqppucr7uihbmz20h2y8f 2030958 2030955 2026-05-25T10:40:53Z Penaber49 39672 /* */ 2030958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] ilfg55v9twtwxizvcnocu3hgxvpafzl 2030959 2030958 2026-05-25T10:48:14Z Penaber49 39672 /* */ 2030959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ya herêma ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 8j2674oj13g3yujh8dj2barscrqrnjm 2030960 2030959 2026-05-25T10:49:36Z Penaber49 39672 /* */ 2030960 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] 828p5txxejmorpxm34qeubyz2xaeqgg 2030961 2030960 2026-05-25T10:52:23Z Penaber49 39672 /* */ 2030961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, stêrnasî (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] a2mqvxj0wa1ap9hw8xrv7k5t0ntdw4y 2030962 2030961 2026-05-25T10:59:20Z Penaber49 39672 /* */ 2030962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, stêrnasî (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê nivîsandin, ziman, bijîşkî, astronomî û bîrkarî (matematîk), her wiha di warê dîn, falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nzxswzujqo3mzyvjam31rc1xj3ldfp2 2030963 2030962 2026-05-25T11:01:15Z Penaber49 39672 /* */ 2030963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, stêrnasî (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê nivîsandin, ziman, bijîşkî û bîrkarî (matematîk) û her wiha di warê dîn, falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] k9b5oa9d8wrvd8rsh1p4gwwwsak2h2f 2030964 2030963 2026-05-25T11:05:42Z Penaber49 39672 /* */ 2030964 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji Kendava Farsê ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên Dîcle û Firatê ve di nav Rojavayê Kurdistanê derbas dibe û heta peravê Deryaya Navîn (Levant) û bakurê Misirê dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, stêrnasî (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê nivîsandin, ziman, bijîşkî û bîrkarî (matematîk) û her wiha di warê dîn, falbazî, sêrbazî û mîtolojiyê de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] izfexfbhbo7nt18hv2iaz4j2aunpdmo 2030965 2030964 2026-05-25T11:09:26Z Penaber49 39672 /* */ 2030965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê û [[Akkad]], li [[Mezopotamya]]yê]] [[Wêne:Sumer Dynasty.svg|thumb|Nexşeya Sumerê, dewleta sumeriyan di navbera rûbarên Firat û Dicleyê de (bi înglizî ye).]] [[Wêne:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|thumb|Rolyefa sumerî ya key Ur-Nanshe yê [[Lagaş]]ê (2550-2500 b.z.) li şûnwarê [[Tello]]yê hatiye dîtin (aniha li muzeya [[Louvre]]ya [[Parîs]]ê ye)]] [[Wêne:Ruins from a temple in Naffur.jpg|thumb|Girê perestgeha sumerî ya [[Nipur]]ê (îro [[Nafur]], li başûrê [[Îraq]]ê ye). Dibêjin ku cihê hemû xwedanên sumeriyan bû.]] '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] st6xqllww3batsmpvb3zrp13fy0q9i6 2030967 2030965 2026-05-25T11:13:28Z Penaber49 39672 /* */ 2030967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin. Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] pavsq9fo8oz080u0qxmwi1omfoo0hrr 2030969 2030967 2026-05-25T11:25:54Z Penaber49 39672 /* */ 2030969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine. == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] nksezi42d0sfoj5tswmekgn6937m8wy 2030970 2030969 2026-05-25T11:30:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat|Firatê]] ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] s1tyntedf8bbs5dowlc41g34a95smli 2030971 2030970 2026-05-25T11:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2030971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] crypdjqy8s6hno3p3zrau4ut0wod9jv 2030972 2030971 2026-05-25T11:37:43Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lxe3ky9j464skfro1rzavtpmq97k5x2 2030973 2030972 2026-05-25T11:42:25Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), bi latînî: ''welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] aqgp6kue7izdvlm9xfy4764wux2ptuw 2030974 2030973 2026-05-25T11:43:08Z Penaber49 39672 2030974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), bi latînî: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] iy5rzewwacvyvlx1b3yvzz5q9ks6qit 2030975 2030974 2026-05-25T11:43:42Z Penaber49 39672 2030975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] qepcxq9ny3za20qhx7wnovcw1nixjxu 2030976 2030975 2026-05-25T11:47:53Z Penaber49 39672 2030976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin ew, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû heya roja îro nehatiye diyarkirin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] rd4tqnc76d6rvn13clbniykyj096g4j 2030977 2030976 2026-05-25T11:50:01Z Penaber49 39672 2030977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn. Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin ew, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû heya roja îro nehatiye diyarkirin. Peyva îbranî ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] fykc07h5pwen09u4o5i44qctlavvv73 2030978 2030977 2026-05-25T11:54:06Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine. Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin ew, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû heya roja îro nehatiye diyarkirin. Peyva îbranî ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin. == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] lst2l44lr65woutsyo7pnmrwjii3veh 2030980 2030978 2026-05-25T11:56:13Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva sumerî ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin ew, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva îbranî ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] qx8l9lm5re0t2wj2n2u5wqv615bvvet 2030981 2030980 2026-05-25T11:58:26Z Penaber49 39672 /* Nav */ 2030981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadiyan | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê bajar-dewletan danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N.}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. <i>The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt</i>. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125}}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik}}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin ew, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517}}</ref> Peyva îbranî ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name=":1" /> == Dîrok == Cihê derketina sumeran nayê zanîn. Nêzîka 5000 sal berî zayînê li başûrê Mezopotamiyayê di nav çemên [[Dicle]] û [[Ferat]] li başûrê [[Iraq]]ê îro de dîroka sumeriyan dest pê dike. Di vê herêmê de sumerî şaristaniyeke pir pêşketî ava kiribûn. Di hezarsala şeşemîn berî zayînê bajarên xwe damezrandin. Navên çend bajaran [[Erîdu]], [[Ur]], [[Kurda]], [[Nippur]], [[Urûk]] û [[Larsa]] bûn. Sala [[2370 bz]], sumer hat dagirkirin ji aliyê miletên samî ve bi seroktiya [[Sargonê Mezin]] (akadî). Sala 2000 bz dewleta sumeriyan hat rûxandin bi destê [[Amorî|Amoriyan]] ([[samî]]). == Nivîs û ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} Sumerî çêkerên yekemîn tîpên nivîsandinê di dîroka mirovatiyê dene ku bi tîpên mîxî tên naskirin. [[Tîpên sumeriyan]] yên mîxî bingeha komunîkasiyonê (ragihandin) li seran sera [[Rojhilata Navîn]] serdirêjye ya 2000 sal bûn. == Mîtolojî û dîn == Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên girîng [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]], û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû. Sumeri ji mîtolojiyê dubuhurina hizre olî. Ew di xwe de hizre olî bi pêşdixin. Di perestgehan de hizir bi pêşdikeve. Hizir dibe û bi pêşdikeve. Perestgehên wan ji ber ku wan zêde di avakirina wan de av bi kar anî ji dêla kevir, êdî ji ber êrîş û talankirinên li ser wan ta deme me ne mane. Navên perestgehên wan wek [[Ziggurat]] tên binavkirin. == Felsefe == [[Felsefe]] hîmê wê di deme wan de tê avêtin. Wan hizre olê bi pêşxist û bi pargal kirin. Dagariyên olî û yên din yên di jiyanê de bi hizir anîna ser ziman. Bi hizir formulkirin wan bi pêşxist. Li ser wan formulkirinên xwe re hizre dadî û olî bi pêş xistin. Formulên xwe li ser kêvarbaran naqş ji kirin. Bi vê yekê re şaristaniya wa pêşket. Felsefe, ji xwe, di pêvajoyên pêşketina hizir de ya deme şaristaniyê ya. Bi vê yekê re mirov karê kifş bike û bêje ku ew xwediyê felsefeyeke pir mazinin. Deme şaristaniyê, demeke di hizre de deme felsefê ya. Di hizir de deme felsefê ji, deme şaristaniyê ya. == Zanistî == Deme ku bicih bûn zanibûn ku sênîkan û çomlekan çêkin. Li Mezopotamya xwere li ber Diclê û Firatê dewletên weke Urûk, Lagaş, Erîdu, Ur û Kîş hatina damazirandin. Teknolojiyeke pir pêşketi bi kar dianîn. Li cihê ku lê bi cih bûn, lê pergaleke avkirinê avakirin û rê bend û bendavên wê çêkirin. Cihên biav zuwakirin. Cotyari bi pêşxistin. Tekelek kifş kirin û di cotyariyê de ga û sawalên wilo bikar anîn. "Seksajimal"e ku xwe dipahand hijmarar 60 pergala wê kifşkirin. Ev pergala hijmartinê ku navê wê "sos" bû û navê birîme hijmara 60 bû kifşkirin û di hijmartina dem û mekanê de bikar anîn. Heyv 30 roj hijmartin. Sal 365 hijmartin. Şev û roj li 12an beş kirin. Sal bi 12 heyvan hijmartin. Heyv û roj, girtina wan hijmartin. Sumeriyan hîmê [[matematîk]]ê û [[geometrî|geomatriyê]] avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin. Sumeriyan [[Stêrnasî]] jî pêşxistin. Birc ji cara pêşî wan kifş kir û ta rojeme hatiya. Rojmêr kifşkirin û rast bikaranîn. Heyv 30 û sal ji 365 hijmartin. Seate rojê ji kifş kirin. Cara pêş rojmêre ku heyv salê wan dît û bikaranî .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} === Matematîk === Sumeriyan hîmê matematîkê û astronomiyê avêtin. Çar cîn dîtin. Aqarê cergê hijmartin. Rasteka çavî û hingavtin amede kirin û bi kar anîn. === Stêrnasî === [[Stêrnasî]] bi pêşxistin. Birc wan dîtin û bikaranîn. Ew bikaranîna bircan ta rojeme tê bikaranîn. Heyv 30 û sal 365 hijmartin. Seate rojê wan kifş kir. Cara pêşî wan rojmêre bi heyv û sal wan dît û bikar anî. == Awayê civakê == Awayê civakê ji bajar-dewletan pêk dihat û dore wan ji bi suran re dorpêçkirî bû. Li bajêr, li cihekî ku bilind parastgah dihata avakirin.V e yekê ji awayekî civaknasiya wan diafirand. Di serî de awayê civaka wan Li ser hîmê dayiktiyê ava bû. Karê hevbeş bi wan re pir li pêş bû û pêşketî bû. Piştre hin bi hin komên çinî derketin. Koma Rahiban, komên serdest yên leşker û kolan derkete hole. Vê yekê di dewlete wan de hiyayerşyeke damizrand.Di 3000 û 2500 wan de ew komên çinî yên serdest weke rêveberan di demeke de bûne komên ku xwediyê hebûneke oldarî ji bûn û derketine hole. Key û rahip di dewletê de karê olî û rêzanî dimeşand. Hebûne xwûde di wê demê de hata bireserkirin û hebûne nemir hata têgihiştin. == Xwedanên sumeriyan li gorî destana Gilgameş == Di destana deme sumeriya ya [[Gilgameş]] de hin xwedan ev in :{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Anu]] ya, Anu xwedayê [[asman]]an: di serî de xwedanê herî mazin û ser bû. Piştre xwe ji[[Enlîl]] re hişt. * [[Enlîl]]: xwedanê [[hewa]] bû. Bavê xwedanan bû. Parestgaha wî li [[Ekur Nîppur]]ê bû. * [[Enkî]]: xwedanê zanînê bû. * Nîmmah [[Nînhursag]]: xatuna pîroz bû. Dê, xwedan bû. * Nanna (Sîn): xwedanê heyvê bû. * Utu ([[Şamaş]]: xwedanê rojê bû. Kurê xwedanê heyve Nanna bû. * Ecem: banu, xwedana serdesta bû. * Înanna ([[Îştar]]): xwedana evîn û bereketê bû. == Dad == Di dîrokê de cara pêşî dadiya nivîsî ji aliyê sumeriyan ve hata çêkirin. Bi vê xoslete xwe sumerî dibine dewlete pêşî ya dadê. Ji bo parastina desthiatdarî û serweriyê xalên dadê hatina kifşkirin. Keyê lagaşê Uruqagîna zagonên wî yên pêşî nivîsî xwe di sipartina "Sere û berdêlê". Li ser [[Pêşketine hizre dadê li Kurdistanê]] van pêşketinan dike hîmê xwe de. == Wêje == Berhemên wan yên wêjeyî yên herî herî girîng Destana [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] ,Efsana Dahênin û Efsana tufanê ya. Sumeriyan ji welatê xwe re kENGîR û zimanê ku diaxiftin ji jê re digotin EMEGîR û ji xwe re ji SAG-GIGA digotin .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Bandor == Bandora wê şaristaniyê li ser hemû aliyên jiyana rojavayê [[Asya]] yên olî, civakî, zanistî, çandî, kultûrî û cotyarî hebû. Li gor sumernasê [[Samuel Noah Kramer]], "dîrok di Sumerê de dest pê dike. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] sjli6r4w8cvytumwnc6v43bq8ooxuqx 0 2298 2030672 2030668 2026-05-24T12:00:45Z Penaber49 39672 2030672 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û [[Akadî|împaratoriya akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2yd5kp7y65trmau8euqqxj155o9en6z 2030673 2030672 2026-05-24T12:02:48Z Penaber49 39672 /* */ 2030673 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên roja îro gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] eggfueevzh2av0w22i347zhv9sll5t9 2030674 2030673 2026-05-24T12:03:51Z Penaber49 39672 /* */ 2030674 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerê li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] r9s4zfr4gf7twef0zkmjkkohjje8xgv 2030675 2030674 2026-05-24T12:05:11Z Penaber49 39672 /* */ 2030675 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlîhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de medî jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] n2rkdv8nhutgybals8s5v5owlnn76vn 2030676 2030675 2026-05-24T12:06:47Z Penaber49 39672 /* */ 2030676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[Med|medî]] jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] t2la5infgldz3577svbyc0eq2p1yflb 2030680 2030676 2026-05-24T12:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2030680 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînî gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2kig02yobg4krrxu3v5duqejwnvesva 2030689 2030680 2026-05-24T13:25:26Z Penaber49 39672 2030689 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] rj0uclhp1rpdx6wh5dcudypth9ybdk2 2030690 2030689 2026-05-24T13:27:11Z Penaber49 39672 2030690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê daneyên mayî yên zimanê gutî navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 74h0mmtp2lyhq8ywtyljdz9adaj5w06 2030691 2030690 2026-05-24T13:30:41Z Penaber49 39672 2030691 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de hatine behs kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9o1evag94zhwl9zdseor4hclkoj47ry 2030692 2030691 2026-05-24T13:31:28Z Penaber49 39672 2030692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] k6mxb3oc4nz9vex4jvnw2q311uhvbrw 2030693 2030692 2026-05-24T13:36:16Z Penaber49 39672 /* */ 2030693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] prgki7bpmpkecg2uc1n6rfz65817mi0 2030720 2030693 2026-05-24T14:50:29Z Penaber49 39672 2030720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] tjtznxkd9r70o2a0b32m8frvqwm5wlu 2030770 2030720 2026-05-24T15:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref name=":1" /><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] m0rla0q61jtatmbixwxu4pgnte1j2gz 2030866 2030770 2026-05-24T22:12:57Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030866 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-23}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":1" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false}}</ref><ref name="Speiser1930" /> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 2ax5xu38kephzlywl8ew9cztrcbm56n 2030869 2030866 2026-05-24T22:23:33Z Penaber49 39672 /* */ 2030869 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=49273 |kovar=Advances in Anthropology |ziman=en |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name=":0" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name=":0" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false}}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] hg7b9ey7hfwhodfa6fzuk4ws7id8vka 2030881 2030869 2026-05-24T23:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2030881 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Gutium | nav xwemalî = Gutium | nav kurdî = Gutî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 2141 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg | binnexşe = li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê | paytext = | ziman = [[Zimanê gutî]] | dîn = [[Dînî gutî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Erridupizir (rêveberê pêşî) | serokA2 = Tîrîgan (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2141–2138 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 2050 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Akadî]] û [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 2141ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Sumerî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 2050yê {{bz}} }} '''Gutî'''<ref>Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê. Avesta.</ref> (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒄖𒌅𒌝𒆠, ''Gutūm'' an 𒄖𒋾𒌝𒆠, ''Gutium'') civakekî şervan ên Kurdistan a kevnare bûn ku di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de xuya bûne û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Di nîvê hezarsala 2ê {{bz}} (an sala 2500ê {{bz}}) de bikaranîna navê "Gutium"ê ku ji aliyê asûrî û babîliyên Mezopotamyayê ve hatiye bikaranîn deverên hemî biyaniyên (gelên ne semîtîk) ku di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê de bûn (başûr û rojhilata Kurdistan a îro) di nav xwe de girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Gelek eşîr û deverên li rojhilat û bakurê rojhilat, bêyî ku nîjadî ya wan were cudakirin, pir caran wekê Gutî an Gutium dihatin binavkirin ku vê navê ji komeke etno-zimanî ya teybet zêdetir behsa welatekî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/102576 |sernav=Neo-Assyrian toponyms {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-05-23 |ziman=en}}</ref> Hinek hîpotezên serdema nûjen gutiyan wekê yek ji gelên pêşîn ên [[kurd]]an destnîşan kiriye ku di navbera çiyayê [[Zagros]] û çemê [[Dîcle]]yê de jiyane û piştê şerên li dijî akadî û sumeriyan bi qasê 91 sal li Mezopotamyê hikum kirine.<ref name="Stokes2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East - Kurdish History |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref> [[Vladîmîr Mînorskî]] ku rojhilatnas û kurdnasekî navdar ê rûsî bû di lêkolînên xwe yên li ser koka etnîkî ya kurdan de diyar kiriye ku gutî komek tevlêhevê ji gelên ne semîtîk ên herêmê bûn ku di nav wan de [[med]]î jî hebûn.<ref name="Hennerbichler2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=49273 |kovar=Advances in Anthropology |ziman=en |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> Di heman demê de Mînorskî gutiyan wekê yek ji hêmanên xwemaliyên (otokton) ên herî girîng di vê tevlîheviyê de diyar kiriye.<ref name="Hennerbichler2014" /> Di heman demê de Nikolay Marr ku zimannasekî sovyetî yê ku bi eslê xwe gurcî bû, di çarçoveya "teoriya yafetîk" de diyar kiriye ku gutî, [[lolobî]] û [[hurî]] gelên pêşiyên kurdên nûjen in.<ref name="Hennerbichler2014" /> Li dora sala 2140ê {{bz}} de gutî pêşî bi akadiyan re ketine nav şer û pêvçûnên giran û împaratoriya [[Akadî|akadiyan]] ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin. Piştê têkçûn û hilweşîna akadiyan şerê gutî sumeriyan destpêdike û sumerî jî di şerê bi gutiyan re têk çûne. Piştê vê şerê di navbera akadî, sumeriyan û gutiyan de sumerî û akadî li hemberê gutiyan têk çûne û li dora sala 2140ê {{bz}} de dewleteke bihêz ji aliyê gutiyan ve li [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin. Bi avakirina dewleta sumerî-gutiyan re Mezopatamya bi qasê 91 salan maye di bin serweriya gutiyan de û herêm ji aliyê gutiyan ve hatiye birêvebirin. Qiralê sumerî Utu-hegal (qiralê Urukê) ji bo bidawîkirina desthilatdariya gutiyan şerekî mezin li dijî gutiyan daye destpêkirin. Di vî şerî de qiralê dawî yê gutiyan Tîrîgan têk çûye û dawî li rêveberiya gutiyan hatiye. Li gorî hinek hîpotezan gelên gutî bi navên wekê '''kutî''', '''kurtî''', '''qurtî''' û '''kurdu''' hatine binavkirin.<ref name="Stokes2009" /> == Kok == Hey roja îro belgeyên di derbarê gutiyan de gelek kêm belge hatin dîtin. Belgeyên ku hatine dîtin jî ji aliyê dijminên wan ve hatine nivîsandin û ji ber vê yekê bi awayekê nefretî û bi zimaneke ku tê de li gutiyan heqaret dikin behsa gutiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manifestodergi.com/2025/05/24/gutiler-tarihin-gizemli-kavmi/ |sernav=Qebîleya nehênî ya dîrokê - Manîfesto |tarîx=2025-05-24 |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=tr}}</ref> Ji xeynî çend navên taybet ên ku di lîsteya qiralên sumerî û hinek tabletan de hatine dîtin, ti peyvên ku derbarê zimanê gutî de bin, nehatine dîtin. Gelek dîroknas û zimannas gutiyan wekê yek ji gelên xwemaliyên yên herî kevin ên Mezopotamya û çiyayên Zagrosê diyar kirine. Di heman demê de ji aliyê dîroknasan ve hatiye diyarkirin ku peyva "Guti" bi demê re ji aliyê fonetîkî ve veguheriye peyvên kurtî an kordu. Ji ber ku navên wekê gutî û kurtî li çiyayên Zagrosê di tabletên sumerî, babîl û asûrî de ji bo gutiyan bi hev re hatine bikar anîn, ji aliyê dîroknasan ve gutî yek ji gelên proto kurd (gelên kurd ên pêşîn) hatine destnîşankirin.<ref name="Stokes2009" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=ywPHEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=Minorsky,+V.+(1927)&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjYo4aw-NKUAxWaBdsEHaBAFlUQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Minorsky,%20V.%20(1927)&f=false}}</ref><ref name="Speiser1930">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamian Origins |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1930-12-31 |isbn=978-1-5128-1881-9 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818819}}</ref> == Ziman == Zimanê gutî zimanekî mirî û ne kategorî kiriye ku ji aliyê gelê gutî ve dihat axaftin. Zimanê gutî di sedsala 22an a berî zayînê de demek kurt di dema xanedaniya gutiyan de ku li ser sumeran hukum kirine bûye zimanê xanedaniya gutiyan. Ji ber nebûna delîlên nivîskî yên zimanê gutî bûyerên di derbarê wan de hemî ji aliyê dijminê wan ê sumeran ve hatiye nivîsandin. Tenê çavkaniyên heyiyên di derbarê zimanê gutî de navên padîşahên gutî bûn ku di lîsteya padîşahên sumerî de derbas bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gutians/ |sernav=GUTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en-US}}</ref> Zimanê gutî di serdema gutiyan de li seranserê herêma di navbera çiyayên Zagros û çemê Dîcleyê ji aliyê gutiyan ve hatiye axavtin. == Dîn == Li gorî çavkaniyên ku di nivîsên sumerî de hatine dîtin, dînê gutiyan xwedî pergaleke baweriyê ya pirxwedayî bû ku li ser bingeha hêzên xwezayî hatibû avakirin. Di heman çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku elementên xwezayî yên wekê bahoz, çiya, roj û heyv di baweriya gutiyan de pîroz hatine dîtin. Hatiye diyarkirin dema ku gutiyan Mezopotamyayê zevt kiriye, gutiyan baweriyên xwe bi zorê li ser gelê herêmî ferz nekirine û rêz li xwedawendê sumer û akadî (wekê xwedawendê sereke yê Enlîl) girtine û bawerî bi xwedawendên wan anîne. Di heman demê de padîşahên gutî diyariyan pêşkêşî perestgehên sumeriyan kirine û merasîmên dînî yên kevneşopî ya gelê herêmê lidar dixistine. == Lîsteya keyên Gutî == [[Wêne:Victory stele of Naram Sin 9066.jpg|thumb|[[Narām-Sîn-Stele]]]] * Erridupizir, li dora 2141–2138 {{bz}} Li Nîppûrê * Imta û ankû Nibia, li dora 2138–2135 {{bz}} * Inkişuş, li dora 2135–2129 {{bz}} (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya) * Zarlagab, li dora 2129–2126 {{bz}} * Şulme, li dora 2126–2120 {{bz}} * Silulumeş û ankû Elulmeş, li dora 2120–2114 {{bz}} * Inimabakeş, li dora 2114–2109 {{bz}} * Igeşauş, li dora 2109–2103 {{bz}} * Yarlagab, li dora 2103–2088 {{bz}} * Ibate, li dora 2088–2085 {{bz}} * Yarla û ankû Yarlangab, li dora 2085–2082 {{bz}} * Kurum, li dora 2082–2081 {{bz}} * Apilkin, li dora, 2081–2078 {{bz}} * La-erabum û ankû Lasirab, li dora 2078–2076 {{bz}} * Irarum, li dora 2076–2074 {{bz}} * Ibranum, li dora 2074–2073 {{bz}} * Hablum, li dora 2073–2071 {{bz}} * Puzur-Suen, li dora 2071–2064 {{bz}} (kurê Hablûm) * Yarlaganda, li dora 2064–2057 {{bz}} (Li bajarê Umma) * Si'um û ankû Si'u, li dora 2057–2050 {{bz}} (Umma) * Tirigan, li dora 2050–2050 {{bz}} (bi navê Utu-hengal li bajarê Urukê tê dîtin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Gutî| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 866x8pfn69j8pjw4s4f4igz3uzdsdnf 0 2299 2030694 1941597 2026-05-24T14:11:59Z Penaber49 39672 /* */ 2030694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku di nav de deşta Şarezorê û parêzgeha îro ya Silêmaniyê di sinorê keyaniyê de bû. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] iauydo24p384ukwmd803a338sxr7uhz 2030695 2030694 2026-05-24T14:13:58Z Penaber49 39672 /* */ 2030695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê û parêzgeha îro ya Silêmaniyê di sinorê keyaniyê de bû. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 2km9pfyum8a27ypu0skjc7j1rmp0fwu 2030696 2030695 2026-05-24T14:17:03Z Penaber49 39672 /* */ 2030696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] c50kgfmpcpluqc9y42lkw6vdj1bc2au 2030697 2030696 2026-05-24T14:17:54Z Penaber49 39672 /* */ 2030697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] hclsgfmtlpw2aag8hv3h9verzr6hqem 2030698 2030697 2026-05-24T14:21:47Z Penaber49 39672 /* */ 2030698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû. Lûlûbî cîran û carinan jî hevalbendê padîşahiya Hurî û Sîmurrum bû û bi împeratoriya akad a semîtîk û asûriyê re di nav şer û pêvçûnan de bû. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] egba6tfukqhl2d9vrjbvczf9dsx8xus 2030699 2030698 2026-05-24T14:22:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû. Lûlûbî cîran û carinan jî hevalbendê padîşahiya Hurî û Sîmurrum bû û bi împeratoriya akad a semîtîk û bi asûriyan re di nav şer û pêvçûnan de bûn. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] t67wbocjh593zy9k0y53517tj6d9bab 2030700 2030699 2026-05-24T14:26:45Z Penaber49 39672 /* */ 2030700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Lûlûbî cîran û carinan jî hevalbendê padîşahiya Hurî û Sîmurrum bû û bi împeratoriya akad a semîtîk û bi asûriyan re di nav şer û pêvçûnan de bûn. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] dzyfw9m18bfdd8qazgabtnpgsn24hz8 2030701 2030700 2026-05-24T14:28:13Z Penaber49 39672 /* */ 2030701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr, Halepce û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Lûlûbî cîran û carinan jî hevalbendê padîşahiya Hurî û Sîmurrum bû û bi împeratoriya akad a semîtîk û bi asûriyan re di nav şer û pêvçûnan de bûn. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê [[asûr]] û [[akadî]] re pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qiralê lolobiyan ku di 2800 sal berî zayînê de ku li herêma [[Zehaw]]ê hatiye ditin, ji herêma [[Halman]] ([[Hilwan]]) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê lolobiyan de buwe. Sinorên dewletê wan, di xwe de bajarê [[Silêmanî]], [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]] û [[Kerkûk]]e ji digirt. Paytexta wan bajarê [[Zimriye]] buwe. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] euxv65ntyws3fjx0o1o2hcljfeeb7eq 2030706 2030701 2026-05-24T14:35:21Z Penaber49 39672 /* */ 2030706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên Kurdistanê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de (serdema bronzê) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên Zagrosê avakirine ku deşta Şarezorê, parêzgeha îro ya Silêmaniyê û bajarên wekê bajarên wekê Sexan, Zehawe, Şehrezûr, Halepce û Kerkûk di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] ikcywav5qd6x6djqbr61kbfl3baezh1 2030708 2030706 2026-05-24T14:38:54Z Penaber49 39672 /* */ 2030708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] jt0myv89dbu39ieqht9yojpjf9v35y0 2030710 2030708 2026-05-24T14:41:16Z Penaber49 39672 /* */ 2030710 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 3suvv7g85ebi5gtm3b6dbfa896nis7z 2030712 2030710 2026-05-24T14:43:37Z Penaber49 39672 /* */ 2030712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] q44273w6aulkyjnz5ugflazbz998fbn 2030716 2030712 2026-05-24T14:46:19Z Penaber49 39672 /* */ 2030716 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. Hem sumerî, hem akadî, babîlî û asûrî di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê subartuyan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] p5fr0iqodw2b22mezc3lfx9tqqsuz3a 2030718 2030716 2026-05-24T14:47:30Z Penaber49 39672 /* */ 2030718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem sumerî, hem akadî, babîlî û asûrî di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê subartuyan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 1xwluiulc0xgrbfjkca83jfv9rf2hza 2030722 2030718 2026-05-24T14:51:57Z Penaber49 39672 2030722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan|Kurdistanê]] bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem sumerî, hem akadî, babîlî û asûrî di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê subartuyan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] o87wi204gi9shxu6fin2rzci132vbtr 2030724 2030722 2026-05-24T14:52:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2030724 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû. Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem sumerî, hem akadî, babîlî û asûrî di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê subartuyan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] i22h9zufwtm6qurao05sl9ptsmwwe5a 2030725 2030724 2026-05-24T14:55:22Z Penaber49 39672 /* */ 2030725 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê gutiyan, bi xanedanên semîtîk ên akadî û asûriyan re di nav şer û pevçunan de bûn. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. Herêma Zamuayê ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartuyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem sumerî, hem akadî, babîlî û asûrî di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê subartuyan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] ozrl0jj953sxkq3xcbmxnmeefcxfusd 2030728 2030725 2026-05-24T14:58:38Z Penaber49 39672 /* */ 2030728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[Sumer|sumerî]], hem [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[Subarto|subartoyan]] bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re bi kar anîne. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] jketsy26gvv8fpoitb2f61v90b7btbd 2030729 2030728 2026-05-24T14:59:15Z Penaber49 39672 /* */ 2030729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[Sumer|sumerî]], hem [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[Subarto|subartoyan]] bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] o49q8hkslt5acimlx7iarpicjsjrdhp 2030769 2030729 2026-05-24T15:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2030769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î, hem [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] g620ijs4p813mspii9oz128axejdo7p 2030778 2030769 2026-05-24T15:51:44Z Penaber49 39672 /* */ 2030778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] sw1xtzfwagmpiko4lz673rosk7a3jwd 2030787 2030778 2026-05-24T17:06:01Z Penaber49 39672 /* */ 2030787 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] (baweriyeke pirxwedayî) | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 0p1vwsz3wpgteyoj6dku4kw12zza8lc 2030788 2030787 2026-05-24T17:06:33Z Penaber49 39672 /* */ 2030788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û careke din dîsa di heman serdemê de winda bûne. Gelê lolobî avakarê keyaniya lolobiyan bûn ku keyaniyeke li deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] avakirine ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û [[Kerkûk]] di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] sp8yqopf1vrki6dpmvovk8juq3dmmvh 2030790 2030788 2026-05-24T17:15:03Z Penaber49 39672 /* */ 2030790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma Zagrosê û deverên li ser çemê Dîcleyê di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] ebu5ou5qbi4vgypg3p1icp45w9sut5x 2030791 2030790 2026-05-24T17:17:30Z Penaber49 39672 /* */ 2030791 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcleyê di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] fphxfgt80wf8vbx2si95pxehzdlo52i 2030792 2030791 2026-05-24T17:19:06Z Penaber49 39672 /* */ 2030792 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcleyê di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav sinorê keyaniyê de bû. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 35nn14umbxrfweo0h56rkg6bp72mdmx 2030793 2030792 2026-05-24T17:21:28Z Penaber49 39672 /* */ 2030793 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = Sala 3100 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = Sala 675 {{bz}} }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] izomc8o2402vc7t4tmfjw5cmpf9m1k7 2030794 2030793 2026-05-24T17:29:56Z Penaber49 39672 /* */ 2030794 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 97tw17c5rinb8r9w4tczttr0c5e3blg 2030797 2030794 2026-05-24T17:39:46Z Penaber49 39672 /* */ 2030797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê gelên gutî, medî û sobartoyan, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî ji aliyê dîroknasên roja îro ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] e9rfs5j8zoqg0nlisnvbzj3s5koaagm 2030800 2030797 2026-05-24T17:42:54Z Penaber49 39672 /* */ 2030800 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen gutî, medî û sobartoyan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] cu7ysupfzn3pv1gxs830dxnin8ct0v8 2030802 2030800 2026-05-24T17:44:16Z Penaber49 39672 /* */ 2030802 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê gutî, medî û sobartoyan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 61nelwmgdyjbexnv9obc0kox1r0w6le 2030804 2030802 2026-05-24T17:45:46Z Penaber49 39672 /* */ 2030804 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê gutî, medî û sobartoyan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 146rp958w0sjfxefd860v5itaaacmwe 2030805 2030804 2026-05-24T17:51:42Z Penaber49 39672 /* */ 2030805 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê gutî, medî û sobartoyan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] euhs094odzbcoxuks2uwr5elgyksz1q 2030806 2030805 2026-05-24T17:52:41Z Penaber49 39672 /* */ 2030806 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]], [[Med|medî]] û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] bd0nvlgzqlpjqglq0x6bjrjni66cpnp 2030807 2030806 2026-05-24T17:54:55Z Penaber49 39672 /* */ 2030807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]], [[Med|medî]] û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] m5e7h7vm1zw8p8jyqdjfdqojw6raw8r 2030808 2030807 2026-05-24T18:00:05Z Penaber49 39672 /* */ 2030808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA380&dq=kurds+guti&hl=tr&sa=X&ei=8BayUeKSOMWohAfTi4GoDQ}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] cvjkf7iv3q2o3ebzkemn0g96h6831mw 2030809 2030808 2026-05-24T18:00:40Z Penaber49 39672 /* */ 2030809 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcle ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] b1a63qdoejshleggt8vqgg7dbqdfjva 2030810 2030809 2026-05-24T18:04:41Z Penaber49 39672 /* */ 2030810 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcleya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji wan bi hev re hatiye bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] e8bg62j35shqf9l67v9lf8pr0nxveiu 2030811 2030810 2026-05-24T18:13:56Z Penaber49 39672 /* */ 2030811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê Dîcleya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] fp58ojf0ldplvvczd8bfz1ncclm95lk 2030812 2030811 2026-05-24T18:21:42Z Penaber49 39672 /* */ 2030812 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gelên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle|Dîcleya]] jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] g3vc2seq3et5sltwemrgyrdmsjzxngs 2030813 2030812 2026-05-24T18:25:34Z Penaber49 39672 /* */ 2030813 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle|Dîcleya]] jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 3dyc96n77sz8z83rwg002ob3r8xm5x6 2030814 2030813 2026-05-24T18:27:08Z Penaber49 39672 /* */ 2030814 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle|Dîcleya]] jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[Med|medî]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Sobarto|sobartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] hblrkw67587mxtabzqqeq9o4qrgl4ad 2030815 2030814 2026-05-24T18:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2030815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] kw2skcqsg47pr3l3nl5yaw53fkl8toa 2030816 2030815 2026-05-24T18:34:54Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030816 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (Deşta Şehrizor û Kirmaşan) li ser sinorê îro ya Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jiyan kirine. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 44w294hsdf5fy71tg10r9ahp47qyzdi 2030817 2030816 2026-05-24T18:37:10Z Penaber49 39672 2030817 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (Deşta Şehrizor û Kirmaşan) li ser sinorê îro ya Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên Mezopotamyayê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 21wsbhjq0cnjahttzrgcjmam2rhvss4 2030820 2030817 2026-05-24T18:39:51Z Penaber49 39672 2030820 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (Deşta Şehrizor û Kirmaşan) li ser sinorê îro ya Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên Mezopotamyayê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng relyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] bc08bzne8284wgax2or10xiku5vdna2 2030821 2030820 2026-05-24T18:41:29Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030821 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (Deşta Şehrizor û Kirmaşan) li ser sinorê îro ya Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên Mezopotamyayê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng relyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen destnîşan kirine. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] b8ay9danqe2ggmm89wz1adqp2s4fcn4 2030822 2030821 2026-05-24T18:42:07Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030822 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên Mezopotamyayê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng relyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen destnîşan kirine. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] cffigilhvzi1yiravhgnfkhw8r3oakr 2030825 2030822 2026-05-24T18:45:03Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng relyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen destnîşan kirine. == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 8pr5xxmnvu2bgs8lmmo59di8283p9fj 2030826 2030825 2026-05-24T18:45:53Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030826 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng relyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] lkz903ylwib5a7rpz9zci7n4iwi1zi4 2030827 2030826 2026-05-24T18:48:07Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|Rolyefekê ku keyê lolobî [[Anubanini]] temsîl dike (herêma [[Kirmaşan]]ê, [[Rojhilatê Kurdistanê]], [[Îran]])]] '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] e0d65sabwk9hrs398se3nf2cnus8ugf 2030828 2030827 2026-05-24T18:49:02Z Penaber49 39672 /* */ 2030828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] i6lctj6mocd6ny0rrbkf5rabc79medl 2030829 2030828 2026-05-24T18:50:46Z Penaber49 39672 2030829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Relief_Anubanini_Sar-e_Pol_-_Zahab.JPEG|thumb|çep|Rolyefekê keyê lolobî [[Anubanini]] li [[Kirmaşan]] a îro ya [[Rojhilatê Kurdistanê]] ku di destê wî de amûrên şer hene]] Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] spprnompnmr448y54sirq20u8l4kert 2030832 2030829 2026-05-24T18:55:54Z Penaber49 39672 2030832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] i6lctj6mocd6ny0rrbkf5rabc79medl 2030833 2030832 2026-05-24T19:00:48Z Penaber49 39672 2030833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîner lolobiyan wekî gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 23p2fvc7d6i2yu2p5gctabnuks7lztx 2030834 2030833 2026-05-24T19:02:02Z Penaber49 39672 2030834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Dîrok == === Kok === Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] agvntr1h1k69c63o1g3omtsk641p1na 2030835 2030834 2026-05-24T19:04:40Z Penaber49 39672 2030835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 4kve2kwr8680fcwm60faeknoho14i04 2030837 2030835 2026-05-24T19:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 2030837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnar bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] qqidj9piiphti3czbpc6vyblwhx25t1 2030840 2030837 2026-05-24T19:47:31Z Penaber49 39672 2030840 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] q2nv9pjx9z9byti1ivapp0osdp0qs06 2030852 2030840 2026-05-24T20:41:47Z Penaber49 39672 /* */ 2030852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 2oxjhhzi74wsn7pdcxxz0d6enh6l8uu 2030853 2030852 2026-05-24T20:51:59Z Penaber49 39672 /* */ 2030853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobî == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] ralt32x4faup6tvyea56x08ozj2fu6e 2030854 2030853 2026-05-24T20:53:17Z Penaber49 39672 /* Dewleta lolobî */ 2030854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] q4mvyxaetofm1430x0b3lm6dw4nbrbj 2030855 2030854 2026-05-24T20:58:35Z Penaber49 39672 2030855 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800 berî zayînê de akadî êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku gotî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi gotiyan ra peyvendi û dostiye çêdikin. Di sala 1000 berî zayînê de asûrî êrîşê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela Pîrmîgronê [[asûrî]] paytextê wan bajarê [[Zimriye]] zeft dikin. piştre asûrî di nav xwe de bi hev dikevin di welatê lolobiyan de gelek serhildan û nerihetê çêdibin, dewleta asûriya dipelis e û [[Împeratoriya Medya]] tê sazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 5vonpgeochacf6i0soucjwmqbi59vwk 2030856 2030855 2026-05-24T21:10:21Z Penaber49 39672 2030856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û sobartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê medan hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina Împeratoriya Medyaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 05fvb0uzq2c4yef5qhoypfb86syi95e 2030857 2030856 2026-05-24T21:11:43Z Penaber49 39672 /* Dewleta lolobiyan */ 2030857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û sobartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[Med|medan]] hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medyaya]] asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] a5rjqflvtpj2s2e93y63fdj4edlrhko 2030858 2030857 2026-05-24T21:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2030858 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Halepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û sobartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] iq5ukpzwvhjn9h7trx99a2bibheuksa 2030859 2030858 2026-05-24T21:34:03Z Penaber49 39672 /* */ 2030859 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[sobarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û sobartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] lja4o5y3s5hv34u1zgsprfkcn5jf7k6 2030860 2030859 2026-05-24T21:38:58Z Penaber49 39672 /* */ 2030860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û sobartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] bnw1s1b4fmbkd24eys8vgeok3i566nm 2030861 2030860 2026-05-24T21:39:49Z Penaber49 39672 /* Dewleta lolobiyan */ 2030861 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan vedigere sala 2300ê berê zayînê ku di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne û qiral Anubanînî nîşan didin ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] g20s6jpc1rp93rgvx90bzaojvzmku8j 2030862 2030861 2026-05-24T21:59:16Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030862 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefeke qiral Anubanînî nîşan dide ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 8dqwkqacibzh1hex4eui27ta70wgz43 2030863 2030862 2026-05-24T22:00:37Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030863 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam, EI1 A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples. - References - Scientific Research Publishing |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 18v5sbjipyil9pqr06oe08sasoqntuy 2030864 2030863 2026-05-24T22:06:38Z Penaber49 39672 /* */ 2030864 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 7sjqosd70kwcijbn4iiq82591mvln9h 2030865 2030864 2026-05-24T22:07:24Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2030865 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1273683 |sernav=Minorsky, V. (1927). Kurdistan, Kurds. In The Encyclopædia of Islam |malper=www.scirp.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] a931sv2j05aenbldl26d98f1evkcf20 2030870 2030865 2026-05-24T22:24:55Z Penaber49 39672 /* */ 2030870 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[Subarto|subartoyan]] ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] m14qipybbq719x7gwbd9n0qo6aliegq 2030876 2030870 2026-05-24T22:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2030876 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Ev herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] mz3bhyp1m1i5s6h7g47hva8q9fgm148 2030934 2030876 2026-05-25T07:35:56Z Penaber49 39672 /* */ 2030934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deşta [[Şehrezûr|Şarezorê]], parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] supzr63s7qnqvir8q65sm3ecd4t2iex 2030935 2030934 2026-05-25T07:37:29Z Penaber49 39672 /* */ 2030935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ê ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye ava kirine. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 8fg78lhrlfvp5ejorchd7coeyjq6w14 2030956 2030935 2026-05-25T10:39:11Z Penaber49 39672 /* Dewleta lolobiyan */ 2030956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Gelê lolobî dewletek bihêz ava kiriye ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] 5cdew3uhsxgvw1ngnb1bmpa8etsyvu5 2030957 2030956 2026-05-25T10:39:41Z Penaber49 39672 /* Dewleta lolobiyan */ 2030957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan eleqedar bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Lolobiyan dewletek bi hêz ava kiriye ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] jemb9unegscawup2vb4c6mc2hpgyvkr 2030968 2030957 2026-05-25T11:19:09Z Penaber49 39672 2030968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lolobî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Elam1.png | binnexşe = li dora salên 2350 û 1550 yê {{bz}} nexşeya Elamê | paytext = | ziman = [[Zimanê lolobîyî]] | dîn = [[Dînî lolobîyî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Îmmaşkuş (rêveberê pêşî) | serokA2 = Larkutla (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 2400 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lolobî''' (di heman demê de wekê '''lullu''', '''lullubî''' û '''lulluyî''' jî hatine naskirin) yek ji gel û keyaniyên kevnare yên [[Kurdistan]]ê bûn ku di hezarsala 3em a berê zayînê de ([[Serdema bronzî|serdema bronzê]]) derketine holê û serdemeke dirêj ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} berxwe daye li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku herêma çiyayê Zagrosê û deverên li ser peravê çemê [[Dîcle]]ya jêrîn di nav de bû hikum kiriye. Herêma ku ji aliyê keyaniya lolobiyan ve hatiye birevebirin deverên [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] ku deştên [[Şehrezûr]]ê û Kirmaşanê di nav de bû, parêzgeha îro ya [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] û bajarên wekê [[Sexan]], [[Zehawe]], [[Şehrezûr]], [[Helebce|Helepce]] û bajarê [[Kerkûk]] a îro di nav xwe de girtiye. Paytexta keyaniya lolobiyan bajarê Zimriyeyê bû.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=58-59}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=286}}</ref> Di çavkaniyên akadiyan de lolobî wekê gelekî şervan hatine wesfandin ku çermê ajalan li xwe kirine û rû û porê wan girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ}}</ref> Gelê lolobî pir caran mîna cîran û xizmên xwe yê [[gutî]], bi xanedanên semîtîk ên [[akadî]] û [[Suryanî|asûriyan]] re di nav şer û pevçunan de bûne. Li gorî çavkaniyên asûrî û babîliyan herêma ku ji aliyê lolobiyan ve hatiye birêvebirin herêma Zamuayê bû. [[Herêma Zamuayê]] ne tenê ji bo lolobiyan girîng bû di heman demê de ji bo gutî û ji bo subartoyan jî herêmeke girîng bû. Ji ber ku ev gel xizmên hevdu bûn, hem [[sumer]]î û hem jî [[akadî]], [[Babîl (dewlet)|babîlî]] û [[Suryanî|asûrî]] di nivîsên xwe de navên gutî, lolobî û navê [[subarto]]yan bi hev re bi kar anîne ku bi kêmanî her dem navê du ji van koman bi hev re hatine bikaranîn. Zanyar û dîroknasên serdema nûjen wekê [[gutî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hennerbichler |pêşnav=Ferdinand |tarîx=2014 |sernav=B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |url=http://www.scirp.org/journal/doi.aspx?DOI=10.4236/aa.2014.43021 |kovar=Advances in Anthropology |cild=04 |hejmar=03 |rr=168–198 |doi=10.4236/aa.2014.43021 |issn=2163-9353}}</ref> [[med]]î<ref>{{Jêder-malper |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |malper=bnk.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> û [[subarto]]yan ku gelên heman serdem û heman herêmê bûn, lolobiyan jî wekê kurdên pêşîn (proto-kurd) diyar kirine ku lolobî jî ji aliyê dîroknasên serdema nûjen ve wekê bav û kalên kurdên nûjen hatiye destnîşan kirin.<ref name="Bagley1966">{{Jêder-kovar |paşnav=Bagley |pêşnav=F. R. C. |paşnav2=Arfa |pêşnav2=Hassan |tarîx=1966 |sernav=The Kurds |url=https://doi.org/10.2307/40199812 |kovar=International Journal |cild=22 |hejmar=1 |rr=168 |doi=10.2307/40199812 |issn=0020-7020}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://referenceworks.brillonline.com/subjects/ |sernav=Reference Works — Brill |malper=referenceworks.brillonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://paperity.org/p/150117523/kurtlerin-kokeni |sernav=Eslê kurdan (pdf) {{!}} Paperity |malper=paperity.org |roja-gihiştinê=2026-05-24}}</ref> == Kok == Lolobî civakeke kevnare yên Kurdistanê bûn ku ji hezarsala 3em a berê zayînê ve li herêma çiyayên Zagrosê (deşta Şehrizor û Kirmaşanê) li ser sinorê îro ya [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] jiyan kirine. Lolobî ku di nivîsarên [[Mezopotamya]]yê (nivîsarên asûrî û babîlî) de jî hatine behskirin, li herêmên çiyayî jiyan kirine û bi xwedîkirina ajalan re eleqeder bûne û li gorî heman çavkaniyan lolobî civakeke şervan bûn. Mîrata wan a dîrokî ya herî girîng rolyefên kevirî ne ku dîroka wan ji sala 2300ê berê zayînê vedigere û di nav sinorên îro ya Rojhilata Kurdistanê de ne. Di nav van rolyefan de rolyefek qiral Anubanînî nîşan daye ku amûreke şer û kevaneke di destê xwe de girtiye. Her çiqas koka wan ê etnîkî û zimanên wan bi tevahî nehatibin femkirin jî, hinek dîroknas û lêkolîneran lolobiyan wekê gelê xwemaliyên herêmê û yek ji bav û kalên kurdên nûjen ên îro destnîşan kirine.<ref name="Bagley1966" /><ref name=":2" /> == Dewleta lolobiyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} Lolobiyan dewletek bi hêz ava kiriye ku ji sala 3100ê {{bz}} heya sala 675ê {{bz}} li devereke berfireh ê di navbera çiyayên Zagrosan û çemê Dîcleyê hikum kiriye. Serweriya dewleta lolobiyan serdemeke dirêj ê ku bi qasê hezar salan berxwe daye berdewam kiriye. Di sala 1800ê berê zayînê de akadî êrişan tînîn ser lolobiyan û welatên wan dixin bin desten xwe. Dema ku gutî welatê akadiyan zeft dikin, gelê lolobî jî li hember akadiyan şer dikin û welatên xwe ji ji bin dagirkeriya akadiyan xilas dikin. Lolobî civakên wekê gutî û subartoyan re pêwendiyên baş çêkirine ku bi hev re li dijî êrîşên akadî û asûriyan welatê xwe parastine û şer kirine. Di sala 1000ê berê zayînê de asûrî li dijî axa lolobiyan êrîş daye destpêkirin ku di encamê vê şerê de paytextê lolobiyan bajarê [[Zimriye]] ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. Heya ku xanedaniya asûriyan ji aliyê [[med]]an hatiye hilweşandin êrîş û dagirkeriya asûran li rojhilatê çemê Dîcleya jêrîn berdewam kiriye. Bi avakirina [[Împeratoriya Med]]yaya asûrî têk çûne axa lolobiyan derbasê rêveberiya medan bûye.<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Dîroka Kurd û Kurdistanê]]|paşnav=Zekî Beg|pêşnav=Mihemed Emîn|weşanger=Stembol: Avesta|sal=2002|rûpel=72-76}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akadî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Lolobî| ]] [[Kategorî:Zimanên kevnare]] o9la8zygbdrvae3hsktn9p8dbir6ql7 0 6333 2030679 2030669 2026-05-24T12:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2030679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa,'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> yan jî '''Komara Fransayê''' ({{Bi-fr|France}}, bi fermî; ''République Française'') welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê yên li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Antîlên Fransayê]] û gelek giravên li [[Okyanûsya]]yê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh [[herêmên Fransayê]] yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmeke hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komareke nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandeke cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên [[kelt]]î ve hatiye cihwarkirin ku wekî Gauls dihatin zanîn. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Padîşahiya Fransayê ava dikin ku padîşahî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Qiraliyeta Fransayê|Qraliyeta Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa padîşahiyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe padîşahê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê padîşahiya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav padîşahiya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe qiralê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi [[Padîşahiya Fransayê]] ve têne yek kirin. Padîşahên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya padîşah berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya padîşah her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", padîşahê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împaratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya qraliyetê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û padîşahiya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a qraliyetê li Fransayê hate meşandin. Padîşahî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Qiralê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê padîşahiyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku Padîşah [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina padîşahiyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û Qiralê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê padîşahê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî padîşah Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra qiral Louis XVI dixwe ku qiral xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Qiralê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordèu|Bordeaux]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împaratoriya duyemîn (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek qiraliyetên nû hatine damezrandin wekî padîşah hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana padîşahiyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û padîşahiya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napolyon de dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, padîşahî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misrê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyemîn hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanê yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku fransî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Endamên Organisation internationale de la Francophonie]] [[Kategorî:Endamên Yekîtiya ji bo Behra Spî]] [[Kategorî:Fransa| ]] e10al9qzhtf3j4s06qymk11gfr4xwjx 0 8526 2030743 2030592 2026-05-24T15:13:30Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana wî */ 2030743 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê.<ref name="jacb12">{{cite book |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |last1=A.C. Brown |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan A.C. Brown |publisher=[[Oneworld Publications]] |date=2014 |page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |url-access=registration}}</ref> Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20'ê Çileya sala 820'an dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 65w4gwdk76l9z74xexphj11w7hkoxep 2030744 2030743 2026-05-24T15:13:55Z Kurê Acemî 105128 /* Çûna Bexda û Misirê */ 2030744 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê.<ref name="jacb12">{{cite book |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |last1=A.C. Brown |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan A.C. Brown |publisher=[[Oneworld Publications]] |date=2014 |page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |url-access=registration}}</ref> Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] h69bzwtkrj1tmustzirfjktshij1h4q 2030746 2030744 2026-05-24T15:14:14Z Kurê Acemî 105128 /* Nakokiyên siyasî li Yemenê */ 2030746 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafîî pirr dieciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] ap8ultchqm9f33jsaqhfmpn7rsljyhh 2030747 2030746 2026-05-24T15:14:46Z Kurê Acemî 105128 /* Nakokiyên siyasî li Yemenê */ 2030747 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafîî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji alî kesên heqnexwazan gellek eziyet gihiştiye Îmam Şafîî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gellek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese vî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zîndanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafîî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên Walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafîî. Ji ber van fîtên Walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] fzvctxdtw2eljf3tqzraxemwwya90gb 2030748 2030747 2026-05-24T15:16:14Z Kurê Acemî 105128 /* Nakokiyên siyasî li Yemenê */ 2030748 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed ibn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] j73ips6g6zm5fjwp63wb6m66k0m6h1e 2030749 2030748 2026-05-24T15:16:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030749 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafîî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wusa dibe. Di himan demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lewra di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide. Û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew him dida xwendin, him dixwend, him fêr dida him jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng derxist holê. Îmam Şafiî diçe Bexdayê li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqha Îraqê û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wusa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima bi kesên Îraqî re diket niqaşa fiqhê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 21zl9xpztlszree8djwkom497im04nw 2030751 2030749 2026-05-24T15:21:22Z Kurê Acemî 105128 /* Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî */ 2030751 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye. Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] fvgoac3spmb9eq96y3zo88wnw5s09j2 2030753 2030751 2026-05-24T15:21:33Z Kurê Acemî 105128 /* Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî */ 2030753 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye. Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin. Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] ssnm8s0p0xq5ndeoqsxwk18s7a2mm0s 2030759 2030753 2026-05-24T15:24:26Z Kurê Acemî 105128 /* Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî */ 2030759 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{cite web |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |title=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |access-date=2012-02-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |archive-date=2012-04-20}}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye. Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin. Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] fwx8z9lxxod2xaws6f8npa892jx8i29 2030781 2030759 2026-05-24T16:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2030781 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Rûpel tê standard kirin û çavkanî tên zêdekirin}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = zanyar }} {{Îslam}} '''Îmam Şafiî''' ango '''Muhemmed îbn Îdrîs eş-Şafiî''' (bi [[erebî]]: ''Muhammad bin Idrîs ash-Shâfi'î'') îmam û damezrînerê [[mezheba Şafiî]] bûye. Îro jî bi hejmareke zêde [[kurd]] di mezhebê îmamê Şafiî de ne. == Jiyana wî == === Jiyana berê === [[Şafiî|Mezheba şafiîyê]] di nav çar mezhebên ehlê sinetê de hîsab dibe. Navê Îmam Şafîî, Muhemmed bîn Îdrîs e. Di sala wefata [[Ebû Henîfe]] de (m. 750ê {{Pz}}) di bajarê [[Xeze]]yê de tê dinyayê. Bavê Îmam Şafîî mensûbê eşîra [[Qureyş]] bû.<ref name="Haddad2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Four Imams and Their Schools |paşnav=Haddad |pêşnav=Gibril Fouad |weşanger=Muslim Academic Trust |sal=2007 |rr=189, 190, 193 |isbn=978-1-902350-09-7 |cih=United Kingdom }}</ref> Ew digihîje kurên Mutalîbê birayê Haşîmê, ku kalê [[Muhemmed|Pêxember Muhemmed]] bû.<ref name="Khadduri2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Shāfi'i's Risāla: Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence |paşnav=Khadduri |pêşnav=Majid |weşanger=Islamic Texts Society |sal=2011 |rr=8, 11–16 |isbn=978-0946621-15-6 }}</ref> Diya Îmam Şafiî ji Yemenê ji eşîra Ezd bûye.<ref name="Khadduri2011" /> Di kirin û gihîştina Îmam Şafîî de para wê gelek zahf bûye. Îmam Şafiî hêj di dergûşê de ye bavê xwe winda dike, ji ber vê yekê bi [[xizanî]] mezin dibe.<ref name="Khadduri2011" /> Malbata Îmam Şafîî di vê xizaniya xwe de, xwe davêjin [[Filistîn (herêm)|Filistînê]].<ref name="Khadduri2011" /> Di têkoşîna jiyanê de leqê gelek zehmetiyan dibin. Diya Îmam Şafîî diçe [[Meke]]yê. Ew bi xizanî û sêwîtî mezin bû. Îmam Şafîî ji bo destpêka hînbûna xwe wisa dibêje;<ref name="Khadduri2011" /> {{Quote|"Piştê jiberkirina [[Quran|Qurana Pîroz]] ez herdem diçûm Mescîda Heram. Li vir min ji alimên hedîsê û ji alimên fiqihê sûd werdigirt, lêbelê em zaf xizan bûn, qeweta me qasê sendina rûpelek kaxiz jî tune bû. Min di nivisandina fêr û meselê ku ez hîn bibûm de gellek zahmetî kişand".}} === Xwendina wî li cem Malik bîn Enes === Îmam Şafiî xwendina xwe ya yekem li Mekeyê bicih aniye. Piştê vê xwendinê, dest bi hînbûna [[wêje]]ya [[Zimanê erebî|erebî]] kiriye.<ref>Ibn Kathir, Tabaqat Ash-Shafi'iyyin, çap. 1. rûpel 27 Dār Al-Wafa’</ref> Ji ber vê yekê, beşdarê eşîra Xizeylî bû. Eşîra Xizeylî li çolê jiyan kirin. Îmam Şafîî li vir zanîna xwe pêş ve biriye û xwe hînê avêtina [[tîr]]ê dikirin. Di derbarê vê de [[Îmam Şafîî]] wisa dibê:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Manāqib al-Shāfi'ī wa-Ābāduh |paşnav=Ibn Abī Hātim |weşanger=Dar Al Kotob Al-Ilmiyyah |rr=39 }}</ref> {{Quote|"Ez ji Mekeyê derketim çolê, hînê ziman û jiyana qebîleya Xizeylî bûm. Ew qebîle ji aliyê zimanê erebî ve ji hemî qebîla fesihtir bû. Ez bi wan re digeriyam ji wan hînê avêtina tirê bûm. Dema ez vegeriyam Mekeyê di warê [[hedîs]] û wêje de zaf agahdar bibûm."}} Îmam Şafiî di deh saliya xwe de pirtûka (Muwetta-hedîs) zanyarê di dema xwe de herî navdar Îmam Malîk di neh rojan de ji ber dike. Di ciwaniya xwe de pir girîngî dide ser ilmê. Ji [[alim]]ê wek Sufyan bîn Ûyeyne, Muslîm kurê Xalid ez-Zencî fêr digre. Di hedîsê [[fiqih]] lûxat û di wêje de xwe pir pêş ve dabû. Di nav ciwanê Mekeyê de di zanebûna xwe da hatibû astekê wisa bilind ku bi pêçiya dihat nîşandan.<ref name="Khadduri2011" /> Di [[tehsîl]]a Îmam Şafîî de pêvajoya herî girîng ew e ku bi fêrgirtina ji Îmam Malîk dest pê kiriye.<ref name="Khadduri2011" /> Wexta ku ji Meke diçe [[Medîne]] fêrgirtina xwe ya ji Îmam Malîk wisa qal dike: "Li Meke ez pêşî ji Muslîm bin Xalîd fêr digirtim. Wê wextê ez bihîstim ku [[Malik bin Enes]] kesek herî mezin e, ew îmamê Mislimanan e. Kete dilê min ku ez herim ba wî, jê fêr bigrim, bibim [[şagirt]]ê wî.“<ref name="Khadduri2011" /> Piştre pirtûka wî ya herî navdar ya ku bi navê ''Muwettayê min'' ji kesek Mekeyî peyda kiriye. Piştê xwendina wî pirtûkê, min bêtir xwest ku Îmam Malîk bibînim.<ref name="Chaumont1960">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopaedia of Islam |paşnav=Chaumont |pêşnav=Éric |weşanger=Brill |sal=1960–2005 |rr=179–186 |isbn=978-90-04-16121-4 |çap=2 }}</ref> Ji ber vê yekê ji beriya ku Îmam Şafîî here Medînê, ji bo ku leqayê tu astengî nebe ji waliyê Meke nameyek distîne û dikeve rê. Wextê ku digihîje Medînê bi nameya xwe diçe cem walî nameyê dide destê walî û rewşa xwe jê re qal dike. Ew û walî bi hev re diçin mala Malîk bin Enes. Îmam Malîk wan li ber derî pêşwazî dike. Îmam Malik bi bejneka dirêj û bi sawîr (heybet) xuya dikir. Walî nameyê dide Îmam Malik. Dema Îmam Malik di seriyê namê de ku dibê "Muhemmedê kurê Îdrîs ji alê diya xwe ve kesekî bi [[şeref]] e û rewşa wî wusa ye…" dixwînê wusa dibêje: ''Subhanellah'', îlma Resûlûllah wusa bûye ku edî bi nameya tê nivîsîn, tê pirsîn û tê xwestin". Pişt re Îmam Şafîî wusa dibêje: "Min rewşa xwe jê re qal kir û min go; "Ez dixwazim ji te fêr bigrim." Îmam Malîk gotinên min guhdar kir û li min mêze kir. Pirsî, navê te çî ye? Min go: "Muhemmed e". "Ey Muhemmed, [[Xwedê]] nûr xistiye dilê te, tuyê di pêşerojê de bibî mirovek navdar. Sibê bi mirovek re were bila ji te re Muwetta bixwîne". Min jê re got "Min ji ber kiriye, ez dikarim bixwînim".<ref name="jacb1">{{Jêder-kitêb |sernav=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |paşnav1=A.C. Brown |pêşnav1=Jonathan |lînka-nivîskar1=Jonathan A.C. Brown |weşanger=[[Oneworld Publications]] |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 35] |isbn=978-1780744209 |url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/35 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> === Nakokiyên siyasî li Yemenê === Piştê wê rojê Şafiî diçe cem Îmam Malîk û xwendina xwe berdewam dike. Dema ku Îmam Şafiî li ba Îmam Malîk dixwend, Îmam Malîk li hember xwendina Şafiî gelek dilgeş dibû. Ji ber vê yekê Îmam Şafiî carna ji tirsa xemgînbûna Îmam Malîk nedixwest li balê bixwîne. Lê îmam nedihişt. Lewra Îmam xwendina Şafiî pir deciband û digo "bixwîne ey ciwan".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |sernav=The Biography of Imam Ash Shafii &#124; Shafii Fiqh.com &#124; Shafii Institute |roja-gihiştinê=2012-02-23 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120420061442/http://www.shafiifiqh.com/the-biography-of-imam-ash-shafii/ |roja-arşîvê=2012-04-20 }}</ref> Îmam Malîk di bin destê xwe de neh sal fêr dayê. Dema Îmam Şafiî di îlmê de digihîje asteke bilind û vedigere Mekeyê. Waliyê Yemenê wî ji vir dibe welatê xwe û pêywira qazîtiyê didê. Îmam Şafîî peywira xwe li Necranê ku girêdayiya Yemenê bû, dikir. Ew peywira xwe bi dadperwerî dikir. Derfet nedidan zalim û keysoyan.<ref name="Khadduri2011" /> Ji aliyê kesên heqnexwazan gelek eziyet gihiştiye Îmam Şafiî. Dema Îmam Şafîî li wir e, waliyek zalim dişînin Yemenê.<ref name="Khadduri2011" /> Ev walî gelek [[Sitem|zilm]] dikir merivên di bin desthiladariya xwe. Dema Îmam Şafiî bi vî dihese wî waliyê hişyar û rexne dike. Lê ev helwesta Îmam Şafiî dibe sedema acizbûna walî û sedema astengî ji xebatên wî re.<ref name="Khadduri2011" /> [[Ebasî]]yan ji nifşa [[Elî]] rik digirtin. Bizanibana ku yek ji nifşa Elî ye, wî rehet nedihiştin. An wê biketana zindanê an jî wê wî bikuştana. Ev waliyê zalim, Îmam Şafiî bi alîgiriya Elî sûcdar dikir. Herkes jî zanîbû ku ev rewş derew e. Belê Şafîî ji nesebê Elî ango [[Ehlê Beyt]] hez dikir.<ref name="Khadduri2011" /> Lê ji bo ew werin desthilatdariyê tu kiryarên wî tunebûn. Li ser hemî rastiyan derewên walî dîsa jî li ser vê mijarê ji [[Xelîfe]] [[Harûn Reşîd]] re name şiyand û ew fît kir ser Îmamê Şafiî. Ji ber van fîtên walî, Harûn Reşîd destê Şafîî kelepçe dike û wî tîne [[Bexda]]yê.<ref name="Khadduri2011" /> === Xwendina wî bin el-Şeybanî û têkiliyên bi zanyarên henefî === Îmam Şafiî di sî û çar saliya xwe de leqê aloziyek wisa dibe. Di heman demê de wî derdixînin pêşberê Xelîfe Harûn Reşîdî. Çar salan li Yemenê dimîne.<ref name="Khadduri2011" /> Ev çar sal di dîroka [[Îslam]]ê de wek wendayiyek tê hîsab. Lowma di vî çar salê de tiştê ku bikirana wê pirr bana. Li ser vê bûyerê Îmam Şafîî dev ji peywira xwe ya qazîtiyê ber dide û dîsa berê xwe dide îlmê. Ew hem dida xwendin, hem dixwend, hem fêr dida û hem jî fêr digirt. Ji bo mirovan berhema xwe ya [[fiqih]] ya herî girîng bûye. Îmam Şafiî diçe Bexdayê û li vir mala Muhemmed kurê Hesen dixwîne û bi vî awayê fiqihê iraqî û ya [[Hîcaz]]ê berhev dike. Di îlma fiqhê de tê astek wisa bilind ku edî dikare rêzikê îlma fiqihê diyar bike. Navê wî di nav herkes de hate naskirin û belav bû, îtibara wî bilind bû. Şafiî bi [[heq]]ê xwe gihîştibû merteba îmametiyê. Dema Şafiî li Bexdayê dima, bi kesên iraqî re diket niqaşa fiqihê. Xwe wekî şagirtê Îmam Malîk dihesiband. Îmam Şafiî piştre vedigere Mekeyê, li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema [[Hec]]ê de, alimên herî mezin bi wî re axivtin û guhdan gotinên wî. Di vê demê de [[Ehmed bin Henbel]] wî dibîne. Êdî kesatiya Şafiî bi fiqihekê nipînû derdikeviyê holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Iraqê bûye. Îmam Şafiî di nav Meke û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe standîbû, bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derxistiya holê. Ev fiqih di nav mirovan de belav kiriye û wan pê agahdar dikirin. Gelek civak ji bo ji Îmam Şafiî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştî demek di nav mirovan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Şafiî ji bo xwe ji gelemşa Iraqë dûr bixe demek dirêj li Meke bicih bû. === Çûna Bexda û Misirê === Îmam Şafîî di çil û pênc saliya xwe de carek din vedigere Bexdayê. Cihê ku Îmam Şafîî biçûya li wir raya xwe belav dikir. Lê hinek rayên wî bi yên ustadê wî Malîk re nakokî dibûn. Lê ji giramiya wî nedixwest wî rexne bike. Bi tenê raya xwe dianî ziman. Ji ber vê yekê gellek caran li hember bîd'etên ku dû Îmam Malîk derketin û têkoşîn dida. Îmam Şafîî bihîst ku di nav hin civakên mislimanan de berhem, pertal û kincên Îmam Malikî hatine muqedes kirin. Wusa bibû ku êdî hin kes li hember hedîsên Pêxemberê me bi peyvên Îmam Malik bersîv didan. Wusa bibû ku êdî li [[Endulus]]ê gel bi şaşika Îmam Malîk ji bo baran bibare hêwîş dikirin. Lê Îmam Şafîî li hember van hemî bîd'etan disekinî, têkoşîn dida. Lewra dema mirov, di derbarê [[mele]]yan de pirr zêde biçûyana diketin riyek xeter, ji rê derdiketin. Wekê din, Îmam Şafîî di hinek mijaran de di dijê raya Îmam Malîk de muxalefet dikir. Bi navê "Xîlafetî Malîk" pirtûkek nivîsî lê ji hurmeta ustadê xwe Malîk dûdilî dikir ku vê pirtûkê derxe holê. Piştê salek pirtûkê şîrove dike û [[belav]]ê mirovan dike. Dema jê re digotin "Te vî çawa kir?" Ew wusa bersiv dida: "Ustadê min, [[hogir]]ê min e, [[Heq]] jî hogirê min e. Wextê ez van herdûyan datînim li ba hev, ez hogirtiya Heqê çêtir nêzî xwe dibînim." Îmam Şafîî ev rexne ji bo riza Xwedê dikir. Lêbelê dîsa jî rexnekirina Malîk jê re [[giran]] dihat. Lewra ew ustadê wî bû. Rexna Şafîî, bû sedemê dijrabûna faqihên [[Misir]]ê. Lewra Îmam Malîk li Misirê di nava muctehîdan de merhela yekemîn digirt. Ji ber vê kesên ku Îmam Malîk diparastin li dijê Îmamê Şafîî derdiketin. Ew rexne dikirin dixwestin ku wî ji memleket bavêjin. Hetta ji bo vê çûn cem walî derxistina Îmam Şafîî xwestin. Îmam Şafîî hemî temenê xwe ji bo xizmeta Îslamê qedand. Ew heta dawiya temenê xwe her roj ji Qur'an xitmek dixwend. Mehê sî xitim diqedand. Di [[Remezan (meh)|meha Remezanê]] de êvarê yek, rojê jî yek xitim dixwend. Di meha [[pîroz]] de şêst xitim xilas dikir. Êdî dema wefata Îmam Şafiî hatibû. Bêtaqet ketibû. Weka ewul nikaribû Qur'an bixwenda. Lê dixwest ji yekê xwendevan guhdar bikira. Dema Şafîî di vî halî de bû talebê wî Ebû Musa, Yûnis bin Ebdulela jê re dixwend. Li Misirê ji alî hin kesên tolaz lêdan xwar. Hêj pîr nebibû. Ev lêdan di canê wî de nexweşî çêkir. Ji hal ketibû. Êdî wek berê nikaribû zindî ba. Di dawiya nefesa wî de halê wî jê pirsîn. Ew jî dibê "Ez ji dinê koçber dibim, êdî jê diqetim. Şerbeta hêvî vedixwim. Diçim bal Rebbê xwe yê Kerîm". Wefata Şafiî ji alimê Îslamê re zayiyeka mezin dibe. Pirr xwîn wenda dike û bi zaya wê xwînê jiyana xwe ji dest dide. Di 20ê çileya sala 820ê dawiya êvara meha [[Receb]]ê de, di pêncî û çar saliya xwe de -hin dibên ji nexweşiyê, hin jî dibên ji ber van derban- wefat kiriye/[[şehîd]] ketiye. Qebra wî li Misirê binê singa çiyayê Muqettena dimîne. Sala 1211'de Siltanê [[Eyûbî|Eyyûbiyan]] El-Melîk El-Kamîl li ser qebra Îmam Şafîî tirbek biqubbe çêdike. Ji alî [[Selahedînê Eyûbî|Selehaddînê Eyyûbî el-Kurdî]] jî li cem veê turbê [[medrese]]yek mezin tê çêkirin. Îmam Şafîî ewliyayek herî mezin bû. Di gotinek xwe de wusa dibê: "16 sal e min têr xwarin nexwariye" dema sedema wê jê dipirsin, dibê "xwarina zaf giranî dide mirov, qelb zeîf dike. Feraset û îdrakê kêm dike. Zaf xew tîne û bi vî awayê meriv ji îbadetan dike, serê evditiyê kêmxwarin e". Diruvê Îmam Şafîî zaf xweşik û şêrîn bû. Jîrek bû, xwediyê qabîliyet mezin bû, zahf xweş Qur'an dixwend. Dema ew Qur'an bixwenda merivê dora wî ji xwe diçûn. [[Harûn Reşîd]], her sal ji [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed [[fileh]] tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên [[Xirîstiyan]]an. Îmam Şafîî şalika [[nimêj]]ê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê [[împarator]]ê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.” Talebê Îmam Şafîî dibê; Roja cejnê ez bi Îmam Şafîî re ji [[mescîd]]ê derketim. Pê re çûm heta li ber derê wî. Qerwaşek bi kîsikek zer hate cem Îmamê Şafîî. Ev kîsê zêr pêşkeşê Şafîî kir û wusa got: "Selamê Efendiyê min ji te re heye dixwaze ku tu van [[zêr]]an bipêjirînî." Îmam Şafîî kîsê destê wî dipêjirîne. Di nav de demek kurt derbas dibe nabe mirovek tê ji Îmam Şafîî hinek pere dixwaze. Îmam Şafîî hêj devê vî kîsikê venekirî dide destê wî mirovê û wî dişîne. Îmam Şafîî dibê; "Di zaroktiya min de Pêxemberê Xweda hat xewna min. Ew û hinek [[sehabe|sehabî]] bûn. Li Mescîda Heram ji mirovan re meletî dikirin. Dema nimêja wan xilas bû ez çûm ba wî, min jê îlim xwest. Li ser vî [[Muhemmed]] ji binê qeftanê xwe mêzînek derxist û da destê min. Go "ji bo te ye ev mêzîn". Piştê vê xewna min da şîrove kirin. Ji min re ev hat gotin; "Tuyê li ser sunnetê bibî [[îmam]]. Wata mêzînê jî ev e, tê bigihîjî heqîqetê Muhemmediye.” Di dawiyê de Îmam Şafîî wusa dibêje: “Rojek min Elî xewna xwe de dît. Gustila xwe ji tiliya xwe derxist û xist tiliya min. Ew alametek ku îlma wî û ya Resûlûllah digihîje min bû.” Îmam Şafîî di şeş saliya xwe de dest bi mektebê dike. Diya wî ji zahîdan yek bû; jinek ewledar bû. Ji bo vê yekê gel carna siparteyên xwe disipartin wê. Rojek du kes boxçê xwe datînin balê. Ev meriv jê re gotibûn heyya em her du bi hev re neyên tu vî boxçê nedî kesê. Piştê demek ji vana yek tê boxçê ji balê dibe diçe. Yên din jî navberek kurt de tê û boxçê jê dixwaze. Dema Zahîde dibê min daye hevalê te. Mirov jê re; "Min ji te re negotibû qey hetanî em bi hev re neyên tu nedî tu kesî, te çima daye?" Li ser vê bûyerê zahîde zaf diqehere. Dema Îmam Şafîî tê û diya xwe bi xemgîn dibîne sedema vê xemgîniyê ji diya xwe dipirse, diya Îmam Şafîî tiştê ku hatiye serê wê yek bi yek ji kurê xwe re dibêje. Li ser vê Îmam Şafîî ji diya xwe re wusa dibêje: "Tu neqehire ezê vêga xwediyê boxçê re biaxivim." Şafîî tê cem xwediyê boxçê û dibêje, boxça we li cihê xwe disekine here hevalê xwe bîne, were boxça xwe bibe." Wextê xwediyê boxçê vê bersivê distîne di cihê xwe de mat dimîne û pişt re vedigere diçe, carek din jî nayê. == Çend Gotinen Îmam Şafîî == Îmam Şafîî di [[şîret]]eka xwe de wusa dibê “Ji kesên ku [[mal]] û [[milk]]ên wan ji yên te zaftir in nebehece. Ji kesên ku îbadet û teetên wan ji te zaftir e [[mînak]] bigre. Ji ber ku yên dijîn jî wê rojek bimrin. Ne hewce ye tu bihesidî dinya wan. * "Kes tune ku bê [[hogir]] û bê [[neyar]] be. Madem ku wusa ye, xwe ji nav ên [[Xweda|Xweda Teala]] re îteet dikin, bihesibîne." * "Kesên ku ne di riya Resûlûllah(s.X.l.) û hevalên wî de bin, bibînim ku li [[ezman]] jî difire, dîsa jî rastiya wan napêjirînim." * "[[Dost]]ê [[sadiq]] ew e ku, beşdarê [[keser]] û [[şadi]]ya hevalên xwe dibe." * "Du kesên ku di tengiyê da [[eyb]]ê hevûdu derxin holê, ev ji [[elamet]]ê [[minafiq]]iyê ye." * "Ê ku di karê dinê de têkeve tengasî û neçariyê, bila berê xwe bide îbadetê." * "Hînbûna îlmê çêtir e ji [[îbadeta nafîlê]]." * "Di dinê de mirovê herî [[bêaram]] ew kes e ku, di dilê xwe de [[kîn]] û hesed vedişêre." * "Ê ku li ba te derbarê kesek din nebaşî biaxive, wê li ba kesek din jî di derbarê te de nebaşî biaxive." * "Ê ku demek zoriya îlmê fam nekiribe, wê di hemî jiyana xwe de [[zîllet]]a nezaniyê bikşîne." * "Îlmê hîn be, kes ji dayîkbûna xwe [[alim]] nîn e. Kesê zana û nezan nabe yek." * "Çi kes heqî û rastiyê bêje gotinê wî kesê bipêjirînin." * "Hey mirov li zimanê xwe xwedî derkeve/biparêze bila zimanê te, bi te ve nede." == Berhemên wî == * Hîlafetî Malîk * Ahkamu'l Qur'an * Es-Sunen * Kîtabu'l-um * Musned-î Şafîî * Er-Rîsale ( Behsa rê û rêziken fiqhê dike.) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF). {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Jidayikbûn 767]] [[Kategorî:Kesên ji Xezeyê]] [[Kategorî:Mirin 820]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] m7mfcbybp8uqn3c61mfwfu2km3nhj8o 0 22921 2030841 1742112 2026-05-24T19:52:28Z VikiAzad 99135 /* */ nivîsên xelet hate sererast kirin 2030841 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser yekê [[dagirtina karebayî]] ye. Ji fîzîkvanê frensî ra li [[Charles Augustin de Coulomb]] seke.}} Di [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] da, '''Kûlomb''' [[yekîn]]a [[barê karebayî]] ye. Kurtenavê wê ''C'' ye. Ev nav ji bo rêzgirtina [[Fizîknas|fîzîknasê]] navdar [[Charles Augustin de Coulomb]] ye. == Pênase == Yek kûlomb barekê karebayî ye ko bi sirêmeka yek [[amper]]î jibo heyama yek [[saniye]]yê dihêt veguhastin, anko amper caran saniye. Bi gotineka dî, di behsa guncana karebayê û voltîniyê da, yek kûlomb yek [[farad (yekîn)|farada]] karebaya guncandî (bi [[înglîzî]], ''capacitance'') caran [[volt]]a cidatiya potansiyelê ye: 1 Kûlomb beranberî 1 Farad. 1 volt. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Elektrîk]] [[Kategorî:Yeke]] mvbya34xo0ghz4oq0tb4yne44zi586z 0 36419 2030782 1712944 2026-05-24T16:53:46Z VikiAzad 99135 VikiAzadî/ê navê [[Xal]] weke [[Xal (geometrî)]] guhart: Navê gotar bi ev mîjara ne herî naskirin e. 1712944 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Komeka bidawî (sinordar) ji xalan (bi rengê şîn) di valageha Oklîdî ya 2-rehendî. }} Di [[endazezanî]] û [[topolojî]] û liqên dîtir ên [[Bîrkarî|Bîrkariyê]] da, '''xal ''' an '''nuqte''' tişteka destnîşankirî ye di nav [[valageh]]ekî da ku ne xwedî [[qeware]] ye, ne xwedî [[qad]] e, ne jî xwedî [[dirêjahî]] ye. Bi vî awayî, xal tişteka [[rehend|0-rehendî]] ye. Xal yek ji serekîtirîn û bingehîtirîn çemkên endazezanî, fîzîk û gelek gorepanên zanistî yên din e. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Xal| ]] 4kv8o6jrpoum6zoamhpgj83qwnid3la 4 49769 2030941 1975992 2026-05-25T09:16:52Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Josep_Guardiola_2023-10-04_Fußball,_Männer,_UEFA_Champions_League,_RB_Leipzig_-_Manchester_City_FC_1DX_2797_(cropped).jpg şonê 2023-10-04_Fußball,_Männer,_UEFA_Champions_League,_RB_Leipzig_-_Manchester_City_FC_1DX_2797_(cropped).jpg 2030941 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{../navîgasyon|17ê kanûna paşîn|19ê kanûna paşîn}}</noinclude> '''Bûyer''' <div style="float:right;margin-left:0.5em"> [[Wêne:Josep Guardiola 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg|100px|Pep Guardiola (2023)]] </div> * [[532]] – Serhildana li [[Konstantînopolîs]]ê pêk hatibû, bi tevahî hate têkbirin. Di encama vê serhildanê de 30.000 kesî jiyana xwe ji dest da. * [[1910]] – Li [[Stenbol]]ê Qesra Çiraxanê şewitî. * [[1921]] – Partiya Komînîst a Îtalyayê (KPÎ) hate damezirandin. * [[1943]] -Yekîtiya Sovyetan da ragihandin ku wan dorpêçkirina [[naziyan]] a [[Sankt Petersburg|Lenîngrad]]ê şikandiye. * [[1951]] – Gerîlayên bereya rizgariya [[Viyetnam]]ê ji bajarê [[Hanoi]]yê vekişiyan û bajar kete destê hêzên [[fransî]]. * [[1971]] – Hêzên [[libnan]]î yên [[xirîstiyan]] li bajarê [[Bêrût]]ê nêzîkê 1000 kesî kuştin. * [[1991]] – Profesor Doktor [[Seîdê Îbo]] li [[Êrîvan]]ê hate kuştin. * [[1993]] – Li bajarê [[Bayburt]]ê di pêkhatina aşîtê de 56 kes mirin û 22 kes jî brîndar bûn. * [[2002]] – Hate ragihandin ku şerê sivîl ê li [[Sierra Leone]]yê bi dawî bû. '''Jidayikbûn''' * [[1519]] &ndash; [[Isabella Jagiellon]], qiraliça Mecaristanê (m. 1559) * [[1540]] &ndash; [[Catarina, Duşesa Braganzayê]] (m. 1614) * [[1689]] &ndash; [[Montesquieu]], parêzer û fîlozofê fransî (m. 1755) * [[1793]] &ndash; [[Pratap Singh, Raceyê Satarayê]], qiralê ([[chhatrapati]]) [[împeratoriya Maratha]] (m. 1847) * [[1828]] – [[John Langdon Down]], tûrenas û dermanfiroşê brîtanî * [[1848]] &ndash; [[Ioan Slavici]], rojnamevan û nivîskarê rûmenî (m. 1925) * [[1867]] &ndash; [[Rubén Darío]], helbestvan, rojnamevan û dîplomatê nîkaraguayî (m. 1916) * [[1886]] &ndash; [[Clara Nordström]], nivîskar û wergêra swêdî-alman (m. 1962) * [[1893]] &ndash; [[Jorge Guillén]], helbestvan, rexnegir û akademîsyenê spanî (m. 1984) * [[1898]] &ndash; [[Albert Kivikas]], rojnamevan û nivîskarê estonî (m. 1978) * [[1904]] &ndash; [[Cary Grant]], aktorê inglîz-amerîkan (m. 1986) * [[1911]] &ndash; [[Danny Kaye]], aktor, stranbêj û danskerê amerîkan (m. 1987) * [[1913]] &ndash; [[Giannis Papaioannou]], bestekarê yewnan (m. 1972) * [[1915]] &ndash; [[Vassilis Tsitsanis]], stranbêj, strannivîs û [[bûzûkî]]jenê yewnan (m. 1984) * [[1933]] &ndash; [[David Bellamy]], botanîst, nivîskar û akademîsyenê inglîz (m. 2019) * [[1937]] – [[John Hume]], siyasetmedarê xwediyê [[Xelata Nobelê]] * [[1938]] – [[Anthony Giddens]], civaknasê [[brîtanî]] * [[1943]] &ndash; [[Paul Freeman]], aktorê inglîz * [[1955]] &ndash; [[Kevin Costner]], aktor, derhêner û fîlmçêkerê amerîkan * [[1966]] &ndash; [[Kazufumi Miyazawa]], stranbêjê japonî * [[1971]] &ndash; [[Pep Guardiola]], lîstikvanê futbolê û antrenorê ketelan * [[1973]] &ndash; [[Benjamin Jealous]], serkirdeyê rêxistina sivîl û aktîvîstê amerîkan * [[1983]] &ndash; [[Amir Blumenfeld]], komedyen, aktor û derhêner û senaryonivîsê îsraêlî * [[1990]] &ndash; [[Zeeko Zaki]], aktorê misrî-amerîkan * [[1993]] &ndash; [[Sean Keenan]], aktorê awistralî * [[1994]] &ndash; [[Kang Ji-young]] (Jiyoung), stranbêja başûkorêyî '''Mirin''' * [[52 berî zayînê]] &ndash; [[Publius Clodius Pulcher]], siyasetmedarê romayî (jdb. 93 berî zayînê) * [[474]] &ndash; [[Leo I]], împeratorê Bîzansê (jdb. 401) * [[748]] &ndash; [[Odilo]], Dukê [[Bavyera]]yê * [[896]] &ndash; [[Khumarawayh ibn Ahmad ibn Tulun]], fermandarê tûlûniyan (jdb. 864) * [[1213]] &ndash; [[Tamara Gurcistanê]] (jdb. 1160) * [[1253]] &ndash; [[Henrî I]] qiralê Qibrisê (jdb. 1217) * [[1367]] &ndash; [[Pedro I]] qiralê Portûgalê (jdb. 1320) * [[1471]] &ndash; [[Go-Hanazono]] împeratorê Japonê (jdb. 1419) * [[1479]] &ndash; [[Louis IX]], Dukê [[Bavyera]]yê (jdb. 1417) * [[1589]] &ndash; [[Magnus Heinason]], egîdê feroeyî (jdb. 1545) * [[1677]] &ndash; [[Jan van Riebeeck]], siyasetmedarê holendî, hîmdarê bajarê [[Cape Town]], Afrîkaya Başûr (jdb. 1619) * [[1783]] &ndash; [[Jeanne Quinault]], aktrîs û şanonivîsa fransî (jdb. 1699) * [[1803]] &ndash; [[Îppolît Bogdanovîç]], helbestvan û akademîsyenê rûs (jdb. 1743) * [[1862]] – [[John Tyler]], serokdewletê dehem ê [[DYA]]yê * [[1878]] &ndash; [[Antoine César Becquerel]], nojdar û akademîsyenê fransî (jdb. 1788) * [[1886]] &ndash; [[Baldassare Verazzi]], resamê talyan (jdb. 1819) * [[1936]] &ndash; [[Rudyard Kipling]], nivîskar û helbestvanê inglîz, xwediyê Xelata Nobel a Wêjeyê (jdb. 1865) * [[1956]] &ndash; [[Makbule Atadan]], parêzer û siyasetmedarê tirk (jdb. 1885) * [[1978]] &ndash; [[Hasan Askari]], fîlozof û nivîskarê pakistanî (jdb. 1919) * [[1982]] – [[Huang Xianfan]], dîroknas û profesorê [[çînî]] * [[2003]] &ndash; [[Harivansh Rai Bachchan]], helbestvan û nivîskarê hindistanî (jdb. 1907) * [[2008]] &ndash; [[Georgia Frontiere]], bazirgana jin û fîlantropa amerîkan (jdb. 1927) * [[2009]] &ndash; [[Danai Stratigopoulou]], stranbêj û strannivîsê yewnan (jdb. 1913) * [[2012]] &ndash; [[Anthony Gonsalves]], bestekar û mamosteyê hindistanî (jdb. 1927) * [[2014]] &ndash; [[Eugenio Cruz Vargas]], helbestvan û wênesazê şîliyî (jdb. 1923) * [[2016]] &ndash; [[Michel Tournier]], rojnamevan û nivîskarê fransî (jdb. 1924) * [[2019]] &ndash; [[Lamia Al-Gailani Werr]], şûnwarnasa îraqî (jdb. 1938) * [[2023]] &ndash; [[David Crosby]], stranbêj û strannivîsê amerîkan (jdb. 1941) * [[2025]] – [[Claire van Kampen]], şefa orkestrayê û bestekara inglîz (jdb. 1953) {{Wîkîpediya:Di dîrokê de îro/binnivîs|Meh=Kanûna paşîn|Gotar=18ê kanûna paşîn}} 6mruefqfx6nzsloi1zij23iiu2w92gv 0 53226 2030789 1976730 2026-05-24T17:10:02Z ~2026-31257-55 156717 /* */ 2030789 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Sindî | wêne = | binwêne = | hoz = [[Çonêky]] <br>[[Psaxa]] <br>[[Boselê]]<br> Mala Acamê <br> Mamêzdînî<br> Şeranşî<br> Blleki<br>Perexî<br> Miçolî<br> Şîvermenî<br> [[Sofi]]<br> Neri<br> Sêxzdînî<br> <br>Benestani <br> | serekeşîr = | esîl = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] ([[kurmancî]]) | herêm = [[Zaxo]], [[Qileban]], [[Silopî]], [[Botan]], [[Hekarî]] | belavbûn = | gelhe = | ol = [[Îslam]] ([[sunîtî]]) }} '''Sindî''', navê eşîreke li Kurdistanê ye. Li herêma Sindî ya li navbera [[Duhok]], [[Zaxo]] û [[Botan]]-[[Hekarî|Hekariyê]] dijîn. Sindiyên di navbera Botan û Hekariyê de li bajaroka [[Qilaban]] dimînin. Li Tirkiyê li Hodane, Mola Şehbas, gundê Zeviyê, Roboskî, Hedriş, Yekmal, Şexon, Cizîr, Silopî ( mahla sindiya ) û Mêrdînê jî gelek sindî dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} == Dîrok == Sindiyên kurd di dîrokê de dewleteka mezin ava kirine. Ev dewlet beriya 3500 salan e ava bûbû. Navê wê dewletê Împeretotiya Mitannî ye (5). Avakirina vê împeretoriyê jî wiha çêdibe Malbatek ji kurdan koçberê Hindistanê dibe. Li wir li herêma Sind niştecih dibin. Piştî demeke dirêj ji Hindistanê dîsa vedigerin welatê xwe Kurdistanê(6). Ji wan re dibêjin kurdên Sindê. Li pêşiyê tên Amedê. Li Amedê (Diyarbekir) dewletekê ava dikin. Riha (Urfa), Mêrdîn, Sîncarê jî bi dest xwe ve dihînin. Li Mêrdînê Weşukaniyê dikin paytext. Navê dewleta wan Mîtanî bû û navê çiyayê Metîna ji wir tê. (7)2 jinên delaltirîn ên di dîrokê de navdar ji wan Sindiyan bûn. Ew Nefertîtî û Nefertarî ne. Nefertîtî û Nefertarî şû bi Fîrewnên Misrê dikin.(8) Û li wir dest danîn ser rêvebertiya dewletê. Niha li Hindistanê herêma Sind heye û zimanê wan Sindiyanî ye. Li piştî hezar salan ev kurdên Sindî ji her alî ve bûn kurdên Îranî. Divê bê gotin ku peyva "Îran" ji "Aryenê" tê. Bi eslê xwe Kurdistan, Ermenistan, Azerbaycan... jî Îran in. Kurd Mezopotamiyên Îranî ne. Ango Mezopotamiyên Aryen in. Ji bavûkalên kurdan, farisan, Hindistaniyan, Pakistaniyan, Afxaniyan, Azeriyan, ingilîz, frensî, alman... re dibêjin "aryen". == Ocax/Icax == Eşîra Sindiyan li 14 [[Ocax|Icaxen]] [[Mala Acamme]], Mamizdeni, Pisaxa, Benestani,Coneki, Bosali,Neri,Sheranshi,Perexi,Mendozî,Mcoli,Bileki,Sofi,Shexesdeni û Shivameni belavdibe. 119 Gunden Eşîra Sindiyan === [[Boselê]] === # [[Boselê|Bosale]] # Zewka Bosale === Sheranshi === # Sheranshe # Behere === Sêxzdînî === # Nordîna === Perexi === # Perexê === Mendozî === # Kundok # Bazingüra === Bileki === # Karpete Bileka === [[Mala Acamme]] === # [[Derkar]] # Bandro # Banka Mala Shexe # Merge # Minini # kirannsh # Banka Mala Hocey # Banka Mala Axoy # Hedrîşê === Pisaxa === # Ava Gize # Bazingira # Petrome # Kirkirank # Kelok # Kundok # Grik Sindi # Grika Haci Islami # Darhozan # Marsis # Gewrîk === Sofi === # Pirbla # Cemke Delal # Zorava # Be Shilke # Derinke # Barkavere # Cemtri # Avlih # Ceme Mesolmete # Hodanê === Benestani === # Berzire # Karne # Mutifa # Kizave # Rabanka # Hewreze # Hawshine # Dashtmasake # Dashatmasek Mela # Dahleke Gundik # Dahlek Malek # Cem Mishko # Dornex # Desht Masek Çhem # War Sora # kukite silopi # mehla sındiya silopi # === Çonkî === # Bêxebarê # Sindava # Hizawa # Yosif Ava # Gundik Ayub # Mamîsa # Ser Silavke # Lêvo # Karpete # Alêşkê # Dasîkê # Nav Kandala # Gelî Dergel # Dere # Dahlika Çonêkiya # Harîna # Bêrsivê # Roboskê # Şiridê === Miçolî === # Qasroke # Mergashishe # Xerabe # Sorink === Nerî === # Derkar Nery # Gundik # Dercelal # Dahlik # Stavlan === Mamizdeni === # Behrava # Terike # Terik Erab # Terik Smo # Keberoke # Tawke # Xerababke # Emer Axa # Terik Hassan # Xilafte # Bacile === Shivarmeni === # Xwake # Bagoltke # Tîka # [[Berkevir, Zaxo|Berkevir]] # Spindaroke # Xerxabka # Zewke # Avgani # Serko == Gundên Masehiyan li Devera Sindiya == # Biglale # Elanîsh # Derashishe # Senate # Sharansha Felaha # Bersive # Levo # Hizawa # Nafkandala # Bacowae # Êrê # Deshte Texê # Behnone Sîndîya # Mergasora # Piraka # Benaxre # Der Abon # Pish Khabour # Her Gunda # Gondkosa == Têbînî == Li Dîf Jêderên Kevin û Axivtnên Babo Bapîran Gûllî û Sindî eşîreka Pêkve Bon Ta Salên ( 1919 ) Heta Nokejî Têkelîya Navbera Herdo eşîreta Ji Layê Çivakî û Keltorî Ve Zor Lêk Nêzîkin. == Dengbêjên Devera Sindiya == * Awaz Xabîrî Boseli * Serbest Boselî * Abdûlsitar Boselî * Hashim Boselî * Heval Îbrahîm Micoli * Mèhvan Sindî * Adil Sindî Shivermini * Razi Ubeyd Benstani Nave Huneri Razi Zaxoyi * Shivan Cegerxwin Coneki * Mihemmed Can Shivermeni * Zeravan Tahir Shivermeni Nave Huneri Zeravan Zaxoyi * Ahmed Xorshid Neman Neri * Eyaz Yusif Psaxa Nave Huneri Eyaz Zaxoyi * Husni Kizavi * Hejar Mohammed Shivermeni * Hejar Arif Coneki * Karwan Ahmed Sevo Coneki * Zeravan Lezgin Coneki * Emer Kizavi == Çend Navdarên Devera Sindiya == === [[Mala Acamme]] === * [[Shehbaz Salih]] * [[Mam Omar Salih]] * [[Sadiqe Emeri]] * [[Aliqado]] * [[Ebdulkarim Hamed]] * [[Salih Qasim]] * [[Ismail Seifadin]] * [[Mohammed Mirza]] * [[Izadin Saado]] * [[Hamid Isa]] * [[Abdullah isa şerîf]] * [[Azhat Jangir]] * [[Redwan Mirza]] * [[Said Abdulllah]] * [[Ismail Haci Latif]] * [[Tewter Hesen Yusif]] * [[Reşide salihe hedrişi]] === [[Boselê]] === * [[Elî Halo]] * [[Mohammed Xalid Boseli]] * [[Mehmud Halo]] * [[Naîf Boselî]] * [[Seîd Boselî]] * [[Emer Halo]] * [[Cemal Rashid Ismail]] * [[Hassan Shex Mistafa]] * [[Shex Mistafa Boseli]] * [[Mela Salih Boseli]] * [[Mela Smail Boseli]] * [[Mûsa Omer Boselî]] * [[Haci Qadir Boselî]] * [[Sagvan Halo]] === [[Psaxa]] === Psaxa ji Bakurê Kurdistanê, ji Wanê hatin e. Eslê xwe [[Garisan]] in. Silêman Axa Sindi seroke eşira sindiye. * [[Avdi Axa|Avdi Cemil Axa]] * [[Silêman Avdi Axa]] (Dr. Silêman) * [[Yusıf Entêr Xamû]] * [[Bıshar Axa]] * [[Ömer Bıshar Axa]] * [[Mohammed Macit]] * [[Ali Awni]] * [[Abdulla Bishar Axa]] * [[Hamid Hefzullah]] * [[Hamid Xasti]] * [[Selman Xorsho]] * [[Jebar Meho]] * [[Ismail Tabir]] * [[Said Sofi Osman]] * [[Alixan Hamid]] === [[Şivarmeni]] === * [[Bedirxan Sindî]] * [[Hecib Sindî]] * [[Silêman Hecî Bedrî]] * [[Reşîd Sindî]] * [[Hemza Hecî Bedrî]] * [[Elî Sindî]] * [[Mohammed Teyar]] * [[Arif Derwêş]] * [[Kovan Sindî]] === [[Çonekî]] === Çonekî Tên Hijmartin Ji Mezintirîn Beşa Sindiyan. * [[Mistafa Joma]] * [[Xedir Emer|Xedir Emer Bêxebarî]] * [[Hejer Ismail Cuno]] * [[Mohammed Semo|Mohammed Semo Duda]] * [[Hacî Xidir|Hacî Xidir Bêxebarî]] * [[Nurî Xidir|Nurî Xidir Bêxebarî]] * [[Abdullah Meho]] * [[Îsmaîl Abush]] * [[Eşîra sindiyan|Şahîn Şêxo Bêxebarî]] === [[Benestani]] === * [[Asmat Dino|Abdülrahman Dino]] * [[Mela Teha Dashtmesaki]] * [[Abdulrehman Dino|Ismet Dino]] * [[Seyidd Xalid]] * [[Sagvan Seyid Xalid]] * [[Mela Sediq Dornexi]] * [[Heji Reshid neamo|Heji Reshid Neamo Dornexi]] * Ahmedi Heji Reshidi Neamo * misaye mohammede Asaf sindi === [[Nerî]] === * [[Dr.Rezgar Sindî]] * [[Mihamed Mûsa]] * [[Schibli Axa]] * [[stavlni|Hussein heji Omar Stavlni]] * [[Emîn Masto]] * [[stavlni|Heji Omar Stavlni]] === [[Micoli]] === * [[Xalid Shexo]] * [[Musa Timi]] * Feysal Sherif * [[Sherif Musa]] * [[Aziz Aziz]] * [[Sherif Sherif]] * [[Hamid Sherif]] * [[Selim Derwish]] * Mohammed Sherif === [[Sofi]] === * [[Haji Mestoye Abe]] * Haji Mohamed Mestoy * [[Osman Qasim]] * [[Mehama Qasim]] * [[Xelil Mahmud]] * [[Fehmi Ahmed Yousef]] * [[mela ahmed sofi]] === [[Mamizdeni]] === * [[Drbaz Kelesh]] * [[Osman Xalid]] * [[Salih Haci Ibrahim]] * [[Dindar Osman]] === [[Sheranshi]] === * [[Raof Mala Jami]] * [[Abdi Meho]] * [[Selim Ceto]] * [[Ismail Abdilkarim]] * Şefiq Mustafa * Xelîl Mustafa === [[Şêxzdîn]] === * [[Mîrşam Axa]] * [[Elî Betal]] * [[Betal Elî]] * [[Emîn Mohemed]] * [[Nezîr Nourdînî]] * [[Mela Hemîd]] * [[Hussên Tehlo]] === [[Perexi]] === * [[Ali Axaye Qasroki]] * [[Ismail Perexi]] * [[Abdi Ahmed Perexi]] * [[Faris Salih Perexi]] == Girêdayinên derve == * [https://www.facebook.com/SindiAsiret Malpere Eşîra Sindiyan] * [https://www.facebook.com/pages/Gunde-Derkare-Le-Devera-Sindiya/379332755428409 Malpere Gunde Derkare] * [https://www.facebook.com/pages/Gonde-Busele/221693774539868 Malpere Gunde Bosale] * [https://www.facebook.com/Mahmood.Halo Malpere Shehid Mahmoud Halo Bosali] {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] 5f3llws4v6qg64wtng1o57bqapsbkvb 0 65685 2030836 1711811 2026-05-24T19:08:26Z Penaber49 39672 /* */ 2030836 wikitext text/x-wiki Ev lîste, lîsteya pêşengên [[kurd]]an e ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin. * [[Wêne:Folio from The book of knowledge of ingenious mechanical devices (1354 copy). Part of a water clock (detail).jpg|50px]] [[Selahedînê Eyûbî]] damezrênerê [[kurd]] yê [[Dewleta Eyûbiyan]] e. * [[Sadaqê Elî]] avakerê [[Sadakiyan]] e. * [[Muhemmedê Şedad]] damezrênerê dewleta [[Şedadî|Şedadyan]] e. * [[Muhemmedê Enaz]] damezrênerê [[Dewleta Enazî]] ye. * [[Ebû Tahir]] damezrênerê xanedana [[Hezarhespî]] ye. * [[Hesenweyhê kurê Husên]] damezrênerê [[Dewleta Hesnewiyan]] ye * [[Bazê Dostikî]] damezrênerê dewleta kurdan a [[Merwanî]]yan ye. * [[Wêne:Karim Khan by Charles Heath.jpg|50px]] [[Kerîm Xanê Zend]] * [[Wêne:Abdul Salam Barzani 1908.jpg|تصغير|عبد السلام البارزاني مع |50px|Ebdulselam Barzanî]] * [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] * [[Wêne:Mahmud_Barzanji.jpg|50px]] [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] * [[Mîr Muhemmed]] * [[Şîrkûh]] * [[Şêx Ûbêydullahê Nehrî]] * [[Wêne:Simko Sikaki.jpg|50px]] [[Simkoyê Şikak]] * [[Wêne:Şeyh_Said_Vakit.jpg|50px]] [[Şêx Seîd]] * [[Salih Begê Hênê]] * [[Wêne:IhsannuriYashar.jpg|50px]] [[Îhsan Nûrî Paşa]] * [[Biroyê Heskî Têlî]] * [[Seyîd Ebdulqadir]] * [[Wêne:Cibranlı Halit Bey.jpg|50px]] [[Xalîd Begê Cibirî]] * [[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|50px]] * [[Ferzende Beg]] * [[Wêne:Seyid Riza with his sons.jpg|50px]] [[Seyîd Riza]] * [[Wêne:QaziMohammed.jpg|50px]] [[Qazî Mihemed]] * [[Wêne:Barzani1.jpg|50px]] [[Mistefa Barzanî]] * [[Wêne:Mesud Barzani.jpg|50px]][[Mesûd Barzanî]] * [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|50px]] [[Abdullah Ocalan]] == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste|pêşengên kurd]] j38ragkxmntvj4etwaq4fht7181cr3q 2030838 2030836 2026-05-24T19:36:56Z VikiAzad 99135 /* */ 2030838 wikitext text/x-wiki Ev lîste, lîsteya pêşengên [[kurd]]an e ku di dîrokê de dewlet avakirine û xwestibin dewletek kurd ava bikin. * [[Wêne:Folio from The book of knowledge of ingenious mechanical devices (1354 copy). Part of a water clock (detail).jpg|50px]] [[Selahedînê Eyûbî]] damezrênerê [[kurd]] yê [[Dewleta Eyûbiyan]] e. * [[Sadaqê Elî]] avakerê [[Sadakiyan]] e. * [[Muhemmedê Şedad]] damezrênerê dewleta [[Şedadî|Şedadyan]] e. * [[Muhemmedê Enaz]] damezrênerê [[Dewleta Enazî]] ye. * [[Ebû Tahir]] damezrênerê xanedana [[Hezarhespî]] ye. * [[Hesenweyhê kurê Husên]] damezrênerê [[Dewleta Hesnewiyan]] ye * [[Bazê Dostikî]] damezrênerê dewleta kurdan a [[Merwanî]]yan ye. * [[Wêne:Karim Khan by Charles Heath.jpg|50px]] [[Kerîm Xanê Zend]] * [[Wêne:Abdul Salam Barzani 1908.jpg|تصغير|عبد السلام البارزاني مع |50px|Ebdulselam Barzanî]] * [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] * [[Wêne:Mahmud_Barzanji.jpg|50px]] [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] * [[Mîr Muhemmed]] * [[Şîrkûh]] * [[Şêx Ûbêydullahê Nehrî]] * [[Wêne:Simko Sikaki.jpg|50px]] [[Simkoyê Şikak]] * [[Wêne:Şeyh_Said_Vakit.jpg|50px]] [[Şêx Seîd]] * [[Salih Begê Hênê]] * [[Wêne:IhsannuriYashar.jpg|50px]] [[Îhsan Nûrî Paşa]] * [[Biroyê Heskî Têlî]] * [[Seyîd Ebdulqadir]] * [[Wêne:Cibranlı Halit Bey.jpg|50px]] [[Xalîd Begê Cibirî]] * [[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|50px]] * [[Ferzende Beg]] * [[Wêne:Seyid Riza with his sons.jpg|50px]] [[Seyîd Riza]] * [[Wêne:QaziMohammed.jpg|50px]] [[Qazî Mihemed]] * [[Wêne:Barzani1.jpg|50px]] [[Mistefa Barzanî]] * [[Wêne:Mesud Barzani.jpg|50px]][[Mesûd Barzanî]] * [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|50px]] [[Abdullah Ocalan]] (Nîqaşî) == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zanyarên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste|pêşengên kurd]] lks2gdb3qlywyu5ukekigjupa75zi8u 4 70679 2030937 2030630 2026-05-25T08:39:06Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2030937 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 108203 |- | 2 | {{b|MikaelF}} | 85381 |- | 3 | {{b|Avestaboy}} | 83039 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 73800 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57398 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12196 |- | 9 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 10 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 11 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 12 | {{b|Kurê Acemî}} | 9200 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3651 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2174 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1888 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1527 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 58 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 59 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 60 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 61 | {{b|Makenzis}} | 654 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 475 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} 7jtgyib5xd1vvhr5dn0dhabn6ks56ii 0 80198 2030871 1666965 2026-05-24T22:26:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Xeyal]] weke [[Xeyal, Xaneqîn]] guhart 1666965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Xeyal | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]], [[Îraq]] | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (2018) | şaristan = <!--- Gundê Îranê ---> | bexş = <!--- Navçe (Îran) ---> | navçe = [[Xaneqîn]] (2018) | nahiye = [[Qoretû]] (2018) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | gundistan = <!--- Gundê Îranê ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = [[Xeyalî]], xelkê Xeyalê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Xeyal''', gundekî bi ser [[Qoretû]]ya navçeya [[Xaneqîn]]ê ya [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmaniyê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ve ye<ref>http://krso.net</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Xaneqînê]] [[Kategorî:Qoretû]] 9cuqy0a7fxu75epxhkz27n8jl04yns8 2 95619 2030844 1930210 2026-05-24T19:57:49Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js]] datîne ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/înfo/script-installer|script-installer]]) 2030844 javascript text/javascript importScript('Bikarhêner:Wikihez/test.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/test.js]] //areas = ['p-cactions', 'p-personal', 'p-views', 'p-tb', 'left-navigation', 'p-navigation', 'p-interaction', 'footer', 'footer-places'], if (mw.config.get('skin') === 'vector') { mediaWiki.loader.load( '//ru.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:WEF_AllEditors.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); } mw.loader.load('//en.wiktionary.org/w/index.php?title=User:Dixtosa/WhoDidThat.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/SubpageMover.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/Autoref.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/TodoList.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:BrandonXLF/ParameterSpacing.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // [[:en:MediaWiki:Gadget-edittop.js]] mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-edittop.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // [[:wikt:MediaWiki:Gadget-CodeLinks.js]] mw.loader.load('//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-CodeLinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // [[:en:User:Trappist the monk/HarvErrors.js]] mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Trappist the monk/HarvErrors.js&action=raw&ctype=text/javascript'); //translatewiki ji aliyê [[:ku:wikt:Gotûbêja_bikarhêner:Guherto#Translatewiki.net|Bikarhêner:Guherto]] mw.loader.load('//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=Bikarhêner:Wikihez/translateWiki.js&action=raw&ctype=text/javascript'); importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/open-random.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/open-random.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/updateWDLabel.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/updateWDLabel.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/typo.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/typo.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/charinsert-core.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/charinsert-core.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/Gadget-libSettings.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/Gadget-libSettings.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/infoboxgap.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/infoboxgap.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/Prosesize.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/Prosesize.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/OngletPurge.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/OngletPurge.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/templateScript.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/templateScript.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/metadata.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/metadata.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/rater.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/rater.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/deprecate-params.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/deprecate-params.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/check-deprecated.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/check-deprecated.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kat-ceke.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kat-ceke.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/findKuTitle.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/findKuTitle.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/TDskel.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/TDskel.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/get-redir.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/get-redir.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListMainTalkLinks.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatListMainTalkLinks.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/StubSorter.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/StubSorter.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/tagger.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/addSortKey.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/addSortKey.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/gotarasalê.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/gotarasalê.js]] importScript('Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js'); // Backlink: [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js]] pxdrj8r1skbrm2jjfngs905fg93giug 0 124740 2030771 1874560 2026-05-24T15:33:48Z Avestaboy 34898 2030771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Rachel Stevens | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Rachel Stevens in Feb 2010 cropped.jpg | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Rachel Lauren Stevens | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|09|04|1978|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Southgate]], [[London]] , [[Înglistan]] / [[Keyaniya Yekbûyî]] | jêder = [[S Club 7]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[stranbêj]], [[kesayetiya televîzyonê]], [[lîstikvan]] û [[karsaz]] | amûr = | salên_çalak = 1999– roja me | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = {{URL|rachelstevens.com/}} | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Rachel Lauren Stevens''' (jdb. 9ê nîsana 1978) stranbêj, kesayetiya wêneguhêzê, lîstikvan û karsazeke ​​îngilîz e. Ew di navbera 1999 û 2003 de endamê koma popê S Club 7 bû.Wê albûma xweya yekem a solo ''Funky Dor'' di îlona 2003 de derxist. Albûm di çarçeweya albûmê ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşte hejmara nehan û [[Pîşesaziya Fonografî ya Brîtanî]] (BPI) di cotmeha 2003an de sertîfîkaya zêr xelat kir.Du single, "[[Sweet Dreams My LA Ex]]" û "''[[Funky Dor]]''", di destpêkê de ji albûmê hatin berdan: "Sweet Dreams My LA Ex" li Keyaniya Yekbûyî di rêza duyem de derket û ji BPIê re sertîfîkayek zîv wergirt. Di tîrmeha 2004an de, Stevens single "Some Girls" wekî tomarek xêrxwaziyê ji bo Sport Relief derxist, û serkeftina single Polydor hişt ku ji nû ve Funky Dory bi sê stranên nû biweşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/05_may/05/sport_relief.pdf |sernav=Sport Relief '04 Media Pack |weşanger=BBC |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref>''Come and Get It'', albûma wê ya duyem a stûdyoyê, di cotmeha 2005an de derket. Ew di rêza 28an de li Keyaniya Yekbûyî derket lûtkeyê, û du ji sê singleên wê gihîştin Top 10an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/music/2005/oct/14/popandrock.shopping2 |sernav=Pop CD: Rachel Stevens, Come And Get It |paşnav=Petridis |pêşnav=Alexis |tarîx=2005-10-14 |malper=[[The Guardian]] |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Di sala 2008an de, ew di rêza şeşem a pêşandana BBCê One Strictly Come Dancing bi hevkarê xwe yê dansê Vincent Simone re bû duyemîn.Di 16 mijdara 2010ê de, wê zaroka xwe ya yekem, Amelie anî dinyayê.Di 2013an de, ew di ''The X Factor New Zealand'' de alîkarek şêwirmend bû. Di îlona 2013 de, Stevens ragihand ku ew bi zaroka xwe ya duyem ducanî ye û di 1ê nîsanê de Minnie anî dinyayê. Di heman demê de di sala 2014an de, ew wek jina herî seksî ya her deman a FHM hate xelat kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.fhm.com/girls/news/rachel-stevens-is-officially-the-sexiest-woman-of-all-time-85675 |sernav=Rachel Stevens is officially the sexiest woman of all time |paşnav=Sinyard |pêşnav=Ally |weşanger=FHM |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140808104958/http://www.fhm.com/girls/news/rachel-stevens-is-officially-the-sexiest-woman-of-all-time-85675 |roja-arşîvê=2014-08-08 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Stevens di sezona 4'em a RTEê ''The Voice of Ireland'' de bû yek ji rahêneran.Guhertoya Stevens a strana "More, More, More" di reklaman de ji bo paldankfiroşiya [[ScS]]ê hat bikaranîn. Di mijdara 2014an de, S Club 7  plansaziyên ji bo gera yekbûnê ya arene, bi sernavê [[Bring It All Back 2015]], ku di gulana 2015an de li Keyaniya Yekbûyî gerand, ragihand. == Jiyana berî == Li Southgate, London di malbatek Cihû de ji dayik bû, ew bi Cihûtiyê mezin bû û beşdarî Dibistana Osidge JMI û Dibistana Ashmole li London bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/tv-radio/article2445954.ece |sernav=Rachel Stevens the favourite to win Strictly Come Dancing |paşnav=Sherwin |pêşnav=Adam |tarîx=19 kanûna pêşîn 2008 |weşanger=[[The Times]] |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.somethingjewish.co.uk/articles/453_jewish_showbiz_news.htm |sernav=Jewish Showbiz News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140826120830/http://www.somethingjewish.co.uk/articles/453_jewish_showbiz_news.htm |roja-arşîvê=2014-08-26 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Du birayên wê hene, Jason û Leigh. Di sala 1993an de, wê yekem car bal kişand bi serkeftina pêşbirkek modelê ya ku ji hêla kovara ciwanan a Keyaniya Yekbûyî ''Just 17'' ve hatî piştgirî kirin, û 5000 pêşbazên din têk bir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/music/2004/jul/10/popandrock |sernav=Q&A: Rachel Stevens |paşnav=Greenstreet |pêşnav=Rosanna |tarîx=2004-07-09 |malper=The Guardian |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Piştî karên xwe yên yekem ên modelkirinê, wê biryar da ku li ''[[Koleja Modeyê ya Londonê]]'' bixwîne, ku li wir dîplomeyek di karsaziyê de bi dest xist. Di wê demê de wê di pargîdaniyek fîlmê de û piştre di têkiliyên gelemperî de jî xebitî, lê dest pê kir ku giza xwe winda bike û li şûna wê biryar da ku kariyera stranbêjiyê bişopîne. == Kariyer == === 1999–2003: S Club 7 === {{Gotara bingehîn|S Club 7}}Kom bi lîstina di rêzefîlma xwe ya BBC , Miami 7, di sala 1999an de, bi navûdengê rabû. Di pênc salên ku ew bi hev re bûn, S Club 7 çar stranên Keyaniya Yekbûyiyên Hejmar 1, albûmek Hejmara 1-ê ya Keyaniya Yekbuyî, rêzek lêdan li seranserê Ewropayê hebûn , di nav de singleek Top deh yek li Dewletên Yekbûyî, Asya, Amerîkaya Latînî û Afrîkayê jî heye. Wan bi tevahî çar albûmên stûdyoyê tomar kirin, yanzdeh single derxistin û çûn ser çardeh mîlyon albûm li çaraliyê cîhanê firotin.Albûma wan a yekem, S Club, dengek pop a 1990an a bihêz bû, mîna gelek hunermendên dema xwe.Lêbelê, di heyama kariyera wan de, nêzîkatiya wan a muzîkê guherî berbi dansek û dengek R&B-ya ku bi piranî di albûma wan a dawîn de, ''Seeing Double'', tê bihîstin. Têgîn û marqeya komê ji hêla Simon Fuller ve, di heman demê de rêvebirê wan jî bi navgîniya 19 Entertainmen ve hatî afirandin; ew li cem [[Polydor Records]] hatin îmzekirin.Rêzeya wan a televîzyonê heya çar rêzeyên paşîn çû, ​​dît ku kom li seranserê Dewletên Yekbûyî geriyan û di dawiyê de li Barselona, ​​Spanya bi dawî bû.Ew li 100 welatên cihêreng ku pêşandan ji hêla 90 mîlyon temaşevanan ve hate temaşe kirin, populer bû. Pêşandan, ku sîtkomeke zarokan bû, bi gelemperî bûyerên jiyanî yên rastîn ên ku li S Clubê diqewimin, di nav de têkiliya [[Hannah Spearritt]] û Paul Cattermole û derketina kesê dawî ku belkî ji komê vedihewîne. Her weha populerbûna rêzefîlmên wan ên televîzyonê, S Club 7 du Xelatên Brit wergirt - di sala 2000an de ji bo çalakiya serkeftî ya brîtanî û di 2002-an de, ji bo baştirîn singele ya brîtanî. Di sala 2001 de, komê [[Record of year]] bi dest xist.Singeya pêşdawî ya S Club di Chart Singles ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşt jimareya pêncan û albûma wan a paşîn a stûdyoyê nekarî bikeve Top tenê. Lêbelê, di 21ê nîsana 2003ê de, di dema performansa zindî ya li ser dikê de, S Club ragihand ku ew belav dibin. === 2003–2004: ''Funky Dory'' === [[Wêne:Rachel_Stevens_I'm_a_little_teapot.jpg|rast|thumb|Stevens performansa "Funky Dory" dike.]]Di sala 2003an de, piştî belavbûna S Club, Stevens bi Polydor Records re peymanek solo ya çar-album bi nirxê 1.5 mîlyon £ re îmze kir û ji nû ve bi Fuller re îmze kir. Wê got ku piştî serkeftina bi S Club re derketina bi tena serê xwe dijwar bû: "Ez difikirim ku me [S Club] li gorî têgihiştinên mirovan bi dawî bû. Ev yekî dizî bû, ev stranbêj bû, ev danser bû. Û derketina ji wê û bi tevahî mirovek ji bo min dijwariyek rastîn bû.Bi rastî min di komê de gotina xwe negot. Kesek ji me nekir." Yekem single ya wê ya solo, ku ji hêla [[Cathy Dennis]]hatî nivîsandin û ji hêla [[Bloodshy & Avant]] ve hatî hilberandin, "Sweet Dreams My LA Ex", di îlona 2003 de derket. Bi îlhama R&B û muzîka popê ya salmezinan, yekem albûma solo ya Stevens, ''Funky Dory'', di dawiya wê mehê de derket. Album serkeftî bû, di rêza 9an de di Chartên Albumên Keyaniya Yekbûyî de derket û bi zêr xelat kiri bû. Albûm ji rexnegirên popê jî pesnê xwe girt; Jamie Gill, di nirxandinek ji bo Yahoo! Launch, got ku Stevens "ji nêzîkatiya erzan û dilşad a koma xwe ya kevn ji bo pêbaweriyek mezin û eklektîkîzma muzîkî ya zirav dûr dixe."Wê Kanûna pêşîn sernavê albûmê "Funky Dory", ku nimûneyek ji strana David Bowie "Andy Warhol" ji albûma wî Hunky Dory vedihewand, wekî singleyê xweya duyemîn hate weşandin û bi serfiraziya "Sweet Dreams My LA Ex" re neçû. Lûtkeya hejmara bîst û çar bû. [[MusicOMH]] navê wê kir "ji hêla muzîkê ve ji "Sweet Dreams My LA Ex" bi hîbrîdek ji pop, latînî û hetta hindek înfuzyona cazê çêtir e" lê ne bijarteyek yekane ya baş wekî single ji ber ku tiştek taybetî û cihêreng tunebû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{Malpera fermî|http://rachelstevens.com}} * {{IMDb name|0828693}} * [https://web.archive.org/web/20090630042233/http://showbiz.sky.com/celeb/Rachel-Stevens Rachel Stevens Gallery] * [https://web.archive.org/web/20090218213205/http://www.fhm.com/girls/covergirls/rachel-stevens FHM's Rachel Stevens Special] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jinên brîtanî]] [[Kategorî:Jinên îngilîz]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] avo31yaa9g09ujx2yzgdct8g21gnqz3 2030772 2030771 2026-05-24T15:42:38Z Avestaboy 34898 2030772 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo <!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst --> | nav = Rachel Stevens | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Rachel Stevens in Feb 2010 cropped.jpg | bergeh = <!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --> | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Rachel Lauren Stevens | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|09|04|1978|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Southgate]], [[London]] , [[Înglistan]] / [[Keyaniya Yekbûyî]] | jêder = [[S Club 7]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | pîşe = [[stranbêj]], [[kesayetiya televîzyonê]], [[lîstikvan]] û [[karsaz]] | amûr = | salên_çalak = 1999– roja me | şirketa_muzîkê = <!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --> | çalakiyên_têkildar = | malper = {{URL|rachelstevens.com/}} | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = | cureyê_muzîkê = }} '''Rachel Lauren Stevens''' (jdb. 9ê nîsana 1978) stranbêj, kesayetiya wêneguhêzê, lîstikvan û karsazeke ​​îngilîz e. Ew di navbera 1999 û 2003 de endamê koma popê S Club 7 bû.Wê albûma xweya yekem a solo ''Funky Dor'' di îlona 2003 de derxist. Albûm di çarçeweya albûmê ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşte hejmara nehan û [[Pîşesaziya Fonografî ya Brîtanî]] (BPI) di cotmeha 2003an de sertîfîkaya zêr xelat kir.Du single, "[[Sweet Dreams My LA Ex]]" û "''[[Funky Dor]]''", di destpêkê de ji albûmê hatin berdan: "Sweet Dreams My LA Ex" li Keyaniya Yekbûyî di rêza duyem de derket û ji BPIê re sertîfîkayek zîv wergirt. Di tîrmeha 2004an de, Stevens single "Some Girls" wekî tomarek xêrxwaziyê ji bo Sport Relief derxist, û serkeftina single Polydor hişt ku ji nû ve Funky Dory bi sê stranên nû biweşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/05_may/05/sport_relief.pdf |sernav=Sport Relief '04 Media Pack |weşanger=BBC |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref>''Come and Get It'', albûma wê ya duyem a stûdyoyê, di cotmeha 2005an de derket. Ew di rêza 28an de li Keyaniya Yekbûyî derket lûtkeyê, û du ji sê singleên wê gihîştin Top 10an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/music/2005/oct/14/popandrock.shopping2 |sernav=Pop CD: Rachel Stevens, Come And Get It |paşnav=Petridis |pêşnav=Alexis |tarîx=2005-10-14 |malper=[[The Guardian]] |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Di sala 2008an de, ew di rêza şeşem a pêşandana BBCê One Strictly Come Dancing bi hevkarê xwe yê dansê Vincent Simone re bû duyemîn.Di 16 mijdara 2010ê de, wê zaroka xwe ya yekem, Amelie anî dinyayê.Di 2013an de, ew di ''The X Factor New Zealand'' de alîkarek şêwirmend bû. Di îlona 2013 de, Stevens ragihand ku ew bi zaroka xwe ya duyem ducanî ye û di 1ê nîsanê de Minnie anî dinyayê. Di heman demê de di sala 2014an de, ew wek jina herî seksî ya her deman a FHM hate xelat kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.fhm.com/girls/news/rachel-stevens-is-officially-the-sexiest-woman-of-all-time-85675 |sernav=Rachel Stevens is officially the sexiest woman of all time |paşnav=Sinyard |pêşnav=Ally |weşanger=FHM |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140808104958/http://www.fhm.com/girls/news/rachel-stevens-is-officially-the-sexiest-woman-of-all-time-85675 |roja-arşîvê=2014-08-08 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Stevens di sezona 4'em a RTEê ''The Voice of Ireland'' de bû yek ji rahêneran.Guhertoya Stevens a strana "More, More, More" di reklaman de ji bo paldankfiroşiya [[ScS]]ê hat bikaranîn. Di mijdara 2014an de, S Club 7  plansaziyên ji bo gera yekbûnê ya arene, bi sernavê [[Bring It All Back 2015]], ku di gulana 2015an de li Keyaniya Yekbûyî gerand, ragihand. == Jiyana berî == Li Southgate, London di malbatek Cihû de ji dayik bû, ew bi Cihûtiyê mezin bû û beşdarî Dibistana Osidge JMI û Dibistana Ashmole li London bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/tv-radio/article2445954.ece |sernav=Rachel Stevens the favourite to win Strictly Come Dancing |paşnav=Sherwin |pêşnav=Adam |tarîx=19 kanûna pêşîn 2008 |weşanger=[[The Times]] |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.somethingjewish.co.uk/articles/453_jewish_showbiz_news.htm |sernav=Jewish Showbiz News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140826120830/http://www.somethingjewish.co.uk/articles/453_jewish_showbiz_news.htm |roja-arşîvê=2014-08-26 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Du birayên wê hene, Jason û Leigh. Di sala 1993an de, wê yekem car bal kişand bi serkeftina pêşbirkek modelê ya ku ji hêla kovara ciwanan a Keyaniya Yekbûyî ''Just 17'' ve hatî piştgirî kirin, û 5000 pêşbazên din têk bir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/music/2004/jul/10/popandrock |sernav=Q&A: Rachel Stevens |paşnav=Greenstreet |pêşnav=Rosanna |tarîx=2004-07-09 |malper=The Guardian |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-02-28 }}</ref> Piştî karên xwe yên yekem ên modelkirinê, wê biryar da ku li ''[[Koleja Modeyê ya Londonê]]'' bixwîne, ku li wir dîplomeyek di karsaziyê de bi dest xist. Di wê demê de wê di pargîdaniyek fîlmê de û piştre di têkiliyên gelemperî de jî xebitî, lê dest pê kir ku giza xwe winda bike û li şûna wê biryar da ku kariyera stranbêjiyê bişopîne. == Kariyer == === 1999–2003: S Club 7 === {{Gotara bingehîn|S Club 7}}Kom bi lîstina di rêzefîlma xwe ya BBC , Miami 7, di sala 1999an de, bi navûdengê rabû. Di pênc salên ku ew bi hev re bûn, S Club 7 çar stranên Keyaniya Yekbûyiyên Hejmar 1, albûmek Hejmara 1-ê ya Keyaniya Yekbuyî, rêzek lêdan li seranserê Ewropayê hebûn , di nav de singleek Top deh yek li Dewletên Yekbûyî, Asya, Amerîkaya Latînî û Afrîkayê jî heye. Wan bi tevahî çar albûmên stûdyoyê tomar kirin, yanzdeh single derxistin û çûn ser çardeh mîlyon albûm li çaraliyê cîhanê firotin.Albûma wan a yekem, S Club, dengek pop a 1990an a bihêz bû, mîna gelek hunermendên dema xwe.Lêbelê, di heyama kariyera wan de, nêzîkatiya wan a muzîkê guherî berbi dansek û dengek R&B-ya ku bi piranî di albûma wan a dawîn de, ''Seeing Double'', tê bihîstin. Têgîn û marqeya komê ji hêla Simon Fuller ve, di heman demê de rêvebirê wan jî bi navgîniya 19 Entertainmen ve hatî afirandin; ew li cem [[Polydor Records]] hatin îmzekirin.Rêzeya wan a televîzyonê heya çar rêzeyên paşîn çû, ​​dît ku kom li seranserê Dewletên Yekbûyî geriyan û di dawiyê de li Barselona, ​​Spanya bi dawî bû.Ew li 100 welatên cihêreng ku pêşandan ji hêla 90 mîlyon temaşevanan ve hate temaşe kirin, populer bû. Pêşandan, ku sîtkomeke zarokan bû, bi gelemperî bûyerên jiyanî yên rastîn ên ku li S Clubê diqewimin, di nav de têkiliya [[Hannah Spearritt]] û Paul Cattermole û derketina kesê dawî ku belkî ji komê vedihewîne. Her weha populerbûna rêzefîlmên wan ên televîzyonê, S Club 7 du Xelatên Brit wergirt - di sala 2000an de ji bo çalakiya serkeftî ya brîtanî û di 2002-an de, ji bo baştirîn singele ya brîtanî. Di sala 2001 de, komê [[Record of year]] bi dest xist.Singeya pêşdawî ya S Club di Chart Singles ya Keyaniya Yekbûyî de gihîşt jimareya pêncan û albûma wan a paşîn a stûdyoyê nekarî bikeve Top tenê. Lêbelê, di 21ê nîsana 2003ê de, di dema performansa zindî ya li ser dikê de, S Club ragihand ku ew belav dibin. === 2003–2004: ''Funky Dory'' === [[Wêne:Rachel_Stevens_I'm_a_little_teapot.jpg|rast|thumb|Stevens performansa "Funky Dory" dike.]]Di sala 2003an de, piştî belavbûna S Club, Stevens bi Polydor Records re peymanek solo ya çar-album bi nirxê 1.5 mîlyon £ re îmze kir û ji nû ve bi Fuller re îmze kir. Wê got ku piştî serkeftina bi S Club re derketina bi tena serê xwe dijwar bû: "Ez difikirim ku me [S Club] li gorî têgihiştinên mirovan bi dawî bû. Ev yekî dizî bû, ev stranbêj bû, ev danser bû. Û derketina ji wê û bi tevahî mirovek ji bo min dijwariyek rastîn bû.Bi rastî min di komê de gotina xwe negot. Kesek ji me nekir." Yekem single ya wê ya solo, ku ji hêla [[Cathy Dennis]]hatî nivîsandin û ji hêla [[Bloodshy & Avant]] ve hatî hilberandin, "Sweet Dreams My LA Ex", di îlona 2003 de derket. Bi îlhama R&B û muzîka popê ya salmezinan, yekem albûma solo ya Stevens, ''Funky Dory'', di dawiya wê mehê de derket. Album serkeftî bû, di rêza 9an de di Chartên Albumên Keyaniya Yekbûyî de derket û bi zêr xelat kiri bû. Albûm ji rexnegirên popê jî pesnê xwe girt; Jamie Gill, di nirxandinek ji bo Yahoo! Launch, got ku Stevens "ji nêzîkatiya erzan û dilşad a koma xwe ya kevn ji bo pêbaweriyek mezin û eklektîkîzma muzîkî ya zirav dûr dixe."Wê Kanûna pêşîn sernavê albûmê "Funky Dory", ku nimûneyek ji strana David Bowie "Andy Warhol" ji albûma wî Hunky Dory vedihewand, wekî singleyê xweya duyemîn hate weşandin û bi serfiraziya "Sweet Dreams My LA Ex" re neçû. Lûtkeya hejmara bîst û çar bû. [[MusicOMH]] navê wê kir "ji hêla muzîkê ve ji "Sweet Dreams My LA Ex" bi hîbrîdek ji pop, latînî û hetta hindek înfuzyona cazê çêtir e" lê ne bijarteyek yekane ya baş wekî single ji ber ku tiştek taybetî û cihêreng tunebû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{Malpera fermî|http://rachelstevens.com}} * {{IMDb name|0828693}} * [https://web.archive.org/web/20090630042233/http://showbiz.sky.com/celeb/Rachel-Stevens Rachel Stevens Gallery] * [https://web.archive.org/web/20090218213205/http://www.fhm.com/girls/covergirls/rachel-stevens FHM's Rachel Stevens Special] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên S Club]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên cihû yên jin]] pofu3fal1xwvdyr471o0o1dfhwojiot 0 139052 2030678 1845655 2026-05-24T12:30:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030678 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e. Di sala 1998an de wek hunermendê dewleta tirkî hat hilbijartin. == Jiyana taybet == Bi dayika xwe wek bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] û [[tirk]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özdemir di 17ê pûşperê sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Diya wî piyanîsta klasîk bû, mamê wî jî piano û kemançêker bû. Perwerdeya ewil ji temenekî biçûk ji van kanalan hat girtin. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng e ku rê nade Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe dom kir, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatin dîtin. Ozdemîr Erdogan di sala 1960î de [[Kadıköy|Lîseya Bazirganî ya Kadikoyê]] xwendî û li parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]], gundê [[Bêsnî]] ya [[Araplar]] wek mamosteyê rezervê eskeriya xwe temam kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 17ê hezîranê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] 5v4z0ssujh8mjtimojquuyxmn86100u 2030681 2030678 2026-05-24T12:51:34Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Jidayikbûn 17ê hezîranê]] 2030681 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e. Di sala 1998an de wek hunermendê dewleta tirkî hat hilbijartin. == Jiyana taybet == Bi dayika xwe wek bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] û [[tirk]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özdemir di 17ê pûşperê sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Diya wî piyanîsta klasîk bû, mamê wî jî piano û kemançêker bû. Perwerdeya ewil ji temenekî biçûk ji van kanalan hat girtin. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng e ku rê nade Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe dom kir, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatin dîtin. Ozdemîr Erdogan di sala 1960î de [[Kadıköy|Lîseya Bazirganî ya Kadikoyê]] xwendî û li parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]], gundê [[Bêsnî]] ya [[Araplar]] wek mamosteyê rezervê eskeriya xwe temam kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] 22sk9lh0q2eks54gahgf2o56jqtcys2 2030683 2030681 2026-05-24T13:13:34Z Penaber49 39672 /* */ 2030683 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku sala 1998an de wek hunermendê dewleta Tirkiyê hatiye hilbijartin. == Jiyana taybet == Bi dayika xwe wek bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] û [[tirk]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özdemir di 17ê pûşperê sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Diya wî piyanîsta klasîk bû, mamê wî jî piano û kemançêker bû. Perwerdeya ewil ji temenekî biçûk ji van kanalan hat girtin. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng e ku rê nade Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe dom kir, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatin dîtin. Ozdemîr Erdogan di sala 1960î de [[Kadıköy|Lîseya Bazirganî ya Kadikoyê]] xwendî û li parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]], gundê [[Bêsnî]] ya [[Araplar]] wek mamosteyê rezervê eskeriya xwe temam kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] gp6md7jkjdojgr0mw82d2uwd321v9xj 2030684 2030683 2026-05-24T13:14:06Z Penaber49 39672 /* Jiyana taybet */ 2030684 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku sala 1998an de wek hunermendê dewleta Tirkiyê hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Bi dayika xwe wek bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] û [[tirk]],<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özdemir di 17ê pûşperê sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Diya wî piyanîsta klasîk bû, mamê wî jî piano û kemançêker bû. Perwerdeya ewil ji temenekî biçûk ji van kanalan hat girtin. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng e ku rê nade Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe dom kir, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatin dîtin. Ozdemîr Erdogan di sala 1960î de [[Kadıköy|Lîseya Bazirganî ya Kadikoyê]] xwendî û li parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]], gundê [[Bêsnî]] ya [[Araplar]] wek mamosteyê rezervê eskeriya xwe temam kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] 7s42tvpp96p1ou4zaxvmxt9tricyj1c 2030685 2030684 2026-05-24T13:16:16Z Penaber49 39672 2030685 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku sala 1998an de wek hunermendê dewleta Tirkiyê hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Özdemir Erdoğan kurê dayikeke bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Özdemir di 17ê pûşperê sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Diya wî piyanîsta klasîk bû, mamê wî jî piano û kemançêker bû. Perwerdeya ewil ji temenekî biçûk ji van kanalan hat girtin. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng e ku rê nade Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe dom kir, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatin dîtin. Ozdemîr Erdogan di sala 1960î de [[Kadıköy|Lîseya Bazirganî ya Kadikoyê]] xwendî û li parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]], gundê [[Bêsnî]] ya [[Araplar]] wek mamosteyê rezervê eskeriya xwe temam kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] ap5x43qazqapev53xh4z3ox13dpd3og 2030686 2030685 2026-05-24T13:21:11Z Penaber49 39672 /* Jînenîgarî */ 2030686 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku sala 1998an de wek hunermendê dewleta Tirkiyê hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Özdemir Erdoğan kurê dayikeke bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] e<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ku di 17ê pûşpera sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Dayika wî piyanîsteke klasîk bû û mamê wî jî piyano û kemançêker bû. Perwerdeya hunerî ya destpêkê ji temenekî biçûk ve bi alikariya dayîka xwe wergirtiye. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng bû ku rê nadeye Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe berdewam kiriye, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatine wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] t1pdlsij209xlo4uq3i3bxlxy14xv1k 2030687 2030686 2026-05-24T13:21:27Z Penaber49 39672 /* */ 2030687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Özdemir Erdoğan | wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = Mahmut Özdemir Erdoğan<ref name="muyorbir">{{Jêder-malper | url =http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-gihiştinê=18 nîsan 2017 |sernav=MÜYORBİR Asil Üye Listesi |weşanger=muyorbir.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170419101824/http://www.muyorbir.org.tr/files/uyeListesi.pdf |roja-arşîvê=19 nîsan 2017 }}</ref> | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1940|6|17|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Stembol]], Tirkiye | cure = [[Cez]], [[Muzîka gel a tirkî]], [[Muzîka klasîk a osmanî]] | pîşe = Stranbêj | amûr = Gîtar | salên_çalak = 1968–niha | malper = [http://www.ozdemirerdogan.com.tr/ www.ozdemirerdogan.com.tr] }} '''Özdemir Erdoğan''' (jdb. 17ê pûşperê 1940) stranbêj û bestekarekî [[Tirkiye|tirk]] e ku sala 1998an de wek hunermendê dewleta Tirkiyê hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Özdemir Erdoğan kurê dayikeke bi eslê xwe [[Ermeniyên li Tirkiyeyê|ermenî]] û bavekî [[Çerkez li Tirkiyeyê|çerkez]] e<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |sernav=Özdemir Erdoğan'dan eleştiri bombardımanı - Hürriyet Arşiv Haberleri |tarîx=2016-08-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2016-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160808012249/http://www.hurriyet.com.tr/ozdemir-erdogandan-elestiri-bombardimani-39016279 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |sernav=Türkiye'yi bırakamayınca 37 yıllık evliliği bitti |tarîx=2017-03-12 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-06-02 |roja-arşîvê=2017-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312024950/http://www.posta.com.tr/turkiyeyi-birakamayinca-37-yillik-evliligi-bitti-haberi-284160 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ku di 17ê pûşpera sala 1940an de li [[Stembol]]ê ji dayîk bûye. Dayika wî piyanîsteke klasîk bû û mamê wî jî piyano û kemançêker bû. Perwerdeya hunerî ya destpêkê ji temenekî biçûk ve bi alikariya dayîka xwe wergirtiye. Şert û mercên bêhempa yên navbera salên 1940 û 1950an de yek ji faktorên girîng bû ku rê nadeye Özdemir Erdogan perwerdeya hunerî ya fermî werbigire. Mijareke din jî ew bû ku bavê wî bi şert û mercên wan tarîxan perwerdehiya bingehîn a mutleq destnîşan kiriye. Di vê pêvajoya perwerdeyê ya ku heta 15-16 saliya xwe berdewam kiriye, dersên hunerî yên Özdemir Erdogan ku mamosteyên wî yên li dibistanan piştgirî danê, zêdetir hatine wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çerkezên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ermeniyên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kesên ji Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîka gel a tirkî]] [[Kategorî:Muzîka klasîk a osmanî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Konstantînopolîsê]] [[Kategorî:Stranbêj]] [[Kategorî:Stranbêjên Tirkiyê]] 295xiok2bzoyt835800ccv5xose7xxg 2 156563 2030936 2030629 2026-05-25T08:20:48Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2030936 wikitext text/x-wiki == 2026-05-25T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-24T08:20:32Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-23T08:20:44Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-22T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-21T11:51:46Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-21T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-20T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2016474 Qeydên kevn]''' bfyzrmhbmntr7wmi2u1jukud5up01ep 1 199946 2030873 1481373 2026-05-24T22:26:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Xeyal]] weke [[Gotûbêj:Xeyal, Xaneqîn]] guhart 1481373 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} }} ataw1obicopiot5pk6sw0ct4evegvur 4 208688 2030847 2030583 2026-05-24T20:04:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2030847 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/Civak}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Civak û zanistên civakî ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 924 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 3 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 12 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 90 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 268 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 551 |} <!-- update end: summary table --> =Society and social sciences = {{Vital article count|925}} ==Society and social sciences: General== {{Vital article count|8}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Nonverbal communication|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Body language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanistên civakî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Humanities|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Agahî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Meme|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Safety|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Anthropology == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break}} # {{lgb|Mirovnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Biological anthropology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mirovnasiya zimannasiyî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Societal adaptations ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Farmer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nêçîrvan û komker|îkon=Şitil}} # {{lgb|Barkiranî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Tîcaret û ekonomî== {{Vital article count|122}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Tîcaret û ekonomî: Giştî=== {{Vital article count|75}} # {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Company|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Corporation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Multinational corporation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Partnership|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=E-commerce|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Macroeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Microeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Econometrics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic growth|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Aborî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Economy of China|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the European Union|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têrbûna berhemên hundirî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Goods|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Service (economics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Labour economics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Market (economics)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black market|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Market failure|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Monopoly|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Perfect competition|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Supply and demand|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Productivity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Subsidy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bac|en=Tax|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Income tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Property tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Value-added tax|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=International trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Protectionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Management|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Logistics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bazarkarî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Reklam|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Brand|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Retail|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Shopping mall|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Supermarket|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Property|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sermaye|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Avakirin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Energy industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Film industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fishing industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forestry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fur trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nêçîr|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Fishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Whaling|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Aerospace manufacturer|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Automotive industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Chemical industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clothing industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Food industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Textile manufacturing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mining|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Music industry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investment|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Derivative (finance)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Real estate|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New York Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=London Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ===Banking and finance === {{Vital article count|21}} ====Banking and finance: General==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Accounting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bank|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Bankruptcy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cheque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karta bankê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Debt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Credit card|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Interest|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Loan|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Mortgage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Finance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ====Money ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Pere|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Currency|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Banknote|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Coin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Exchange rate|îkon=Xwestî}} ====Specific currencies ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Ewro|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Japanese yen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sterlîna inglîzî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Renminbi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States dollar|îkon=Xwestî}} ===Employment === {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Domestic worker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Employment|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Layoff|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malnişînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pension|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unemployment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Work (human activity)|îkon=Xwestî}} ===Companies === {{Vital article count|18}} ====Companies: General==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Alibaba Group|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazon (kompanî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Apple, Inc.|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=AT&T|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=General Electric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|IBM|îkon=Şitil}} # {{lgb|McDonald’s|îkon=Şitil}} # {{lgb|Microsoft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nestlé|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Samsung|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Standard Oil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Walmart|îkon=Xwestî}} ====Car companies ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Ford|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=General Motors|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Toyota|îkon=Şitil}} # {{lgb|Volkswagen|îkon=Şitil}} ====Media companies ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Nintendo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Walt Disney Company|îkon=Xwestî}} <small>For other media companies, see under Mass media</small> {{Div col end}} ==Culture == {{Vital article count|35}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Popular culture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bişavtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevneşopî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Oral tradition|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Greeting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Body modification|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Body piercing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Circumcision|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sinetkirina jinan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tattoo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tabû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Human cannibalism|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Festivals, holidays, and observances === {{Vital article count|22}} # {{lgb|en=Birthday|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Festîval|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Carnival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harvest festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Holi|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Diwali|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=World's fair|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Holiday|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gaxand|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Hêkesork|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Pentecost|îkon=Xwestî}}<!--Christmas celebrates the birth of Christ; Pentecost celebrates the birth/founding of the Christian/Catholic church--> ## {{lgb|Halloween|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=New Year|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New Year's Day|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Sala Nû ya Çînê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Rosh Hashanah|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Newroz|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Passover|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Yom Kippur|îkon=Şitil}} # {{lgb|Remezan (meh)|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Cejna Remezanê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sabbath|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Education == {{Vital article count|49}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Education: General=== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Early childhood education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Primary education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Secondary education|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Learning|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Skill|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxane|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dibistan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Dibistana şevînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Curriculum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mamoste|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Exam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeh|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=College|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Kitêbxane === {{Vital article count|4}} ==== Afrîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê|îkon=Şitil}} ==== Americas ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Kongreyê|îkon=Destpêkî}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Vatican Library|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Brîtanyayê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ===Educational institutions === {{Vital article count|31}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Africa ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Zanîngeha Elezherê|îkon=Şitil}} ====Americas ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=National Autonomous University of Mexico|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Toronto|îkon=Xwestî}} ===== United States ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zanîngeha Şîkagoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=California Institute of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Harvardê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Columbia University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johns Hopkins University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Princeton University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Stanfordê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of California, Berkeley|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yale University|îkon=Xwestî}} ====Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Indian Institutes of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peking University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tsinghua University|îkon=Xwestî}} ===== Japon ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Kyoto University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Tokyo|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Ewropa==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zanîngeha Moskoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Copenhagen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Paris|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Viyanayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=ETH Zurich|îkon=Xwestî}} ===== Almanya ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Ludwig Maximilian University of Munich|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humboldt University of Berlin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Göttingen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Heidelberg University|îkon=Xwestî}} ===== Îtalya===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=University of Bologna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sapienza University of Rome|îkon=Xwestî}} ===== UK ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zanîngeha Cambridge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Oxford|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Etnolojî== {{Vital article count|38}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Etnolojî: Giştî=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Etnolojî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indigenous peoples|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Diyaspora|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ethnocentrism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Etnografî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mafê çarenûsê|îkon=Destpêkî}} ===Ethnic groups === {{Vital article count|31}} # {{lgb|Xwecihên Awistralyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Adivasi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=African Pygmies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ereb|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bedouin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian peoples|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bantu peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Zulu people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bask (gel)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazîx (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Han (netewe)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hmong people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwecihên Amerîkayê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Cherokee|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inuit|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Iroquois|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Maya peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Navajo (gel)|en=Navajo|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kîçwa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sioux|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cihû|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Kurd|îkon=C}} # {{lgb|en=Maasai people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Māori people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Roman (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sámî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=San people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Slav|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tibetan people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ûygûr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yoruba people|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==International organizations == {{Vital article count|29}} {{Div col|colwidth=15em}} ===United Nations organizations === {{Vital article count|10}} # {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Saziya Navneteweyî ya Atomê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=International Court of Justice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|IMF|îkon=Şitil}} # {{lgb|UNESCO|îkon=C}} # {{lgb|UNICEF|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Koma Bankeya Dinyayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|îkon=C}} # {{lgb|en=World Trade Organization|îkon=Xwestî}} ===Governmental organizations === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Yekîtiya Afrîkayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yekîtiya Erebî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=ASEAN|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Independent States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Konseya Ewropayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=G20|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interpol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=League of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|NATO|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=North American Free Trade Agreement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|OECD|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|OPEC|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Organization for Security and Co-operation in Europe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Organization of American States|îkon=Xwestî}} ===Non-governmental organizations === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xelata Nobelê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scouting|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Language == {{Vital article count|198}} ===Basics === {{Vital article count|62}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Origin of language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêziman|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Syntax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sentence (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Clause|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Phrase|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Gotinên pêşiyan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Navdêr|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Nav|en=Name|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Personal name|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|Paşnav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lêker|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Grammatical tense|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Rengdêr|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hoker|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Cînav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Preposition and postposition|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gihanek|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Baneşan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimannasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Comparative linguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimannasiya dîrokî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Bêjenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Linguistic typology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwendewarî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Reading|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morphology (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Morfem|îkon=Şitil}} # {{lgb|Denganî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dengdar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Alfabeya fonetîk a navneteweyî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Prosody (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Dengdêr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Phonology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Vac|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kîte|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhetoric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semantics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Euphemism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Profanity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semiotics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pragmatics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symbol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociolinguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Devik|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zarava|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Diglossia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Endangered language|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Language death|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pirzimanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Slang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyivîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Speech act|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Werger|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peyv|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Alfabe|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Tîp|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Ortografî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Translîterasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Pergala nivîsê|îkon=Şitil}} {{Div col end}} ===Language families === {{Vital article count|28}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Malbata zimanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên samî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Algic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austroasiatic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Creole language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dravidian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eskaleut languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên hind û ewropî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zimanên hind û arî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên romanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên germanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên îranî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên slavî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanên kartvelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Khoisan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kra–Dai languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên nîjerî û kongoyî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bantu languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nilo-Saharan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=North Caucasian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sign language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sino-Tibetan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trans–New Guinea languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uralic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uto-Aztecan languages|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Alphabets and writing systems === {{Vital article count|17}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Arabic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brahmic scripts|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Braille|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chinese characters|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nivîsa mîxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Cyrillic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Devanagarî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hiyeroglîfên misirî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Alfabeya yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hangul|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese writing system|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Maya script|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morse code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya fînîkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevirê Rosettayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Runes|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Specific languages === {{Vital article count|91}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Indo-European languages ==== {{Vital article count|42}} # {{lgb|Zimanê ermenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Yewnaniya kevn|îkon=Şitil}} ===== Zimanên germanî ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zimanê danîmarkî|Danîmarkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê holendî|Holendî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=English grammar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Old English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Middle English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modern English|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê almanî|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê swêdî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yîdîş|îkon=Şitil}} ===== Romance languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê fransî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê portûgalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê rûmenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê spanî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ===== Slavic languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê çekî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Old Church Slavonic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê polonî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê rûsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Serbo-Croatian|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê ûkraynî|îkon=Şitil}} ===== Iranian languages ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Zimanê kurdî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê peşto|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê farisî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===== Zimanên îndo-aryanî ===== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Zimanê assamî|Assamî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hindustani language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimanê hindî|Hindî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanê urdû|Urdû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê marathî|Barathî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê nepalî|Nepalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Odia language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pali|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sindhi language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sinhala language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê pencabî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Gujarati language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên afroasyayî ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Akkadian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amharî|Amharî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Arabic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Egyptian Arabic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Aramaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amazigh|Amazigh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Egyptian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îbranî|Îbranî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hausa language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oromo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Somali language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên sîno-tîbetî ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Zimanê bûrmayî|Bûrmayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Hakka Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mandarîn|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sichuanese dialects|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Wu Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kantonezî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Min Chinese|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Zimanên awistronezyayî ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Cebuano language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îndonezî|Îndonezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Javanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê malagasî|Malagasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Malay language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sundanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tagalogî|Tagalogî|îkon=Şitil}} ====Austro-Asiatic languages ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zimanê khmerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê viyetnamî|îkon=Şitil}} ====Dravidian languages ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Kannada|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malayalam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tamîlî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê telugû|îkon=Şitil}} ====Zimanên Nîjer-Kongoyê ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Fula language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Igbo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yoruba language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên tirkî==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Zimanê azerî|Azerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê qazaxî|Qazaxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê tirkî|Tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê ûzbêkî|Ûzbêkî|îkon=Şitil}} ==== Zimanên din ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Zimanê esperanto|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê japonî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê mecarî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê korêyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Quechuan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sumerî|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê taylendî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Hiqûq == {{Vital article count|85}} <small>For legal history see [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/History#History_of_other_topics_.2816_articles.29|History of other topics]]</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Giştî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Alternative dispute resolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Appeal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cezayê mirinê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Destûra bingehîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Contract|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Damages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Equity (law)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Evidence (law)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forensic science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Impartiality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Injunction|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jurisprudence|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Statutory interpretation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadmendî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lawsuit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Negligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Presumption of innocence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Maf|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Civil and political rights|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Freedom of religion|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Azadiya derbirinê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Azadiya ramanê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Suffrage|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Women's suffrage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tort|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trial|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Govan|îkon=Şitil}} {{Col-break}} === Sûc === {{Vital article count|19}} # {{lgb|Tawan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Organized crime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Driving under the influence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fraud|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human trafficking|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illegal drug trade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kidnapping|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolberî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theft|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Robbery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Assault|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battery (crime)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Domestic violence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Homicide|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kujî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sexual assault|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rape|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îşkence|îkon=Destpêkî}} ===Institutions and professions === {{Vital article count|8}} # {{lgb|Dadgeh|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Dadger|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Judiciary|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rule of law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Parêzer|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Police|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ewlekarî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Subjects === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Hiqûqa kargêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Civil law (legal system)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Common law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Criminal law|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Criminal procedure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Customary law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Intellectual property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mafê daneriyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Patent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa navneteweyî|îkon=C}} # {{lgb|en=Precedent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa tiştan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Inheritance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Will and testament|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statutory law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (law)|îkon=Xwestî}} ===Specific documents === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zagonên Hamurabî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Corpus Juris Civilis|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Daxuyaniya Mafên Mirovan û Welatiyan|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Geneva Conventions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Civil and Political Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magna Carta|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Napoleonic Code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nuremberg principles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statute of Westminster 1931|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Constitution of the United States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States Declaration of Independence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Mass media == {{Vital article count|51}} <small>For technology of mass communication, television, radio, etc., see technology section</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mass media: General=== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Cartoon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sensûr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rojnamegerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=News|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=News media|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Photojournalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Propaganda|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public relations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Publishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Western (genre)|îkon=Xwestî}} ===Kovarên akademîk=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Academic journal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Journal des sçavans|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nature (kovar)|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Philosophical Transactions of the Royal Society|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Science|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Kovar=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Kovar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|National Geographic|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Playboy|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Scientific American|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Time (kovar)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Vogue (magazine)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Weekly Shōnen Jump|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Gazete=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Rojname|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Times|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The New York Times|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Wall Street Journal|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Washington Post|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Le Monde|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Radyo === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (radio series)|îkon=Xwestî}} ===Televîzyon === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Belgefîlm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xelatên Emmy|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Game show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Reality-TV|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîtkom|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Soap opera|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Talk show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Television show|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Doctor Who|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Eurovision Song Contest|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Looney Tunes|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Meet the Press|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sesame Street|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=The Simpsons|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Star Trek|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Television broadcaster|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|BBC|îkon=Destpêkî}} ===Websîte === {{Vital article count|4}} # {{lgb|Facebook|îkon=Şitil}} # {{lgb|Google|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|YouTube|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Wîkîpediya|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Siyaset û hikûmet== {{Vital article count|74}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Siyaset === {{Vital article count|21}} # {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Siyasetnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dîplomasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Diplomatic mission|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têkiliyên navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Împeryalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kolonyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Globalization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Civics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Welatînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Azadiyên bajarwerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hilbijartin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Opinion poll|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political campaign|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political party|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Partiya Komunîst a Çînê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Referendum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Netewe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Riot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cult of personality|îkon=Xwestî}} ===Cureyên hikûmetan=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Demokrasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dîktatorî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Keyîtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Keyîtiya serberdayî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Padîşahiya destûrî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Teokrasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Olîgarşî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Komar|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===State structure and administration === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Dewlet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Bajar-welat|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dewleta yekneteweyî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Dewleta yekpare|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Federation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Federalîzm|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Konfederasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Împeratorî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hukmeta jînfirehiyê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Jînfirehî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serwerî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Ewlekariya neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decentralization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Desthilata Cîbicîkar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Serokdewlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Legislature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Parlamen|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Public administration|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Civil service|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Separation of powers|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ideology and political theory === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Îdeolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Şebenga siyasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anarşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kapîtalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sosyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komunîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Marksîzm|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Leninism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Faşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Nasyonalsosyalîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Lîberalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lîbertarîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muhafizekarî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Neteweperwerî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Patriotism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gelperestî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Totalitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christian democracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sosyaldemokrasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Green politics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Multiculturalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îslamîzm|îkon=Destpêkî}} {{Col-end}} ==Psychology == {{Vital article count|81}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Clinical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Derûnnasiya kognîtîv|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Developmental psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Psychology of religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoterapî|îkon=Şitil}} ===Psychology schools === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Analytical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêbaza tevgerzaniyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Evolutionary psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gestalt psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanistic psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoanalîz|îkon=Destpêkî}} ===Interpersonal relations === {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=Aggression|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Altruism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bullying|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Charisma|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Competition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conformity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Empatî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Forgiveness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Honour|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qada taybet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pêşdarazî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Siza|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rêzgirtin|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Shyness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (social science)|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Emotions and traits === {{Vital article count|29}} # {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Agreeableness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hêrs|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Anksiyete|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Conscientiousness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Courage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Curiosity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dignity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disgust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Doubt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Embarrassment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Extraversion and introversion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tirs|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Guilt (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Happiness|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hatred|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hope|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humour|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jealousy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Evîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neuroticism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pleasure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Remorse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xemgînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Self-esteem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Shame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surprise (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êşîn|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Concepts === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Amnezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Attention|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognitive development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Confirmation bias|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hişar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Afirînerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xewn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Human behavior|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human intelligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hypnosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Imagination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Introspection|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bîrkan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mood (psychology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Motivation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Girêcana oidîpûs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Perception|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stereotype|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hizir|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Society == {{Vital article count|79}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Civil society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Institution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Norm (civaknasî)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Social order|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hevgirtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public|îkon=Xwestî}} ===Groups === {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Club (organization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Civat|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Çete|îkon=Şitil}} # {{lgb|Rêxistin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Non-governmental organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Nonprofit organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Trade union|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Secret society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tora civakî (civaknasî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Support group|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tribe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Komele|îkon=Şitil}} ===Services and institutions === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Emergency management|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Firefighting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sêwîxane|îkon=Şitil}} # {{lgb|Girtîgeh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Social work|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Mesele=== {{Vital article count|27}} # {{lgb|Pirsgirêka civakî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zarokjiberbirin|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Animal welfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karkirina zarokan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gendelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Deforestation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disability|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Environmentalism|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êtenazî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xela|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Homelessness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human migration|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Penaberî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Human overpopulation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=One-child policy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aştîxwazî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Aştî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=World peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pollution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Air pollution|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Water pollution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Population ageing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xizanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tevgera civakî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sustainable development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Violence|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Statûya civakî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|en=Economic inequality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gender equality|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Femînîzm|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Mafên jinan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mafên mirovan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Liberty|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Social equality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hindikayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Political freedom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Race (human categorization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social stratification|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xulamtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ====Kast==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Caste|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Caste system in India|îkon=Xwestî}} ====Sinifên civakî==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Social class|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clergy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eunuch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Upper class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çîna navîn|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Working class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Underclass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peasant|îkon=Xwestî}} ====Diskrîmînasyon==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Dîskrîmînasyon|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Class discrimination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Homofobî|îkon=C}} # {{lgb|Nîjadperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zayendperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Genocide denial|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Sosyolojî== {{Vital article count|21}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Civaknasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tawannasî|Krîmînolojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gelhenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Census|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Etiquette|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Generation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nature versus nurture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peer pressure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Power (social and political)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social change|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social control|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deviance (sociology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social group|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Identity (social science)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social reality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social research|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Socialization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociological theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Structure and agency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Subculture|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Şer û leşkerî== {{Vital article count|49}} <small>''See also [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Military_technology_.2867_articles.29|Military technology]]''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|11}} # {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Casualty (person)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conscription|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Desertion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Duşerkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Law of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Militarism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prisoner of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Penaber|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=War crime|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Komkujî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===Wars by type === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Civil war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterinsurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnic conflict|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Invasion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious war|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Warfare by type === {{Vital article count|9}} # {{lgb|Terorîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Aerial warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anti-aircraft warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Armoured warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xefnêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Naval warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Siege|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nîşanbaz|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Trench warfare|îkon=Xwestî}} ===Military === {{Vital article count|23}} ====Basics ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Military|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military education and training|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military–industrial complex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Operational level of war|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military strategy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military tactics|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Military forces ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Artêş|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Cavalry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Infantry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Militia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Navy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Air force|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Leşker|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Military reserve|îkon=Xwestî}} ====Military operations ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Battle|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blockade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military exercise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peacekeeping|îkon=Xwestî}} ====Military organization ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military organization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Staff (military)|îkon=Xwestî}} ====Military ranks ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military rank|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Efser|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] k9yap78ty4lswarevdws6dfi0amk342 4 208692 2030851 2021718 2026-05-24T20:15:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2030851 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/Matematîk}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Matematîkê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 298 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 7 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 34 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 257 |} <!-- update end: summary table --> =Mathematics = {{Vital article count|299}} :<small>''For mathematicians, see: [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/People#Mathematicians_(45_articles)|People: Mathematicians]].''</small> ==Basics == {{Vital article count|58}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Arithmetic|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Addition|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Subtraction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Multiplication|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Parkirin|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Euclidean algorithm|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fraction|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Percentage|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modular arithmetic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hejmar|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Tamhejmar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Hejmarên xwezayî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Parity (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Hejmarên rastîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Rational number|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Hejmarên na aqlî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Negative number|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Complex number|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Imaginary number|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Positional notation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pêjimar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Decimal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Arabic numerals|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Hejmarên romî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Binary number|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Scientific notation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Order of operations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Function (mathematics)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Exponentiation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Logarithm|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Nth root|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Square root|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Exponential function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inverse function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Implicit function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Function composition|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Graph of a function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Parametric equation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Wekhevî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Series (mathematics)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Equation solving|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Polynomial|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Variable (mathematics)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Constant (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pi|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=E (mathematical constant)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Imaginary unit|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=−1|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sifir (hejmar)|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Yek|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Golden ratio|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Formula|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Theorem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conjecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Factorial|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gamma function|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hilbert's problems|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Geometry == {{Vital article count|57}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Geometrî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Coordinate system|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cartesian coordinate system|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Polar coordinate system|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dimension|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xal|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dirust|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Curve|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclidean plane|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Plane (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Hoke|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Right angle|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Rûerd|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Şêwe|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Pirgoşe|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Sêgoşe|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Çargoşe|îkon=Şitil}} #### {{lgb|Çarçik|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Conic section|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Gilover|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Ellipse|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Parabola|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Hyperbola|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Three-dimensional space|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Qeware|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kure|en=Sphere|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Polyhedron|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Cube|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sêgoşenasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Trigonometric functions|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Hyperbolic functions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Topology|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=General topology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Topological space|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Compact space|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Manifold|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Open set|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Homology (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Homotopy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Euler characteristic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Knot theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Poincaré conjecture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dirêjahî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dûrahî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Metric space|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Symmetry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symmetry in mathematics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Analytic geometry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Differential geometry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Riemannian geometry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euclidean geometry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Convex set|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Teorema Pîtagoras|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Non-Euclidean geometry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fractal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tensor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tessellation|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Algebra == {{Vital article count|40}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|en=Algebra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Elementary algebra|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Linear algebra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Linear equation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gaussian elimination|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Matrix (mathematics)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Determinant|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Eigenvalues and eigenvectors|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Vector space|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Euclidean vector|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Cross product|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Dot product|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Algebraic geometry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Algebraic variety|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mantiqê Bûlî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Inequality (mathematics)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Quadratic equation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Abstract algebra|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Algebraic topology|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Sheaf (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Associative property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Commutative algebra|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Commutative property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Distributive property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Field (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fundamental theorem of algebra|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Galois theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Group (mathematics)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Abelian group|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Classification of finite simple groups|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Fundamental group|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Group representation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Group theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Homological algebra|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Isomorphism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Module (mathematics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Representation theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ring theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Commutative ring|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Ring (mathematics)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Statistics and probability == {{Vital article count|40}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|Amar|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Bayesian inference|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Correlation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Regression analysis|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Ordinary least squares|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Data and information visualization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Design of experiments|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Randomized controlled trial|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mean|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Median|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Metaanalîz|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Mode (statistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Observational study|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sample mean and covariance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Standard deviation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Standard error|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Statistical hypothesis testing|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=P-value|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Chi-squared test|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Student's t-test|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Survey methodology|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Statistical population|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Sampling (statistics)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Probability|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Probability theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Bayes' theorem|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Central limit theorem|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Expected value|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Law of large numbers|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Markov chain|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Probability density function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Probability distribution|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Binomial distribution|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Exponential distribution|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Normal distribution|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Poisson distribution|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Discrete uniform distribution|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Random variable|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stochastic process|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Variance|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Discrete mathematics == {{Vital article count|39}} :<small>''For topics in applied computer science, see [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Computing_and_information_technology_(78_articles)|Technology: Computing and information technology]].''</small> {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Discrete mathematics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mathematical logic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mathematical proof|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Axiom|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Computability theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Computable function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=First-order logic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gödel's incompleteness theorems|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mathematical induction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Propositional calculus|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Combinatorics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Combination|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Permutation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Theoretical computer science|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Algorîtma|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Abstract machine|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Numerical integration|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Coding theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Kompresyona daneyê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Error detection and correction|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Computational complexity theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=P versus NP problem|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Data structure|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Formal language|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Theory of computation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Set theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kom|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Koma vala|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Binkom|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Axiom of choice|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Cantor's theorem|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Equivalence relation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Intersection (set theory)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Naive set theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Russell's paradox|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Union (set theory)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Venn diagram|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Graph theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Graph (discrete mathematics)|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Calculus and analysis == {{Vital article count|40}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|en=Calculus|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Limit (mathematics)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Bêdawî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Limit of a function|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Limit of a sequence|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Sequence|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Fibonacci sequence|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fundamental theorem of calculus|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Continuous function|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Differential calculus|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Derivative|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Hevkêşeya dîferensiyel|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Ordinary differential equation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Întegral|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Laplace transform|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Multivariable calculus|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Multiple integral|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Partial derivative|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Laplace's equation|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Partial differential equation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Vector calculus|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Del|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Taylor series|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mathematical analysis|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Approximation theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Numerical analysis|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Complex analysis|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Cauchy's integral formula|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Euler's formula|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Euler's identity|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Holomorphic function|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Riemann surface|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Functional analysis|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Hilbert space|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harmonic analysis|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Fourier analysis|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Fourier series|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Fourier transform|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Real analysis|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Calculus of variations|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Other == {{Vital article count|25}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|Bîrdoza jimare|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hejmarên hîmî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Prime number theorem|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Euclid's theorem|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fundamental theorem of arithmetic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Algebraic number theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Algebraic number field|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Class field theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Analytic number theory|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Riemann hypothesis|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Diophantine equation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Fermat's Last Theorem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Applied mathematics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mathematical optimization|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Linear programming|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Nonlinear programming|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Operations research|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Game theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Information theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dynamical systems theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Dynamical system|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Control theory|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chaos theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Category theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pure mathematics|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] fv0hepdxti63qqaxhx8wbirdhavxu4n 1 210855 2030784 2016768 2026-05-24T16:53:47Z VikiAzad 99135 VikiAzadî/ê navê [[Gotûbêj:Xal]] weke [[Gotûbêj:Xal (geometrî)]] guhart: Navê gotar bi ev mîjara ne herî naskirin e. 2016768 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= }} ahba0cqa3l3ejv5x77pvonso0jusjke 2 211750 2030850 2030138 2026-05-24T20:14:23Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2030850 wikitext text/x-wiki # [[Xal]] beralî dike ser [[Xal (geometrî)]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnography]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etnolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethnology]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 6grlos3x7ob4zunre6vg9jk2xmexdmi 4 214165 2030938 2030631 2026-05-25T08:39:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2030938 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 815084 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 14893 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1481 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} pk6hz62lp658v3xf491rsmcnb30pzvz 14 257733 2030780 1708739 2026-05-24T15:54:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2030780 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an b.z.]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 2puxsbbe19odq1ac9pm99he7oowdpxg 3 259388 2030818 1741608 2026-05-24T18:39:41Z Leaderboard 116743 Leaderboardî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Sartricis]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Gynephila]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Sartricis|Sartricis]]" to "[[Special:CentralAuth/Gynephila|Gynephila]]" 1741608 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 20:20, 7 hezîran 2024 (UTC)}} ffkk9ficn2s55rqc9ao62zvyvhwdiqg 0 262330 2030677 1769804 2026-05-24T12:30:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030677 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Mîxaêl Pselos''' (yewnanî: Μιχαήλ Ψελλός, ''Mikhaēl Psellos''), dîroknas, nivîskar û rewşenbîrekî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû. Ew şêwirmendiya çend împerator jî kiriye. == Jiyan û xebatên wî == Di sala 1018 {{p.z.}} da li [[Stembol|Kostantînopolîsa]] paytexta Bîzansê hate dinê. Çaxê zayinê dê û bavên wî yên arîstokrat navê Kostantînê dane wî. Lê belê paşê wî navê guhert kir Mîxaêl. Çaxê navê xwe guhert beşdarî keşîşxaneya navîn bibû. Hêj biçûkatiyê xwe de gelek xwendevanekî jêhatî bû. Di destpêkê da nivîsyarê dadger bû, demekî kurt de di nava burokrasiyê da gihîşte astekê bilind. Ew wek rûsipiyeke qesrê di gelek beşan de berhemên taybet nivîsand. Di beşên hiqûqê, tibê, felsefeyê û teolojîyê de pirtûkan nivîsand. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bîzansî]] [[Kategorî:Helbestvanên bîzansî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] [[Kategorî:Mirin sedsala 11an]] 4ucdsyd0wkr4ed9h385zzax6x4h5ssq 2030682 2030677 2026-05-24T12:52:18Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Bîzansî]] 2030682 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Mîxaêl Pselos''' (yewnanî: Μιχαήλ Ψελλός, ''Mikhaēl Psellos''), dîroknas, nivîskar û rewşenbîrekî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû. Ew şêwirmendiya çend împerator jî kiriye. == Jiyan û xebatên wî == Di sala 1018 {{p.z.}} da li [[Stembol|Kostantînopolîsa]] paytexta Bîzansê hate dinê. Çaxê zayinê dê û bavên wî yên arîstokrat navê Kostantînê dane wî. Lê belê paşê wî navê guhert kir Mîxaêl. Çaxê navê xwe guhert beşdarî keşîşxaneya navîn bibû. Hêj biçûkatiyê xwe de gelek xwendevanekî jêhatî bû. Di destpêkê da nivîsyarê dadger bû, demekî kurt de di nava burokrasiyê da gihîşte astekê bilind. Ew wek rûsipiyeke qesrê di gelek beşan de berhemên taybet nivîsand. Di beşên hiqûqê, tibê, felsefeyê û teolojîyê de pirtûkan nivîsand. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên bîzansî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] [[Kategorî:Mirin sedsala 11an]] 6b5kewad0hjjjuzf6jluz0t0ttb2f3g 2030688 2030682 2026-05-24T13:22:11Z Penaber49 39672 2030688 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Mîxaêl Pselos''' (yewnanî: Μιχαήλ Ψελλός, ''Mikhaēl Psellos''), dîroknas, nivîskar û rewşenbîrekî [[Împeratoriya Bîzansê]] bû. Ew şêwirmendiya çend împerator jî kiriye. == Jiyan û xebatên wî == Di sala 1018ê {{pz}} de li [[Stembol|Kostantînopolîsa]] paytexta Bîzansê hate dinê. Çaxê zayinê dê û bavên wî yên arîstokrat navê Kostantînê dane wî. Lê belê paşê wî navê guhert kir Mîxaêl. Çaxê navê xwe guhert beşdarî keşîşxaneya navîn bibû. Hêj biçûkatiyê xwe de gelek xwendevanekî jêhatî bû. Di destpêkê da nivîsyarê dadger bû, demekî kurt de di nava burokrasiyê da gihîşte astekê bilind. Ew wek rûsipiyeke qesrê di gelek beşan de berhemên taybet nivîsand. Di beşên hiqûqê, tibê, felsefeyê û teolojîyê de pirtûkan nivîsand. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên bîzansî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] [[Kategorî:Mirin sedsala 11an]] ceoot6d7fiwadx2aim7osqxxqds4zlr 14 272882 2030721 1988353 2026-05-24T14:51:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2030721 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Arjentînî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên arjentînî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|arjentînî]] r7sddlsl8tz5i9zpfjdnjraiow21uwp 2030723 2030721 2026-05-24T14:52:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2030723 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Arjentînî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên arjentînî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|arjentînî]] si9y75braejkb4i0vbe4evyakg9nmt0 14 308525 2030768 1972831 2026-05-24T15:31:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2030768 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera wêlsî]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî| Wêlsî]] [[Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] 9l2hw9tulc4zejedik1q6mmumgo19ft 0 309957 2030823 1949274 2026-05-24T18:43:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addbekategori.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} lê hat zêdekirin 2030823 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bracknell | statû = Bajarok | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Bracknell''' bajarokeke ku li wîlayeta [[Berkshire]] a li herêma [[Başûrê rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BRK/Parishes |sernav=Genuki: Berkshire Towns and Parishes, Berkshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2025-08-24 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya niştecihên li Berkshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} orixzndvahexq4q0iq0czf05xoxp2l7 2030831 2030823 2026-05-24T18:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2030831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Bracknell | statû = Bajarok | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Bracknell''' bajarokeke ku li wîlayeta [[Berkshire]] a li herêma [[Başûrê rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BRK/Parishes |sernav=Genuki: Berkshire Towns and Parishes, Berkshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2025-08-24 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya niştecihên li Berkshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Berkshire]] 7k1llvj8fq6tuwnml1i4pmkxbsfgiy1 0 309958 2030824 1949273 2026-05-24T18:43:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/addbekategori.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} lê hat zêdekirin 2030824 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Crowthorne | statû = Bajarok | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Crowthorne''' bajarokeke ku li wîlayeta [[Berkshire]] a li herêma [[Başûrê rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BRK/Parishes |sernav=Genuki: Berkshire Towns and Parishes, Berkshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2025-08-24 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya niştecihên li Berkshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} 5ogjxl8iydtgatitynotlac7sgz9jid 2030830 2030824 2026-05-24T18:52:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2030830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Crowthorne | statû = Bajarok | sernavê_wêne = Dîmenek ji bajarokê }} '''Crowthorne''' bajarokeke ku li wîlayeta [[Berkshire]] a li herêma [[Başûrê rojhilatê Îngilîstanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genuki.org.uk/big/eng/BRK/Parishes |sernav=Genuki: Berkshire Towns and Parishes, Berkshire |malper=www.genuki.org.uk |roja-gihiştinê=2025-08-24 |ziman=en |paşnav=GENUKI}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya niştecihên li Berkshire]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îngilîstan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gund û parîşên Berkshire]] aai59weigvkj0b29hlwihsxtz1ffjlk 14 313545 2030767 1972833 2026-05-24T15:30:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2030767 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunera skotlendî]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî| Skotlendî]] [[Kategorî:Skotlendî li gorî pîşeyan]] 61n5vvdbmop24neq8rnctt7ee8gbb9k 14 313588 2030766 1973156 2026-05-24T15:29:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2030766 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên brîtanî| Îngilîz]] [[Kategorî:Îngilîz li gorî pîşeyan]] hklqwm9j7s93cvz1au5upwphpv842rs 0 315585 2030931 1996574 2026-05-25T00:22:51Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Lîstika Qiraliyeta Ûrê]] hat sererastkirin 2030931 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Lîstika Qiraliyeta Ûrê]] fm3so3rz406o6o5rjgf1dgq20um5ca7 14 316517 2030738 2008389 2026-05-24T15:04:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2030738 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|awistirî]] qc65lig2sxvtv6zj870z8ip8enepcvn 14 316520 2030736 2008405 2026-05-24T15:04:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2030736 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên ji Viyanayê]][[Kategorî:Wênesazên awistirî|-Viyana]] 0eugnirzk67hkjdr63y4u9qylriuwvv 2030737 2030736 2026-05-24T15:04:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2030737 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Viyanayê]][[Kategorî:Wênesazên awistirî|-Viyana]] lnnjn9kc18ua4omqjo77dzs9z2nczmf 14 316531 2030733 2008469 2026-05-24T15:02:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2030733 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] 50vujbzirbvuy835vq62hfd1cyuaf73 14 316532 2030734 2008490 2026-05-24T15:03:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2030734 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên alman ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên alman|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|alman]] 1yd3qd4wmn0um25xrqudeusik590zb0 14 318570 2030702 2026-05-24T14:30:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030702 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030703 2030702 2026-05-24T14:32:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2030703 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên arjentînî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên arjentînî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|Arjentînî]] bb5k8q7jlgkgconaw0ctptmzgeykxw4 2030735 2030703 2026-05-24T15:03:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2030735 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên arjentînî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên arjentînî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|Arjentînî]] ocduioj1mxph4dv7ny4gwti1ogezinb 14 318571 2030704 2026-05-24T14:33:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030704 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030705 2030704 2026-05-24T14:35:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2030705 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên arjentînî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|arjentînî]] [[Kategorî:Jinên arjentînî li gorî pîşeyan]] aus9tiu8n1jy94f0zqy6yoeo7kf0kw0 14 318572 2030707 2026-05-24T14:38:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030707 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030709 2030707 2026-05-24T14:40:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2030709 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên arjentînî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên arjentînî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Arjentînî]] m6ty0k8fpqz8mhm6gg0gl7w3mqn8e9d 14 318573 2030711 2026-05-24T14:41:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030711 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030713 2030711 2026-05-24T14:43:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2030713 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên arjentînî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|Arjentînî]] [[Kategorî:Mêrên arjentînî li gorî pîşeyan]] m8qh86fx3nhhgygnqyfgw1e1bda6bbx 14 318574 2030714 2026-05-24T14:44:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030714 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030715 2030714 2026-05-24T14:46:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2030715 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Arjentînî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên arjentînî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|arjentînî]] gey5wotru8wum49ofwiau7o5p7pqb1k 2030717 2030715 2026-05-24T14:47:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2030717 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Arjentînî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên arjentînî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|arjentînî]] fybo80ywr0giw2nhkj4fzdn9egq2bz6 2030719 2030717 2026-05-24T14:48:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2030719 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Arjentînî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên arjentînî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|arjentînî]] noh4y3weci3yd80y44thuo224zxt7wi 14 318575 2030726 2026-05-24T14:55:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030726 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030727 2030726 2026-05-24T14:57:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2030727 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistralî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên awistralî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Awistralî]] pv8lgrmccvv8o30ihquonbte80e690s 14 318576 2030730 2026-05-24T14:59:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030730 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030731 2030730 2026-05-24T15:01:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2030731 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên awistralî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|awistralî]] f6rsdxcpye90rip6wmi670n3c3youz8 2030732 2030731 2026-05-24T15:01:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2030732 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistralî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|awistralî]] gd6p0tcq2ye52hvd7md7qrivm99lewm 14 318577 2030739 2026-05-24T15:06:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030739 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030740 2030739 2026-05-24T15:07:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2030740 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030741 2030740 2026-05-24T15:09:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2030741 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Brîtanî]] pn2dskzqu5qj2iwz8am1yn9xlgkxxbj 14 318578 2030742 2026-05-24T15:12:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030742 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030745 2030742 2026-05-24T15:13:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2030745 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên brîtanî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|brîtanî]] 2yqlq7hnqn7yluqsdg9e4s9woy0ujb1 14 318579 2030750 2026-05-24T15:19:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030750 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030752 2030750 2026-05-24T15:21:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2030752 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên brîtanî]] 5dnfxvr72tlqz8m1ek3fwf8furo61nb 2030754 2030752 2026-05-24T15:22:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2030754 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|.Cîbraltarî]] 2obijspzsx8cw0a5byo52nqscu6g5ko 2030755 2030754 2026-05-24T15:22:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2030755 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|.Cîbraltarî]] 3f384uv7syefou7miv9hpb6lmi8u13n 2030756 2030755 2026-05-24T15:23:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2030756 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên cîbraltarî]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|.Cîbraltarî]] grth9kvfxlbi7aqw0dq7lvfus4zzagx 2030757 2030756 2026-05-24T15:24:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2030757 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên cîbraltarî|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî|.Cîbraltarî]] 6wpu08kziezusbxzdzmtvdi7hh2cg6j 14 318580 2030758 2026-05-24T15:24:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030758 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030760 2030758 2026-05-24T15:25:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2030760 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030761 2030760 2026-05-24T15:25:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2030761 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030762 2030761 2026-05-24T15:26:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2030762 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan]] 3jmn627f8lcianz9c6y5ymerof1clpd 2030763 2030762 2026-05-24T15:26:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2030763 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan|hunermend]] qi3nhdquym1f0nll34lrhwcv6664x94 2030764 2030763 2026-05-24T15:27:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2030764 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan|hunermend]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî]] 6sv8njw7ovvju3m2eog5yob6kfmos99 2030765 2030764 2026-05-24T15:28:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2030765 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Cîbraltarî li gorî pîşeyan|hunermend]] [[Kategorî:Hunermendên brîtanî| Cîbraltarî]] 6bnrmu0yjurv3lm9mkmd66u82xw40vn 14 318581 2030773 2026-05-24T15:42:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030773 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030774 2030773 2026-05-24T15:45:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2030774 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2030775 2030774 2026-05-24T15:45:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2030775 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030776 2030775 2026-05-24T15:46:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2030776 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:S Club]] lw4g9wslqrsrrdn995rhhv5lelg1yoi 2030777 2030776 2026-05-24T15:46:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2030777 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Muzîkvan li gorî koman]][[Kategorî:S Club]] 4fwcrp9bup70y3er49qkka8ehd39l63 2030779 2030777 2026-05-24T15:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030779 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Muzîkvan li gorî koman]] [[Kategorî:S Club]] [[Kategorî:S Club 7]] b5dontmtqdtqyymgjrq8zwqopd0p0dd 0 318582 2030783 2026-05-24T16:53:47Z VikiAzad 99135 VikiAzadî/ê navê [[Xal]] weke [[Xal (geometrî)]] guhart: Navê gotar bi ev mîjara ne herî naskirin e. 2030783 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Xal (geometrî)]] sj3lmzo0vdky7sqgb0ba6182jpcufos 2030786 2030783 2026-05-24T17:00:03Z VikiAzad 99135 Beralîkirin ji bo [[Xal (geometrî)]] hate jêbirin. 2030786 wikitext text/x-wiki '''Xal''', ji birayê dê re tê gotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{şitil}} 7giqbwnlcg5eny5kk9f88fb6gxrdcb7 2030795 2030786 2026-05-24T17:31:24Z VikiAzad 99135 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Malbat]] 2030795 wikitext text/x-wiki '''Xal''', ji birayê dê re tê gotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Malbat]] il7n33lsz7vsk2a0n4chprjrtnmiaqs 2030796 2030795 2026-05-24T17:32:36Z VikiAzad 99135 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Xizmatî]] 2030796 wikitext text/x-wiki '''Xal''', ji birayê dê re tê gotin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Malbat]] [[Kategorî:Xizmatî]] 24q0fvrq79q4yyf89frdwiip50e3h01 1 318583 2030785 2026-05-24T16:53:48Z VikiAzad 99135 VikiAzadî/ê navê [[Gotûbêj:Xal]] weke [[Gotûbêj:Xal (geometrî)]] guhart: Navê gotar bi ev mîjara ne herî naskirin e. 2030785 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Xal (geometrî)]] f35genpzubwl1nh78w77up3nojophmu 14 318584 2030798 2026-05-24T17:40:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2030798 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030799 2030798 2026-05-24T17:42:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2030799 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr]] rxhi1k1gekynkn4exs06rh0ar2vwaf3 2030801 2030799 2026-05-24T17:43:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2030801 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr]] nkty0j7k5k5dkbd01x5nleng6wh0ohd 2030803 2030801 2026-05-24T17:44:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2030803 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên wêlsî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên wêlsî]] lto71qfa1m6ruvrbpg4orqcwr7s5n2l 3 318585 2030819 2026-05-24T18:39:41Z Leaderboard 116743 Leaderboardî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:Sartricis]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:Gynephila]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Sartricis|Sartricis]]" to "[[Special:CentralAuth/Gynephila|Gynephila]]" 2030819 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:Gynephila]] 86v1mc4draa7og1jd8t2xw6qz8gd5mo 0 318586 2030839 2026-05-24T19:38:22Z Wikihez 39702 Ji bo [[Helbest]] hat beralîkirin 2030839 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Helbest]] cjk9ssdtvgjgajng5dl27zrg43eqif4 2 318587 2030842 2026-05-24T19:57:01Z Wikihez 39702 Rûpel bi "// <nowiki> $(document).ready(function() { // CSS loader mw.loader.addStyleTag('.help { font-size: 12px }'); mw.loader.addStyleTag('.button { display: inline-block; text-align: center; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px }'); mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { font: 12px sans-serif; margin-left: 1rem; margin: 1px; width: 100%; padding:0px; }'); mw.loader.using("oojs-ui", "mediawiki.api").done(function() { let beralikirinInput, hede..." hat çêkirin 2030842 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { // CSS loader mw.loader.addStyleTag('.help { font-size: 12px }'); mw.loader.addStyleTag('.button { display: inline-block; text-align: center; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px }'); mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { font: 12px sans-serif; margin-left: 1rem; margin: 1px; width: 100%; padding:0px; }'); mw.loader.using("oojs-ui", "mediawiki.api").done(function() { let beralikirinInput, hedefInput; beralikirinInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê ku were beralîkirin', classes: ['etiket-box'] }); hedefInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê hedef', classes: ['etiket-box'] }); const fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: 'Beralîkirina Rûpelan', items: [ new OO.ui.FieldLayout(beralikirinInput, { label: 'Beralîkirin', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(hedefInput, { label: 'Rûpelê hedef', align: 'left' }) ] }); const submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Beralî bike', classes: ["button"], flags: ['primary', 'progressive'], }); const cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre', classes: ["button"], flags: ['destructive'] }); cancelButton.on('click', () => popUp.toggle()); submitButton.on('click', function() { const berali = beralikirinInput.getValue(); const hedef = hedefInput.getValue(); if (berali && hedef) { redirectPage(berali, hedef); popUp.toggle(); } else { mw.notify("Ji kerema xwe her du qadan tijî bike.", { type: 'error' }); } }); fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); function redirectPage(sourcePage, targetPage) { const api = new mw.Api(); const content = "#BERALÎKIRIN [[" + targetPage + "]]"; const summary = "Beralîkirina rûpelê ber bi [[" + targetPage + "]] ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]])"; api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: sourcePage, text: content, summary: summary, createonly: true }).then(response => { if (response.edit && response.edit.result === 'Success') { mw.notify(`${sourcePage} serkeftî hat beralîkirin.`, { type: 'success' }); } else { mw.notify(`Xeletî: ${JSON.stringify(response)}`, { type: 'error' }); } }).catch(err => mw.notify(`Xeletî: ${err}`, { type: 'error' })); } var targetContainer = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; var node = mw.util.addPortletLink(targetContainer, '#', 'Beralîkirina Bilez', 't-beralikirin', 'Rûpelekê beralî bike'); var popUp = new OO.ui.PopupWidget({ align: "forwards", $floatableContainer: $(node), $content: fieldset.$element, padded: true, width: 400, head: true, }); $(node).on('click', (e) => { e.preventDefault(); popUp.toggle(); }); $(document.body).append(popUp.$element); }); }); // </nowiki> 5peea38i6euboy1q16g2xpue7fp7k0g 2030843 2030842 2026-05-24T19:57:44Z Wikihez 39702 2030843 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { // CSS loader mw.loader.addStyleTag('.help { font-size: 12px }'); mw.loader.addStyleTag('.button { display: inline-block; text-align: center; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px }'); mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { font: 12px sans-serif; margin-left: 1rem; margin: 1px; width: 100%; padding:0px; }'); mw.loader.using("oojs-ui", "mediawiki.api").done(function() { let beralikirinInput, hedefInput; beralikirinInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê ku were beralîkirin', classes: ['etiket-box'] }); hedefInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê hedef', classes: ['etiket-box'] }); const fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: 'Beralîkirina Rûpelan', items: [ new OO.ui.FieldLayout(beralikirinInput, { label: 'Beralîkirin', align: 'left' }), new OO.ui.FieldLayout(hedefInput, { label: 'Rûpelê hedef', align: 'left' }) ] }); const submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Beralî bike', classes: ["button"], flags: ['primary', 'progressive'], }); const cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre', classes: ["button"], flags: ['destructive'] }); cancelButton.on('click', () => popUp.toggle()); submitButton.on('click', function() { const berali = beralikirinInput.getValue(); const hedef = hedefInput.getValue(); if (berali && hedef) { redirectPage(berali, hedef); popUp.toggle(); } else { mw.notify("Ji kerema xwe her du qadan tijî bike.", { type: 'error' }); } }); fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); function redirectPage(sourcePage, targetPage) { const api = new mw.Api(); const content = "#BERALÎKIRIN [[" + targetPage + "]]"; const summary = "Beralîkirina rûpelê ber bi [[" + targetPage + "]] ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]])"; api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: sourcePage, text: content, summary: summary, createonly: true }).then(response => { if (response.edit && response.edit.result === 'Success') { mw.notify(`${sourcePage} serkeftî hat beralîkirin.`, { type: 'success' }); } else { mw.notify(`Xeletî: ${JSON.stringify(response)}`, { type: 'error' }); } }).catch(err => mw.notify(`Xeletî: ${err}`, { type: 'error' })); } var targetContainer = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; var node = mw.util.addPortletLink(targetContainer, '#', 'Beralîkirina Bilez', 't-beralikirin', 'Rûpelekê beralî bike'); var popUp = new OO.ui.PopupWidget({ align: "forwards", $floatableContainer: $(node), $content: fieldset.$element, padded: true, width: 400, head: true, }); $(node).on('click', (e) => { e.preventDefault(); popUp.toggle(); }); $(document.body).append(popUp.$element); }); }); // </nowiki> 18gyai3gx680wu40z3nqt86gmskx9vx 2030845 2030843 2026-05-24T20:02:16Z Wikihez 39702 2030845 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { // CSS for mobile and desktop consistency mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { margin: 5px 0; width: 100%; }'); mw.loader.addStyleTag('.button { margin-top: 10px; }'); mw.loader.using(["oojs-ui", "mediawiki.api", "mediawiki.util"]).done(function() { // Define inputs const beralikirinInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê ku were beralîkirin', classes: ['etiket-box'] }); const hedefInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Navê rûpelê hedef', classes: ['etiket-box'] }); const fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ items: [ new OO.ui.FieldLayout(beralikirinInput, { label: 'Beralîkirin:', align: 'top' }), new OO.ui.FieldLayout(hedefInput, { label: 'Rûpelê hedef:', align: 'top' }) ] }); const submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Beralî bike', flags: ['primary', 'progressive'] }); const cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre' }); fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); // Popup logic const popUp = new OO.ui.PopupWidget({ $content: fieldset.$element, padded: true, width: 300, autoClose: true }); $(document.body).append(popUp.$element); // Find a suitable menu container (Works on both desktop and mobile) // 'p-cactions' is standard, 'p-tb' for desktop, 'p-personal' usually exists everywhere const targetContainer = $('#p-cactions').length ? 'p-cactions' : 'p-personal'; const node = mw.util.addPortletLink(targetContainer, '#', 'Beralîkirin', 't-beralikirin', 'Rûpelekê beralî bike'); $(node).on('click', function(e) { e.preventDefault(); popUp.$element.css({ 'z-index': '9999', 'position': 'fixed', 'top': '20%' }); popUp.toggle(); }); cancelButton.on('click', () => popUp.toggle(false)); submitButton.on('click', function() { const berali = beralikirinInput.getValue(); const hedef = hedefInput.getValue(); if (!berali || !hedef) { mw.notify("Ji kerema xwe her du qadan tijî bike.", { type: 'error' }); return; } const api = new mw.Api(); api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: berali, text: "#BERALÎKIRIN [[" + hedef + "]]", summary: "Beralîkirina rûpelê ber bi [[" + hedef + "]]", createonly: true }).done(function(data) { mw.notify("Serkeftî: " + berali + " hat beralîkirin.", { type: 'success' }); popUp.toggle(false); }).fail(function(err) { mw.notify("Xeletî: " + err, { type: 'error' }); }); }); }); }); // </nowiki> gagzz69zfj81gbaaj4bws79bhash128 2030846 2030845 2026-05-24T20:04:43Z Wikihez 39702 2030846 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { //CSS loader mw.loader.addStyleTag('.help { font-size: 12px }'); mw.loader.addStyleTag('.button { display: inline-block; text-align: center; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px }'); mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { font: 12px sans-serif; margin-left: 1rem; margin: 1px; width: 100%; padding:0px; }'); // It is important to make sure that OOUI is loaded before we can make use of it. mw.loader.using("oojs-ui", "mediawiki.api").done(function() { let beralikirinInput, hedefInput; // Initialize form input variables beralikirinInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Beralîkirin (rûpela ku were guhertin)', classes: ['etiket-box'] }); hedefInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Rûpela hedef', classes: ['etiket-box'] }); fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: 'Rûpelê Beralî Bike', id: 'new-kopi-fieldset', classes: ["help"], items: [ new OO.ui.FieldLayout(beralikirinInput, { label: 'Beralîkirin', align: 'left', }), new OO.ui.FieldLayout(hedefInput, { label: 'Rûpela hedef', align: 'left', }) ] }); // Create the submit button const submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Beralî bike', classes: ["button"], flags: ['primary', 'progressive'], }); // Create the "Bigre" button const cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre', classes: ["button"], flags: ['destructive'] }); // Add click event to the "Bigre" button cancelButton.on('click', function() { popUp.toggle(); }); // Add form fields and submit button to the form fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); // Add click event to the submit button submitButton.on('click', function() { var beraliVal = beralikirinInput.getValue(); var hedefVal = hedefInput.getValue(); if (beraliVal && hedefVal) { createRedirect(beraliVal, hedefVal); popUp.toggle(); } else { mw.notify("Ji kerema xwe her du qadan tijî bike.", { type: 'error' }); } }); function createRedirect(source, target) { const api = new mw.Api(); const content = "#BERALÎKIRIN [[" + target + "]]"; const summary = "[[ku:" + target + "]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]])"; api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: source, text: content, summary: summary, createonly: true }).then(function(response) { mw.notify(`${source} hat beralîkirin ber bi ${target}`, { type: 'success' }); }).catch(function(error) { mw.notify(`Xeletî: ${error}`, { type: 'error' }); }); } var targetContainer = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; var node = mw.util.addPortletLink(targetContainer, '#', 'Beralîkirina Bilez', 't-kopi', 'Rûpelekê beralî bike'); // A popup widget is instantiated var popUp = new OO.ui.PopupWidget({ align: "forwards", $floatableContainer: $(node), $content: fieldset.$element, padded: true, popup: false, width: 400, height: 250, head: true, hideCloseButton: true, }); $(node).on('click', function(e) { popUp.toggle(); e.preventDefault(); }); $(document.body).append(popUp.$element); }); }); // </nowiki> dc36d3xaf8z43vvsx9a9y3tiqvbppy9 2030849 2030846 2026-05-24T20:06:37Z Wikihez 39702 2030849 javascript text/javascript // <nowiki> $(document).ready(function() { //CSS loader mw.loader.addStyleTag('.help { font-size: 12px }'); mw.loader.addStyleTag('.button { display: inline-block; text-align: center; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px }'); mw.loader.addStyleTag('.etiket-box { font: 12px sans-serif; margin-left: 1rem; margin: 1px; width: 100%; padding:0px; }'); // It is important to make sure that OOUI is loaded before we can make use of it. mw.loader.using("oojs-ui", "mediawiki.api").done(function() { let beralikirinInput, hedefInput; // Initialize form input variables beralikirinInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Beralîkirin (rûpela ku were guhertin)', classes: ['etiket-box'] }); hedefInput = new OO.ui.TextInputWidget({ placeholder: 'Rûpela hedef', classes: ['etiket-box'] }); fieldset = new OO.ui.FieldsetLayout({ label: 'Rûpelê Beralî Bike', id: 'new-kopi-fieldset', classes: ["help"], items: [ new OO.ui.FieldLayout(beralikirinInput, { label: 'Beralîkirin', align: 'left', }), new OO.ui.FieldLayout(hedefInput, { label: 'Rûpela hedef', align: 'left', }) ] }); // Create the submit button const submitButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Beralî bike', classes: ["button"], flags: ['primary', 'progressive'], }); // Create the "Bigre" button const cancelButton = new OO.ui.ButtonInputWidget({ label: 'Bigre', classes: ["button"], flags: ['destructive'] }); // Add click event to the "Bigre" button cancelButton.on('click', function() { popUp.toggle(); }); // Add form fields and submit button to the form fieldset.addItems([submitButton, cancelButton]); // Add click event to the submit button submitButton.on('click', function() { var beraliVal = beralikirinInput.getValue(); var hedefVal = hedefInput.getValue(); if (beraliVal && hedefVal) { createRedirect(beraliVal, hedefVal); popUp.toggle(); } else { mw.notify("Ji kerema xwe her du qadan tijî bike.", { type: 'error' }); } }); function createRedirect(source, target) { const api = new mw.Api(); const content = "#BERALÎKIRIN [[" + target + "]]"; const summary = "[[ku:" + target + "]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]])"; api.postWithToken('csrf', { action: 'edit', title: source, text: content, summary: summary, createonly: true }).then(function(response) { mw.notify(`${source} hat beralîkirin ber bi ${target}`, { type: 'success' }); }).catch(function(error) { mw.notify(`Xeletî: ${error}`, { type: 'error' }); }); } var targetContainer = mw.config.get('skin') === 'vector-2022' ? 'p-cactions' : 'p-tb'; var node = mw.util.addPortletLink(targetContainer, '#', 'Beralîkirina Bilez', 't-kopi', 'Rûpelekê beralî bike'); // A popup widget is instantiated var popUp = new OO.ui.PopupWidget({ align: "forwards", $floatableContainer: $(node), $content: fieldset.$element, padded: true, popup: false, width: 400, height: 250, head: true, hideCloseButton: true, }); $(node).on('click', function(e) { popUp.toggle(); e.preventDefault(); }); $(document.body).append(popUp.$element); }); }); // </nowiki> k4o2al8vq9v5ooxq56qnqdq5av8rj7b 0 318588 2030848 2026-05-24T20:05:08Z Wikihez 39702 [[ku:Şaristanî]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]]) 2030848 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şaristanî]] m9t0gqslnoe1b7keeii78nz3vncmniz 0 318589 2030867 2026-05-24T22:14:27Z Wikihez 39702 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1354014434|The arts]]" hatiye çêkirin 2030867 wikitext text/x-wiki {{Multiple image}}'''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên cûrbicûr in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[Kultur|kulturî]] eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek, bi riya xebateke dirêj û bi zanibûn, bi hînbûn an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de, di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[Medeniyet|medeniyetan]] de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de qîmet, têsîr, hukm, fîkr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digehîne. Hunerên afirîner dibe sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografkêşî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[Edebiyat|edebiyatê]] ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikare {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û xeyalê bi kar bîne da ku {{Girêdan|cismên fîzîkî|en|Physical object}} û [[Pêrformans|pêrformansan]] çêke, fikr û tecrubeyan îfade bike, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bike. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin.Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di xêzeçîrokan de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn.Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di sînematografiyê de.Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin.Wek nimûne, îcrakirina hunera modern delîla wan sînorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û xwerexnekirin an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Huner hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe (huner ji bo hunerê), dikare bibe şiklekî cewabê li hemberî dinyayê.Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan qîmetê didin.Ji resmên şikeftan ên pêştarixî di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta şiklên rîtuelan ên qedîm û îroyîn û fîlmên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. m148jgd2lz7hle5h4iacoxgizqu9etb 2030868 2030867 2026-05-24T22:15:31Z Wikihez 39702 2030868 wikitext text/x-wiki {{tê guhartin}} {{Multiple image}}'''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên cûrbicûr in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[Kultur|kulturî]] eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikir, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek, bi riya xebateke dirêj û bi zanibûn, bi hînbûn an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de, di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[Medeniyet|medeniyetan]] de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de qîmet, têsîr, hukm, fîkr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digehîne. Hunerên afirîner dibe sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografkêşî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[Edebiyat|edebiyatê]] ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikare {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û xeyalê bi kar bîne da ku {{Girêdan|cismên fîzîkî|en|Physical object}} û [[Pêrformans|pêrformansan]] çêke, fikr û tecrubeyan îfade bike, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bike. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin.Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di xêzeçîrokan de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn.Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di sînematografiyê de.Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin.Wek nimûne, îcrakirina hunera modern delîla wan sînorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û xwerexnekirin an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Huner hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe (huner ji bo hunerê), dikare bibe şiklekî cewabê li hemberî dinyayê.Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan qîmetê didin.Ji resmên şikeftan ên pêştarixî di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta şiklên rîtuelan ên qedîm û îroyîn û fîlmên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. mn0shjpoyzrea45ibodnahacx3twn06 2030877 2030868 2026-05-24T22:40:09Z Wikihez 39702 /* */ 2030877 wikitext text/x-wiki '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[Kultur|kulturî]] eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[Medeniyet|medeniyetan]] de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[Edebiyat|edebiyatê]] ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[Xeyal|xeyalê]] bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[Pêrformans|pêrformansan]] çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[Xêzeçîrok|xêzeçîrokan]] de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[Fîlm|fîlmên]] modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. 20avzhwsn0hr79we6oksp0fkp9u3yki 2030878 2030877 2026-05-24T22:40:47Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/tagger|T:]] + {{xebat 2030878 wikitext text/x-wiki {{xebat '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[Kultur|kulturî]] eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[Medeniyet|medeniyetan]] de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[Edebiyat|edebiyatê]] ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[Xeyal|xeyalê]] bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[Pêrformans|pêrformansan]] çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[Xêzeçîrok|xêzeçîrokan]] de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[Fîlm|fîlmên]] modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. 47ysggjzbsxtcmhmf5uh59jy39nrdok 2030879 2030878 2026-05-24T22:41:03Z Wikihez 39702 2030879 wikitext text/x-wiki {{xebat}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[Kultur|kulturî]] eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[Medeniyet|medeniyetan]] de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[Edebiyat|edebiyatê]] ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[Xeyal|xeyalê]] bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[Pêrformans|pêrformansan]] çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[Xêzeçîrok|xêzeçîrokan]] de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[Fîlm|fîlmên]] modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. q93w9vnctcre69v3bflfgbqyrweekut 2030880 2030879 2026-05-24T22:52:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Lînk paqij kir.) 2030880 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] 7pt0bb46bqukfuxg3q0g9ni4ini2ovc 2030909 2030880 2026-05-24T23:57:19Z Wikihez 39702 Bi riya wergerandina beşa "Definition" ji rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1354014434|The arts]]" lê hat zêdekirin 2030909 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{cite news |author=Deborah Solomon |author-link=Deborah Solomon |date=14 December 2003 |title=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |archive-date=1 April 2017 |access-date=18 February 2017 |newspaper=The New York Times Magazine}}</ref> 32pxjw16u92vluaai61b8z3nong24mq 2030915 2030909 2026-05-24T23:59:59Z Wikihez 39702 /* */ 2030915 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ===Bîbliyografî=== {{refbegin}} * {{cite book|last=Kent|first=Steve L.|authorlink=Steve L. Kent|year=2001|title=The Ultimate History of Video Games|title-link=The Ultimate History of Video Games |publisher=Prima|isbn=0-7615-3643-4}} * {{cite book |last=Wolf |first=Mark |editor-last=Wolf |editor-first=Mark |date=2007 |title=The Video Game Explosion |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |chapter=Chapter 1: What Is a Video Game?|isbn=978-0313338687}} * {{cite book | last = Perron | first = Bernard | chapter = From gamers to players and gameplayers: The example of interactive movies | title = The Video Game Theory Reader | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | editor-first1 = Mark JP | editor-last1 = Wolf | editor-first2 = Bernard | editor-last2 = Perron | isbn = 9781135205188 }} * {{cite book|last1=Adams|first1=Ernest|first2=Andrew|last2=Rollings|title=Fundamentals of Game Design|publisher=Prentice Hall|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|page=67|isbn=978-0-13-343571-9|access-date=12 November 2015|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915042311/https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last1=Harteveld|first1=Casper|year=2011|title=Triadic Game Design: Balancing Reality, Meaning and Play|url=https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84996-157-8|access-date=12 November 2020|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130011802/https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|url-status=live}} * {{cite book | title = Horror Video Games: Essays on the Fusion of Fear and Play | first = Bernard | last = Perron | chapter= Games of Fear: A Multi-Faceted Historical Account of the Horror Genre in Video Games | publisher = [[McFarland & Company]] | year = 2009 | isbn = 978-0786441976 }} * {{cite book|last1=Lecky-Thompson|first1=Guy W.|date=2008-01-01|title=Video Game Design Revealed|url=https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|publisher=Cengage Learning|page=23|isbn=978-1584506072|access-date=2014-12-03|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422130424/https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|url-status=live}} * {{cite journal | title = Video Game Genre, Evolution and Innovation | first = Dominic | last = Arsenault | journal = Eludamos. Journal for Computer Game Culture | volume = 3 | issue = 2 | year =2009 | pages = 149–176 | doi = 10.7557/23.6003 | s2cid = 62171492 | doi-access = free }} * {{cite journal|last=Keogh|first=Brendan|title=Between Triple-A, indie, casual, and DIY: Sites of tension in the videogames cultural industries|journal=The Routledge Companion to the Cultural Industries|publisher=[[Routledge]]|year=2015}} * {{cite conference | last = Gintere | first= Ieva | title = A New Digital Art Game: The Art of the Future | conference = Society. Integration. Education. Proceedings of the International Scientific Conference | volume =4 | year = 2019 }} {{refend}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{cite news |author=Deborah Solomon |author-link=Deborah Solomon |date=14 December 2003 |title=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |archive-date=1 April 2017 |access-date=18 February 2017 |newspaper=The New York Times Magazine}}</ref> krvlh6u6p1s0aa04b15y4adbfwuae5j 2030919 2030915 2026-05-25T00:01:23Z Wikihez 39702 2030919 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{cite news |author=Deborah Solomon |author-link=Deborah Solomon |date=14 December 2003 |title=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |archive-date=1 April 2017 |access-date=18 February 2017 |newspaper=The New York Times Magazine}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ===Bîbliyografî=== {{refbegin}} * {{cite book|last=Kent|first=Steve L.|authorlink=Steve L. Kent|year=2001|title=The Ultimate History of Video Games|title-link=The Ultimate History of Video Games |publisher=Prima|isbn=0-7615-3643-4}} * {{cite book |last=Wolf |first=Mark |editor-last=Wolf |editor-first=Mark |date=2007 |title=The Video Game Explosion |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |chapter=Chapter 1: What Is a Video Game?|isbn=978-0313338687}} * {{cite book | last = Perron | first = Bernard | chapter = From gamers to players and gameplayers: The example of interactive movies | title = The Video Game Theory Reader | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | editor-first1 = Mark JP | editor-last1 = Wolf | editor-first2 = Bernard | editor-last2 = Perron | isbn = 9781135205188 }} * {{cite book|last1=Adams|first1=Ernest|first2=Andrew|last2=Rollings|title=Fundamentals of Game Design|publisher=Prentice Hall|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|page=67|isbn=978-0-13-343571-9|access-date=12 November 2015|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915042311/https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last1=Harteveld|first1=Casper|year=2011|title=Triadic Game Design: Balancing Reality, Meaning and Play|url=https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84996-157-8|access-date=12 November 2020|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130011802/https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|url-status=live}} * {{cite book | title = Horror Video Games: Essays on the Fusion of Fear and Play | first = Bernard | last = Perron | chapter= Games of Fear: A Multi-Faceted Historical Account of the Horror Genre in Video Games | publisher = [[McFarland & Company]] | year = 2009 | isbn = 978-0786441976 }} * {{cite book|last1=Lecky-Thompson|first1=Guy W.|date=2008-01-01|title=Video Game Design Revealed|url=https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|publisher=Cengage Learning|page=23|isbn=978-1584506072|access-date=2014-12-03|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422130424/https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|url-status=live}} * {{cite journal | title = Video Game Genre, Evolution and Innovation | first = Dominic | last = Arsenault | journal = Eludamos. Journal for Computer Game Culture | volume = 3 | issue = 2 | year =2009 | pages = 149–176 | doi = 10.7557/23.6003 | s2cid = 62171492 | doi-access = free }} * {{cite journal|last=Keogh|first=Brendan|title=Between Triple-A, indie, casual, and DIY: Sites of tension in the videogames cultural industries|journal=The Routledge Companion to the Cultural Industries|publisher=[[Routledge]]|year=2015}} * {{cite conference | last = Gintere | first= Ieva | title = A New Digital Art Game: The Art of the Future | conference = Society. Integration. Education. Proceedings of the International Scientific Conference | volume =4 | year = 2019 }} {{refend}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] mxfq7z7qqp014px6if03wi88ofn8rgl 2030921 2030919 2026-05-25T00:02:30Z Wikihez 39702 /* Bîbliyografî */ 2030921 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{cite news |author=Deborah Solomon |author-link=Deborah Solomon |date=14 December 2003 |title=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |archive-date=1 April 2017 |access-date=18 February 2017 |newspaper=The New York Times Magazine}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ===Bîbliyografî=== {{refbegin}} * {{cite book|last=Kent|first=Steve L.|authorlink=Steve L. Kent|year=2001|title=The Ultimate History of Video Games|title-link=The Ultimate History of Video Games |publisher=Prima|isbn=0-7615-3643-4}} * {{cite book |last=Wolf |first=Mark |editor-last=Wolf |editor-first=Mark |date=2007 |title=The Video Game Explosion |location=Westport, CT |publisher=Greenwood Press |chapter=Chapter 1: What Is a Video Game?|isbn=978-0313338687}} * {{cite book | last = Perron | first = Bernard | chapter = From gamers to players and gameplayers: The example of interactive movies | title = The Video Game Theory Reader | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | editor-first1 = Mark JP | editor-last1 = Wolf | editor-first2 = Bernard | editor-last2 = Perron | isbn = 9781135205188 }} * {{cite book|last1=Adams|first1=Ernest|first2=Andrew|last2=Rollings|title=Fundamentals of Game Design|publisher=Prentice Hall|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|page=67|isbn=978-0-13-343571-9|access-date=12 November 2015|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915042311/https://books.google.com/books?id=Lm1jAgAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last1=Harteveld|first1=Casper|year=2011|title=Triadic Game Design: Balancing Reality, Meaning and Play|url=https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84996-157-8|access-date=12 November 2020|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130011802/https://books.google.com/books?id=sIcQYKcoH7IC&q=lives+game+design|url-status=live}} * {{cite book | title = Horror Video Games: Essays on the Fusion of Fear and Play | first = Bernard | last = Perron | chapter= Games of Fear: A Multi-Faceted Historical Account of the Horror Genre in Video Games | publisher = [[McFarland & Company]] | year = 2009 | isbn = 978-0786441976 }} * {{cite book|last1=Lecky-Thompson|first1=Guy W.|date=2008-01-01|title=Video Game Design Revealed|url=https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|publisher=Cengage Learning|page=23|isbn=978-1584506072|access-date=2014-12-03|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422130424/https://books.google.com/books?id=3aQLAAAAQBAJ&q=video+game+genres|url-status=live}} * {{cite journal | title = Video Game Genre, Evolution and Innovation | first = Dominic | last = Arsenault | journal = Eludamos. Journal for Computer Game Culture | volume = 3 | issue = 2 | year =2009 | pages = 149–176 | doi = 10.7557/23.6003 | s2cid = 62171492 | doi-access = free }} * {{cite journal|last=Keogh|first=Brendan|title=Between Triple-A, indie, casual, and DIY: Sites of tension in the videogames cultural industries|journal=The Routledge Companion to the Cultural Industries|publisher=[[Routledge]]|year=2015}} * {{cite conference | last = Gintere | first= Ieva | title = A New Digital Art Game: The Art of the Future | conference = Society. Integration. Education. Proceedings of the International Scientific Conference | volume =4 | year = 2019 }} * {{cite web |last=Blodget |first=Henry |date=12 April 2005 |url=http://www.slate.com/articles/arts/go_east_young_man/2005/04/how_to_solve_chinas_piracy_problem.html |title=How to Solve China's Piracy Problem |publisher=Slate.com |access-date=12 February 2006 |archive-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108033525/http://www.slate.com/articles/arts/go_east_young_man/2005/04/how_to_solve_chinas_piracy_problem.html |url-status=live}} * {{cite web |last=Costikyan |first=Greg |year=1994 |url=http://www.costik.com/nowords.html |title=I Have No Words & I Must Design |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080812015347/http://www.costik.com/nowords.html |archive-date=12 August 2008}} * {{Cite book |author=Crawford, Chris |year=1982 |url=http://library.vancouver.wsu.edu/art-computer-game-design |title=The Art of Computer Game Design |access-date=2 February 2011 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702204947/http://library.vancouver.wsu.edu/art-computer-game-design |url-status=dead}} * {{cite web |author=Lieu, Tina |date=August 1997 |url=http://www.cjmag.co.jp/magazine/issues/1997/aug97/0897pcgames.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19980112155115/http://www.cjmag.co.jp/magazine/issues/1997/aug97/0897pcgames.html |archive-date=12 January 1998 |title=Where have all the PC games gone? |publisher=Computing Japan}} * {{cite book |author=Pursell, Carroll |date=2015 |title=From Playgrounds to PlayStation: The Interaction of Technology and Play |place=Baltimore, MD |publisher=Johns Hopkins University Press}} * {{cite book |first=Katie |last=Salen |title=The Game Design Reader: A Rules of Play Anthology |author2=Eric Zimmerman |year=2005 |publisher=[[The MIT Press]] |isbn=978-0-262-19536-2}} * {{cite web |author=Smuts, Aaron |year=2005 |url=http://www.contempaesthetics.org/newvolume/pages/article.php?articleID=299 |title=Are Video Games Art? |access-date=17 August 2006 |archive-date=14 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214025334/http://contempaesthetics.org/newvolume/pages/article.php?articleID=299 |url-status=live}} * {{cite magazine |author=Winegarner, Beth |date=28 January 2005 |url=http://www.gamespot.com/news/game-sales-hit-record-highs-6117438 |title=Game sales hit record highs |publisher=Gamespot |magazine=[[GameSpot]] |access-date=12 February 2006 |archive-date=6 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106224517/http://www.gamespot.com/news/game-sales-hit-record-highs-6117438 |url-status=live}} * {{cite journal |volume=6 |issue=4 |date=1 October 2002 |pages=395–417 |doi=10.1080/1362517022000047334 |title=Digital Dinosaurs and Artificial Life: Exploring the Culture of Nature in Computer and Video Games |author=John Wills |journal=Cultural Values (Journal for Cultural Research) |s2cid=144132612}} * {{cite book |editor1=Williams, J.P. |editor2=Smith, J.H. |date=2007 |title=The players' realm: studies on the culture of video games and gaming |location=Jefferson, NC |publisher=McFarland & Co}} * ''The Ultimate History of Video Games, Volume 2: Nintendo, Sony, Microsoft, and the Billion-Dollar Battle to Shape Modern Gaming'' by Steven L. Kent, Crown, 2021, {{ISBN|1984825437}} {{Refend}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] i79dzcf7hkns993ypxg7whs9vm8bvm3 2030926 2030921 2026-05-25T00:04:28Z Wikihez 39702 /* Bîbliyografî */ 2030926 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{cite news |author=Deborah Solomon |author-link=Deborah Solomon |date=14 December 2003 |title=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |archive-date=1 April 2017 |access-date=18 February 2017 |newspaper=The New York Times Magazine}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{cite book | last=Canby | first=Sheila R. | author-link=Sheila R. Canby | title=Islamic art in detail | publisher=Harvard University Press | publication-place=Cambridge, Mass | date=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120}} * {{cite book |last=Chilvers |first=Ian |title=The Oxford Dictionary of Art |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |edition=3rd |location=Oxford}} * {{cite book |last=Ching |first=Francis D. K. |title=Architecture: Form, Space, and Order |publisher=John Wiley & Sons |chapter=7 |date=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1}} * {{cite book |last=Fraleigh |first=Sondra Horton |title=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |year=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |location=Pittsburgh}} * {{cite book |last=Gardner |first=Howard |author-link=Howard Gardner |year=1983 |title=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |publisher=[[Basic Books]] |location=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{cite encyclopedia |last1=Goodwin |first1=Noël |author-link1=Noël Goodwin |last2=Halfyard |first2=Janet |editor-last=Latham |editor-first=Alison |year=2011 |title=Choreography |encyclopedia=[[The Oxford Companion to Music]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |url-access=subscription |access-date=21 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |url-status=live }}{{subscription required}} * {{cite book |editor-last=Henseler |editor-first=Christine |title=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |date=5 June 2020 |publisher=Lever Press }} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=The Oxford Companion to Philosophy |title=Performing Arts |editor-last=Honderich |editor-first=Ted |year=2006 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{cite book |last=Huntsman |first=Penny |title=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |year=2015 |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |location=Chichester, West Sussex, UK}} * {{cite book |title=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |last=Miller |first=Ann |author-link=Ann Miller (comics scholar) |year=2007 |publisher=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2}} * {{cite encyclopedia |last=Nettl |first=Bruno |author-link=Bruno Nettl |year=2001 |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |title=Music |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |url-access=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |access-date=29 May 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |url-status=live }} {{Grove Music subscription}} * {{cite book |title=The Oxford dictionary of English etymology |last1=Onions |first1=Charles Talbut |last2=Friedrichsen |first2=George Washington Salisbury |last3=Burchfield |first3=Robert William |year=1991 |publisher=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |location=Oxford}} * {{cite book |last=Owen |first=Harold |year=2000 |title=Music Theory Resource Book |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{cite book |last1=Rechtin |first1=Eberhardt |last2=Maier |first2=Mark W. |title=The Art of Systems Architecting |edition=Second |publisher=CRC Press |publication-place=Boca Raton |date=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |access-date=11 August 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |url-status=live }} * {{Cite book |last=Ryynänen |first=Max |title=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |date=2020 |oclc=1229134245 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |location=Lanham |language=en }} ;Meqale * {{cite web |last=Adajian |first=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |title=The Definition of Art |editor=Edward N. Zalta |date=2022 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 July 2024 |ref={{sfnref | Adajian | 2007}} }} * {{cite journal |date=2013 |title=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |last1=Borowiecki |first1=Karol J. |last2=Prieto-Rodriguez |first2=Juan |journal=Journal of Cultural Economics |volume=39 |issue=3 |pages=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381|s2cid=49572910 }} * {{cite journal |last=Demery |first=Ibrahim Mostafa El |title=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |journal=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |publisher=Emerald |volume=4 |issue=1 |date=1 March 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |access-date=12 August 2024 |via=ResearchGate |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |url-status=live }} * {{cite web |last=Fernandez |first=Angel |title=The Importance of Art |website=Tarrant County College District |date=30 April 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |archive-date=1 June 2024 |url-status=live |access-date=3 August 2024 }} * {{cite magazine |last=LeWitt |first=Solomon |author-link=Sol LeWitt |date=June 1967 |title=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazine=[[Artforum]] |language=en-US |volume=5 |issue=10 |access-date=12 May 2020 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |url-status=live }} * {{cite journal |date=12 December 2012 |title=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |last=Parker |first=Felan |journal=Loading... |volume=7 |issue=11 |issn=1923-2691 |access-date=14 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |archive-date=26 December 2016 |url-status=live }} * {{cite journal|last=Perry |first=Lincoln |title=The Music of Painting |journal=The American Scholar |date=Summer 2014 |volume=83 |issue=3}} ;Online * {{cite news |last=Barber |first=Bonnie |date=16 August 2012 |title=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |publisher=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |access-date=13 May 2020 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |url-status=live }} * {{cite web |last=Evans |first=George |title=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |website=Commercial Architecture Magazine |date=16 February 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |access-date=12 August 2024 |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |url-status=live }} * {{cite web |last=Gibson |first=Ellie |date=24 January 2006 |title=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |archive-date=9 March 2015 |access-date=7 March 2015 |website=Eurogamer |publisher=Gamer Network }} * {{cite web |title=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |last1=Desai |first1=Trex |last2=DeSimone |first2=Frank |last3=Henig |first3=Sarit |date=20 December 2013 |website=knowledge.wharton.upenn.edu |publisher=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |archive-date=12 September 2017 |access-date=8 May 2018 }} * {{cite web|url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/|title=The Art of Video Games|website=SI.edu|publisher=Smithsonian American Art Museum|access-date=7 March 2015|archive-date=10 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/|url-status=live}} * {{cite web |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |title=Conceptual art |website=Tate Glossary |access-date=7 March 2015 |archive-date=20 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |url-status=live }} * {{cite web |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |title=FY 2012 Arts in Media Guidelines |website=Endow.gov |publisher=National Endowment for the Arts |access-date=7 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |archive-date=13 February 2012 }} * {{cite web |last=Thorson |first=Mark |title=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |publisher=Bethel University Library Press |date=1 September 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |access-date=7 August 2024 |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |url-status=live }} * {{cite web | title=The American Heritage Dictionary entry: architecture | website=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{sfnref|American Heritage Dictionary}} | access-date=7 August 2024 | archive-date=7 August 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | url-status=live }} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=[[OED Online]] |title=dance, n. |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |url-access=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |access-date=21 July 2022 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |url-status=live }}{{subscription required}} * {{cite web | title=definition of art in English from the Oxford dictionary | website=Oxford Dictionaries | date=30 July 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art | archive-url=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art | archive-date=1 September 2016 | url-status=deviated | ref={{sfnref|Oxford|2016}} | access-date=6 August 2024 }} * {{cite web |title=Definition of THE ARTS |website=Merriam-Webster |date=23 October 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |archive-date=1 June 2017 |url-status=live |ref={{sfnref | Merriam-Webster | 2023}} |access-date=3 August 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} 6jo47lcg8v3vit599tzoipqjeeteju0 2030930 2030926 2026-05-25T00:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2030930 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} 9nye46fqnq57xluog3kiodrhjodav2l 2030932 2030930 2026-05-25T00:52:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke.) 2030932 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] lsqg51vbm5jlwjuq843uisbls7d26as 2030966 2030932 2026-05-25T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2030966 wikitext text/x-wiki {{xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hunerên afirîner''' van kiryarên mirovan ên curbicur in ku bi îfadekirinên [[Afirînerî|afirîner]], {{Girêdan|çîrokbêjî|en|Storytelling}} û beşdariyên [[kultur]]î eleqedar dibin. Hunerên afirîner bi riya gelek cureyên amûran fikr, emel û hebûnên cihêreng digirin nav xwe. Hunerên afirîner xisûsiyeteke jiyana mirovan a hem dînamîk û hem jî bi karektera xwe daîmî ne ku gihiştine formên wisa yên her diçe zêdetir stîlîze û tevlihev dibin. Ev yek bi riya xebateke dirêj û bi zanibûnê, bi hînbûnê an jî bi teorîzekirina di nava tradîsyonekê de di nav nifşên dûv hev de û hetta di navbera [[medeniyet]]an de çêdibe. Hunerên afirîner ew wasîte ne ku mirov pê nasnameya xwe ya civakî, kulturî û şexsî ava dike; di heman demê de nirx, têsîr, hikm, fikr, dîtin, maneyên manewî, şêweyên jiyanê û {{Girêdan|tecrubeyên|en|Experience}} xwe yên di nav wext û mekan de ji nifşên din re digihîne. Hunerên afirîner dibin sê şaxên sereke: hunerên dîtbarî, edebiyat û hunerên sehneyê. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên dîtbarî|en|Visual arts}} ev in: [[mîmarî]], {{Girêdan|hunera seramîkê|en|Ceramic art}}, {{Girêdan|xêzkirin|en|Drawing}}, {{Girêdan|fîlmçêkirin|en|Filmmaking}}, [[Nîgar|resamî]], {{Girêdan|fotografgirî|en|Photography}} û [[Peyker|heykelsazî]]. Nimûneyên [[edebiyat]]ê ev in: {{Girêdan|honak|en|Fiction}}, [[drama]], [[şiîr]] û {{Girêdan|nesir|en|Prose}}. Nimûneyên {{Girêdan|hunerên sehneyê|en|Performing arts}} ev in: [[dans]], [[muzîk]] û [[tiyatro]]. Hunerên afirîner dikarin {{Girêdan|qabîliyet|en|Skill}} û [[xeyal]]ê bi kar bînin da ku {{Girêdan|cismên fizîkî|en|Physical object}} û [[pêrformans]]an çêkin, fikr û tecrubeyan îfade bikin, û mekan û {{Girêdan|muhîtên tebiî|en|Natural environment}} yên nû ava bikin. Hunerên afirîner dikarin ji karên 'umûmî, populer û rojane bigirin heta xebatên hîn pêşketî, sîstematîk û resmî di nava xwe de bihewînin. Ew dikarin bi serê xwe û serbixwe bin, an jî bi cureyên din ên hunerê re têkil bibin û di nav hev de derbas bibin; wek nimûne di [[xêzeçîrok]]an de huner û nivîs bi hev re tên bikaranîn. Formên hunerê herwiha dikarin îmkanê bidin pêşketina formên hunerê yên hîn komplekstir an jî tevkariyê li wan bikin; wek nimûne di {{Girêdan|sînematografiyê|en|Cinematography}} de. Ji ber mahiyeta xwe, hunerên afirîner bixwe her tim musaîd in ku ji nû ve werin tarîfkirin. Wek nimûne, îcrakirina {{Girêdan|hunera modern|en|Modern art}} delîla wan sinorên guherbar, jixweberî û ceribandin, mahiyeta refleksîf, û {{Girêdan|xwerexnekirin|en|Self-criticism}} an pirskirinê ye ku huner bi xwe û şertên wê yên çêkirin, qebûlkirin û pêkanînê dikarin tê re derbas bibin. Hem wekî wesîleyeke ji bo pêşxistina qabîliyetên dîqet û hesasiyetê hem jî wekî armanceke bi serê xwe ({{Girêdan|huner ji bo hunerê|en|Art for art's sake}}), hunerên afirîner dikarin bibin şiklekî cewabê li hemberî dinyayê. Ew riyek e ji bo veguhertina reaksiyonên însanan û wan hedef û daxwazên ku însan bi qîmet dihesibînin. Ji resmên şikeftan ên [[Pêştarîx|pêştarixî]] di dewra Paleolîtîka Jorîn de bigire, heta formên {{Girêdan|rîtuelan|en|Ritual}} ên qedîm û îroyîn û [[fîlm]]ên modern; hunerên afirîner têkiliyên însanan ên her tim guherbar ên bi hev re û bi dinyayê re qeyd, temsîl û muhafeze kirine. == Tarîf == Hunerên afirîner ew fealiyet û eşyayên curbecur tên hesibandin ku însanên xwedî qabîliyet, afirînerî û xeyalê di nav medeniyetên cuda û di dirêjiya tarîxê de çêkirine.{{sfn|Fernandez|2024}} Di nava van fealiyetan de resm, heykel, muzîk, tiyatro, edebiyat û gelekên din hene.{{sfn|''Merriam-Webster''|2023}} Huner şiklê kirin an tetbîqkirina qabîliyetên însanan ên afirîner bi piranî -lê ne mecbûrî- di forma dîtbarî de îfade dike.{{sfn|''Oxford''|2016}}{{sfn|Adajian|2007}} Feqat li ser wê yekê îxtîlaf derketine ku gelo tiştek wekî berhema hunerî were tesnîfkirin an na. Wek nimûne resmên [[Kubîzm|kubîst]] û {{Girêdan|împresyonîst|en|Impressionism}}, ''{{Girêdan|Çeşmeya|en|Fountain (Duchamp)}}'' {{Girêdan|Marcel Duchamp|en|Marcel Duchamp}}, teqlîdên banknotan ên [[J. S. G. Boggs]] ên herî serkeftî, {{Girêdan|hunera konseptuel|en|Conceptual art}}, fîlm û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] nimûneyên van îxtîlafan di asra 20an de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Deborah Solomon |lînka-nivîskar=Deborah Solomon |tarîx=14 kanûna pêşîn 2003 |sernav=2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art |url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170401150120/https://www.nytimes.com/2003/12/14/magazine/2003-the-3rd-annual-year-in-ideas-video-game-art.html |roja-arşîvê=1 nîsan 2017 |roja-gihiştinê=18 sibat 2017 |rojname=The New York Times Magazine }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} ;Kitêb * {{Jêder-kitêb |paşnav=Canby |pêşnav=Sheila R. |lînka-nivîskar=Sheila R. Canby |sernav=Islamic art in detail |weşanger=Harvard University Press |cihê-weşandinê=Cambridge, Mass |tarîx=2005 | isbn=978-0-674-02390-1 | oclc=ocm69680120 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Chilvers |pêşnav=Ian |sernav=The Oxford Dictionary of Art |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860476-1 |çap=3 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ching |pêşnav=Francis D. K. |sernav=Architecture: Form, Space, and Order |weşanger=John Wiley & Sons |beş=7 |tarîx=2012-07-16 |isbn=978-1-118-00482-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Fraleigh |pêşnav=Sondra Horton |sernav=Dance and the Lived Body: A Descriptive Aesthetics |weşanger=[[University of Pittsburgh Press]] |sal=1987 |isbn=978-0-8229-7170-2 |cih=Pittsburgh }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gardner |pêşnav=Howard |lînka-nivîskar=Howard Gardner |sal=1983 |sernav=Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences |weşanger=[[Basic Books]] |cih=New York |isbn=978-0-465-02508-4 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav1=Goodwin |pêşnav1=Noël |lînka-nivîskar1=Noël Goodwin |paşnav2=Halfyard |pêşnav2=Janet |paşnavê-edîtor=Latham |pêşnavê-edîtor=Alison |sal=2011 |sernav=Choreography |ensîklopedî=[[The Oxford Companion to Music]] |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |isbn=978-0-19-957903-7 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |gihiştina-urlyê=subscription |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=21 tîrmeh 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220721195826/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199579037.001.0001/acref-9780199579037-e-1379 |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-kitêb |paşnavê-edîtor=Henseler |pêşnavê-edîtor=Christine |sernav=Extraordinary Partnerships: How the Arts and Humanities are Transforming America |url=https://books.google.com/books?id=qDfnDwAAQBAJ&q=the+art+are+part+of+the+humanities |isbn=978-1-64315-009-3 |tarîx=5 hezîran 2020 |weşanger=Lever Press }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Oxford Companion to Philosophy |sernav=Performing Arts |paşnavê-edîtor=Honderich |pêşnavê-edîtor=Ted |sal=2006 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |doi=10.1093/acref/9780199264797.001.0001 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Huntsman |pêşnav=Penny |sernav=Thinking About Art: A Thematic Guide to Art History |sal=2015 |weşanger=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |isbn=978-1-118-90517-3 |cih=Chichester, West Sussex, UK }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Reading bande dessinée: critical approaches to French-language comic strip |paşnav=Miller |pêşnav=Ann |lînka-nivîskar=Ann Miller (comics scholar) |sal=2007 |weşanger=Intellect Books |isbn=978-1-84150-177-2 }} * {{Jêder-ensîklopedî |paşnav=Nettl |pêşnav=Bruno |lînka-nivîskar=Bruno Nettl |sal=2001 |ensîklopedî=[[Grove Music Online]] |sernav=Music |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476 |isbn=978-1-56159-263-0 |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |roja-gihiştinê=29 gulan 2022 |roja-arşîvê=18 nîsan 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220418003751/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476 |rewşa-urlyê=zindî }} {{Grove Music subscription}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of English etymology |paşnav1=Onions |pêşnav1=Charles Talbut |paşnav2=Friedrichsen |pêşnav2=George Washington Salisbury |paşnav3=Burchfield |pêşnav3=Robert William |sal=1991 |weşanger=at The Clarendon Press |isbn=978-0-19-861112-7 |cih=Oxford }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Owen |pêşnav=Harold |sal=2000 |sernav=Music Theory Resource Book |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford and New York |isbn=978-0-19-511539-0 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Rechtin |pêşnav1=Eberhardt |paşnav2=Maier |pêşnav2=Mark W. |sernav=The Art of Systems Architecting |çap=Second |weşanger=CRC Press |cihê-weşandinê=Boca Raton |tarîx=2000-06-28 |isbn=0-8493-0440-7 |url=https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |roja-gihiştinê=11 tebax 2024 |roja-arşîvê=16 nîsan 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240416103055/https://sdincose.org/wp-content/uploads/2017/10/TheArtOfSystemsEngineering_inaugural.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Ryynänen |pêşnav=Max |sernav=On the Philosophy of Central European Art: The History of an Institution and Its Global Competitors |tarîx=2020 |oclc=1229134245 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-79363-418-4 |cih=Lanham |ziman=en }} ;Meqale * {{Jêder-malper |paşnav=Adajian |pêşnav=Thomas |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/art-definition/ |sernav=The Definition of Art |edîtor=Edward N. Zalta |tarîx=2022 |malper=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |weşanger=Metaphysics Research Lab, Stanford University |roja-gihiştinê=29 tîrmeh 2024 |ref={{SfnRef | Adajian | 2007}} }} * {{Jêder-kovar |tarîx=2013 |sernav=Video Games Playing: A substitute for cultural consumptions? |paşnav1=Borowiecki |pêşnav1=Karol J. |paşnav2=Prieto-Rodriguez |pêşnav2=Juan |kovar=Journal of Cultural Economics |cild=39 |hejmar=3 |rr=239–258 |doi=10.1007/s10824-014-9229-y |citeseerx=10.1.1.676.2381 |s2cid=49572910 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Demery |pêşnav=Ibrahim Mostafa El |sernav=Sustainable Architectural Design: Reviving Traditional Design and Adapting Modern Solutions |kovar=International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR |weşanger=Emerald |cild=4 |hejmar=1 |tarîx=1 adar 2010 |issn=1938-7806 |url=https://www.researchgate.net/publication/43529965 |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |via=ResearchGate |roja-arşîvê=7 hezîran 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240607164058/https://www.researchgate.net/publication/43529965_Sustainable_Architectural_Design_Reviving_Traditional_Design_and_Adapting_Modern_Solutions |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Fernandez |pêşnav=Angel |sernav=The Importance of Art |malper=Tarrant County College District |tarîx=30 nîsan 2024 |url=https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240601230348/https://www.tccd.edu/magazine/volume-03/issue-02/arts/ |roja-arşîvê=1 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Jêder-magazîn |paşnav=LeWitt |pêşnav=Solomon |lînka-nivîskar=Sol LeWitt |tarîx=June 1967 |sernav=Paragraphs on Conceptual Art |url=https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |magazîn=[[Artforum]] |ziman=en-US |cild=5 |hejmar=10 |roja-gihiştinê=12 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726100127/https://www.artforum.com/print/196706/paragraphs-on-conceptual-art-36719 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |tarîx=12 kanûna pêşîn 2012 |sernav=An Art World for Artgames |url=https://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/view/119/160 |paşnav=Parker |pêşnav=Felan |kovar=Loading... |cild=7 |hejmar=11 |issn=1923-2691 |roja-gihiştinê=14 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161226143132/http://journals.sfu.ca/loading/index.php/loading/article/viewArticle/119 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Perry |pêşnav=Lincoln |sernav=The Music of Painting |kovar=The American Scholar |tarîx=Summer 2014 |cild=83 |hejmar=3 }} ;Online * {{Jêder-nûçe |paşnav=Barber |pêşnav=Bonnie |tarîx=16 tebax 2012 |sernav=Professor Mary Flanagan Participates in White House Consortium |weşanger=Dartmouth News |url=https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |roja-gihiştinê=13 gulan 2020 |roja-arşîvê=26 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200726103117/https://news.dartmouth.edu/news/2012/08/professor-mary-flanagan-participates-white-house-consortium |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Evans |pêşnav=George |sernav=The Role Of Architects In Shaping Cities And Communities |malper=Commercial Architecture Magazine |tarîx=16 sibat 2023 |url=https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |roja-gihiştinê=12 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228153619/https://www.commercialarchitecturemagazine.com/role-of-architects-in-shaping-cities-and-communities/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |paşnav=Gibson |pêşnav=Ellie |tarîx=24 kanûna paşîn 2006 |sernav=Games aren't art, says Kojima |url=http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150309104553/http://www.eurogamer.net/articles/news240106kojimaart |roja-arşîvê=9 adar 2015 |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |malper=Eurogamer |weşanger=Gamer Network }} * {{Jêder-malper |sernav=The New Face of French Gastronomy – Knowledge@Wharton |url=http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |paşnav1=Desai |pêşnav1=Trex |paşnav2=DeSimone |pêşnav2=Frank |paşnav3=Henig |pêşnav3=Sarit |tarîx=20 kanûna pêşîn 2013 |malper=knowledge.wharton.upenn.edu |weşanger=[[Wharton School of the University of Pennsylvania]] |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912192044/http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/new-face-french-gastronomy/ |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |roja-gihiştinê=8 gulan 2018 }} * {{Jêder-malper |url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |sernav=The Art of Video Games |malper=SI.edu |weşanger=Smithsonian American Art Museum |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110110015838/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |sernav=Conceptual art |malper=Tate Glossary |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |roja-arşîvê=20 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150320082742/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/c/conceptual-art |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |url=http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |sernav=FY 2012 Arts in Media Guidelines |malper=Endow.gov |weşanger=National Endowment for the Arts |roja-gihiştinê=7 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213155959/http://arts.endow.gov/grants/apply/AIM-presentation.html |roja-arşîvê=13 sibat 2012 }} * {{Jêder-malper |paşnav=Thorson |pêşnav=Mark |sernav=Byzantine and Medieval Art: Teaching Christianity |weşanger=Bethel University Library Press |tarîx=1 îlon 2020 |url=https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231228144022/https://mlpp.pressbooks.pub/encounterswiththeartsartc150/chapter/byzantine-and-medieval-art-teaching-christianity/ |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-malper |sernav=The American Heritage Dictionary entry: architecture |malper=[[American Heritage Dictionary]] | url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture | ref={{SfnRef|American Heritage Dictionary}} |roja-gihiştinê=7 tebax 2024 |roja-arşîvê=7 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240807171628/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=architecture |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=[[OED Online]] |sernav=dance, n. |weşanger=[[Oxford University Press]] |cih=Oxford |gihiştina-urlyê=subscription |url=https://www.oed.com/view/Entry/47116 |ref={{sfnRef|''OED''}} |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=2 çiriya pêşîn 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231002015651/https://www.oed.com/dictionary/dance_n |rewşa-urlyê=zindî }}{{subscription required}} * {{Jêder-malper |sernav=definition of art in English from the Oxford dictionary |malper=Oxford Dictionaries |tarîx=30 tîrmeh 2016 | url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160901233826/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/art |roja-arşîvê=1 îlon 2016 |rewşa-urlyê=mirî | ref={{SfnRef|Oxford|2016}} |roja-gihiştinê=6 tebax 2024 }} * {{Jêder-malper |sernav=Definition of THE ARTS |malper=Merriam-Webster |tarîx=23 çiriya pêşîn 2023 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170601021001/https://www.merriam-webster.com/dictionary/the%20arts |roja-arşîvê=1 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |ref={{SfnRef | Merriam-Webster | 2023}} |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 }} * {{Cite NIE |wstitle= Quadrivium |volume= XVI | page=|quote=The quadrivium consisted of arithmetic, music, geometry, and astronomy.}} {{refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Huner| ]] [[Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] a03wr41b63n15l2qerd36ca744nkob4 0 318590 2030872 2026-05-24T22:26:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Xeyal]] weke [[Xeyal, Xaneqîn]] guhart 2030872 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Xeyal, Xaneqîn]] m1fon5s3l3chdha3veyth8g2b1a4642 2030875 2030872 2026-05-24T22:27:55Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/tagger|T:]] + {{jêbirin|xelet}} 2030875 wikitext text/x-wiki {{jêbirin|xelet}} #BERALÎKIRIN [[Xeyal, Xaneqîn]] tpayhzgx3syqifdmfbu50mtib6miish 1 318591 2030874 2026-05-24T22:26:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêj:Xeyal]] weke [[Gotûbêj:Xeyal, Xaneqîn]] guhart 2030874 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Xeyal, Xaneqîn]] rrq1orgpuzgwy6tlp97201cf9zdg62w 0 318592 2030882 2026-05-24T23:42:15Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1346720934|Jalawla]]" hatiye çêkirin 2030882 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030883 2030882 2026-05-24T23:43:10Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gulale]] weke [[Gûlale]] guhart 2030882 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030885 2030883 2026-05-24T23:43:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030885 wikitext text/x-wiki Gûlale d6jo79a8ey6n7qfcctifohmjjynobs2 2030886 2030885 2026-05-24T23:43:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030886 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: odxnnw4q3z9twtioi1nxfnzhtbmoo83 2030887 2030886 2026-05-24T23:43:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030887 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) 88zfh8s1v5i91zp5lvftvdp31k6sgfb 2030888 2030887 2026-05-24T23:44:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030888 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] bt7zopdck7wr5z67vwu3cfudljjchzj 2030889 2030888 2026-05-24T23:44:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030889 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. oevxfvmdz4ubu2fezu0alz8kmmv730g 2030890 2030889 2026-05-24T23:45:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030890 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û ac3y0ldg18voc3owu20jkaw8stmmwws 2030891 2030890 2026-05-24T23:46:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030891 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. mmswj5ab3n1ocxrhos8dcvuerj23pf5 2030892 2030891 2026-05-24T23:47:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030892 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. t07ub5cr2ytrs2u5xppfxze807j5ad8 2030893 2030892 2026-05-24T23:47:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030893 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di serdema [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] emvt192yp3n45d0ssv2lv5tsc24cwb6 2030894 2030893 2026-05-24T23:47:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030894 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] 402l1akiotne67vg89b6cdrxscadpgs 2030895 2030894 2026-05-24T23:49:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030895 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hikûmeta Iraqê hewl da ku nifûsa kurd li bajêr i17vf8vw3k2tn912fktyveaxxdxqnvv 2030896 2030895 2026-05-24T23:49:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030896 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hikûmeta Iraqê gelek caran hewl da ku nifûsa kurd li bajêr qr3og0soio0hamj4e3y73i4coy4e9ta 2030897 2030896 2026-05-24T23:50:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030897 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hikûmeta Iraqê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere. ems66n4gbbuitl9icaz8pxgs3jjlmid 2030898 2030897 2026-05-24T23:51:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030898 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[Erebkirin|erebkirinê]] gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike. o6qpbbdeeb3ucva0yiyuns16ppqk6uu 2030899 2030898 2026-05-24T23:51:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030899 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[Erebkirin|erebkirinê]] gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike. == Çavkanî == rvnuduswq7tvki97tnex5o9xcw6klrt 2030900 2030899 2026-05-24T23:51:56Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2030900 wikitext text/x-wiki Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[Erebkirin|erebkirinê]] gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 41oahnwelmcyoas86l7am48z0uu0thb 2030901 2030900 2026-05-24T23:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2030901 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] sl886g8docshayhabd6lywtgu6dz0c4 2030902 2030901 2026-05-24T23:52:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030902 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 7vyd3dqzwwwn8iou2zw0nzrn9xrulrv 2030903 2030902 2026-05-24T23:53:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030903 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} Gûlale ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 0i8chmx8q53q2s6h55xuvaipm5qdqal 2030904 2030903 2026-05-24T23:54:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030904 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Gûlale''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 4lj31goebpks38u4ohzhs0r2vmhmfdk 2030905 2030904 2026-05-24T23:54:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Gûlale''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 9d0a8xnnxpnganskygvj9zemzcrragw 2030906 2030905 2026-05-24T23:55:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030906 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Gûlale''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 4lj31goebpks38u4ohzhs0r2vmhmfdk 2030933 2030906 2026-05-25T01:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2030933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Gûlale''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: جلولاء) bajarekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] ye ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Ew li ser çemê Diyaleyê cih digire û 8 kîlometre li bakurê bajarokê [[Sedîye]] ye. [[Kurd]] û [[ereb]] li vir dijîn. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] siyaseta [[erebkirin]]ê gelek caran hewl da ku demografiya bajêr biguhere û bi piranî ereb bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Arraf |pêşnav=Jane |tarîx=2017-01-11 |sernav=In Disputed Iraqi Territory, Rebuilding A City Means Doing It Yourself |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/01/11/509265909/in-disputed-iraqi-territory-rebuilding-a-city-means-doing-it-yourself |roja-gihiştinê=2026-05-24 |xebat=NPR |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] tfmhblvs6aaon1xvcq4o6ma0z18ajxe 0 318593 2030884 2026-05-24T23:43:10Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gulale]] weke [[Gûlale]] guhart 2030884 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gûlale]] 8ongjb6ayhgvgws1h1rdqftzy9memx0 0 318594 2030907 2026-05-24T23:56:42Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1346212052|Sadiyah]]" hatiye çêkirin 2030907 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2030908 2030907 2026-05-24T23:57:00Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2030910 2030908 2026-05-24T23:58:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye gco5owpd9qjqjez480b31o7sqtir5bn 2030911 2030910 2026-05-24T23:58:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: sebqdqvpp8zyr05yq8hl3j7u7bf2v5o 2030912 2030911 2026-05-24T23:58:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) c5rqoz6xp9kmikspk7d15v6n5lqsi51 2030913 2030912 2026-05-24T23:59:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve t9klhi85s91xdvoi6arvp4bz6u2kfkl 2030914 2030913 2026-05-24T23:59:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. eiajpw4o931don8rvq61s7mcdsge37p 2030916 2030914 2026-05-25T00:00:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. 3pyvz5gal7rh2fs7otb9h6ec8nb7g6s 2030917 2030916 2026-05-25T00:00:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. == Çavkanî == oyxk3nsv6dblvygelo554q60ahqdse3 2030918 2030917 2026-05-25T00:01:01Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2030918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} rsxqanic5ue47wc5chwankeyyenw94c 2030920 2030918 2026-05-25T00:01:30Z Kurê Acemî 105128 2030920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] laea6l8hq52e3d510qioenvmrmrnbr4 2030922 2030920 2026-05-25T00:02:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030922 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] cd1acltbmpuveil8h8t22tb6yazptbj 2030923 2030922 2026-05-25T00:02:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030923 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] fd2givnv856md9zo8umiu4vnmxwbmdb 2030924 2030923 2026-05-25T00:03:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030924 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} Sedîye ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 6o467h0uet1l1ksz7mqb7r03y62mhyh 2030925 2030924 2026-05-25T00:03:54Z Kurê Acemî 105128 2030925 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Sedîye''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 8uwwkjaylmhbgzfa1ig06m0vtlm255q 2030927 2030925 2026-05-25T00:04:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2030927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Sedîye''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] a9yto7ad7iuv7zd75oipr99ce004b02 2030939 2030927 2026-05-25T09:15:50Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Sedîye]] weke [[Sediye]] guhart 2030927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Sedîye''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية) bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] a9yto7ad7iuv7zd75oipr99ce004b02 2030942 2030939 2026-05-25T09:19:50Z MikaelF 935 2030942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Sediye'''{{Çavk}} ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية, ''Saadiya'') bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] dunlb534pwg7id23ne0sz7qsuqiwkqr 2030951 2030942 2026-05-25T10:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2030951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | herêm = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Sediye'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2026}} ([[Zimanê erebî|erebî]]: السعدية, ''Saadiya'') bajarokekî [[Diyale (parêzgeh)|parêzgeha Diyaleyê]] e ku dikeve di nav sinorên [[Başûrê Kurdistanê]]. Bajarok nêzîkiya çemê Diyaleyê e û 8 kîlometre başûrê [[Gûlale]] ye. Di [[Sedam Huseyn|serdema Sedamê]] hat gelek caran hewl dan ku ew bajarok were [[erebkirin]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crisisgroup.org/rpt/middle-east-north-africa/iraq/194-reviving-un-mediation-iraqs-disputed-internal-boundaries |sernav=Reviving UN Mediation on Iraq’s Disputed Internal Boundaries {{!}} International Crisis Group |malper=www.crisisgroup.org |tarîx=2018-12-14 |roja-gihiştinê=2026-05-25 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wargehên kurdan li Iraqê]] 7dmtxcshwethgn92ciqjzpyjao9gw4p 10 318595 2030928 2026-05-25T00:04:57Z Wikihez 39702 [[:en:Template:Cite NIE]] hat kopîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]]) 2030928 wikitext text/x-wiki <!-- optional icon - included by default -->{{#if:{{{no-icon|{{{noicon|}}}}}}||{{#if:{{{title|}}}|[[Image:PD-icon.svg|wikisource-logo.svg|12px|link=]]&nbsp;}}}}<!-- optional verbatim message - not included by default -->{{#if:{{{vb|}}}|{{#ifeq: {{{inline|}}} |<!--eq to empty-->|<!--then display-->This article |<!--else display-->One or more of the preceding sentences }}<!-- no white space --> incorporates text from a publication now in the [[public domain]]:&nbsp;|}}<!-- cite encyclopedia wrapper: title must be be specified: either with a title= url= pair or wstitle= to link to the article in wikisource. year will default to 1905 if not set -->{{#invoke:template wrapper|{{#if:{{{_debug|}}}|list|wrap}}|_template=cite encyclopedia |_exclude=display, inline, no-icon, noicon, short, supplement, wstitle, vb, _debug |_reuse=title <!-- these are reused --> | year={{{year|1905}}} | encyclopedia = {{{encyclopedia|[[New International Encyclopedia]]}}} <!--parameter that if not set displays a red warning string--> |title={{#if:{{{title|}}}|{{{title}}}|{{#if:{{{wstitle|}}}|{{cite wikisource/make link |link=The New International Encyclopædia/{{{wstitle}}} |anchor= |label={{{display|{{{wstitle|}}}}}} |noicon={{{no-icon|{{{noicon|}}}}}} }}}}}} <!--if wstitle is set do not pass on a url string--> |url={{#if:{{{wstitle|}}}||{{{url|}}}}} <!--Pre-set parameters but hidden if short--> |edition={{#if:{{{short|}}}||{{{edition|1st}}}}} |location={{#if:{{{short|}}}||{{{location|New York}}}}} |publisher={{#if:{{{short|}}}||{{{publisher|Dodd, Mead}}}}} <!-- First edition: Gilman, Daniel Coit; Peck, Harry Thurston; Colby, Frank Moore, eds. (1905). New International Encyclopedia. New York: Dodd, Mead. Second edition (1914, 1916, 1928) Frank Moore Colby, M. A. Talcott Williams Supplement (1929, 1930) Herbert Tredwell Wade --> |editor-first={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor-first|D. C.}}} |2 |2nd |Second={{{editor-first|F.}}} |Supplement={{{editor-first|Herbert Tredwell}}} |#default={{{editor-first|D. C.}}} }}}} |editor-last={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor-last|Gilman}}} |2 |2nd |Second={{{editor-last|Colby}}} |Supplement={{{editor-last|Wade}}} |#default={{{editor-last|Gilman}}} }}}} |editor-link={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor-link|Daniel Coit Gilman}}} |2 |2nd |Second={{{editor-link|}}} |Supplement={{{editor-link|}}} |#default={{{editor-link|Daniel Coit Gilman}}} }}}} |editor2-first={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor2-first|H. T.}}} |2 |2nd |Second={{{editor2-first|T.}}} |Supplement={{{editor2-first|}}} |#default={{{editor2-first|H. T.}}} }}}} |editor2-last={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor2-last|Peck}}} |2 |2nd |Second={{{editor2-last|Williams}}} |Supplement={{{editor2-last|}}} |#default={{{editor2-last|Peck}}} }}}} |editor3-first={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor3-first|F. M.}}} |2 |2nd |Second={{{editor3-first|}}} |Supplement={{{editor3-first|}}} |#default={{{editor3-first|F. M.}}} }}}} |editor3-last={{#if:{{{short|}}}||{{#switch:{{{edition}}} |1 |1st |First={{{editor3-last|Colby}}} |2 |2nd |Second={{{editor3-last|}}} |Supplement={{{editor3-last|}}} |#default={{{editor3-last|Colby}}} }}}} }}<includeonly>{{#ifeq: {{NAMESPACEE}} |<!--is set--> |<!--Sort out the parameters -->[[Category:Wikipedia articles incorporating a citation from the New International Encyclopedia]]<!-- -->{{#if:{{{vb|}}}|[[Category:Wikipedia articles incorporating text via vb from the New International Encyclopedia]]}}<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|[[Category:Wikipedia articles incorporating a citation from the New International Encyclopedia with an unnamed parameter]]}}<!-- -->{{#if:{{{title|{{{wstitle|}}}}}}||{{main other|[[Category:Cite NIE template missing title parameter]]}}}}<!-- end {NAMESPACEE-->}}</includeonly><noinclude> {{template doc}} </noinclude> nmzp2bni5bz9wcx9gy8om3grgisd3cr 10 318596 2030929 2026-05-25T00:04:58Z Wikihez 39702 [[:en:Template:Cite NIE/doc]] hat kopîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/kopi-enwiki.js|kopî-enwiki.js]]) 2030929 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- Categories and interwikis go at the bottom of this page. --> === Purpose === This template enables the citation of articles from ''The [[New International Encyclopedia]]'' in the manner of {{tlx|cite encyclopedia}}. It provides for links to the Wikisource project [[s:The New International Encyclopædia|The New International Encyclopædia]]. === Usage === : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}|title=''NIE article name''}}</code> One of {{para|title}} or {{para|wstitle}} is required. Articles using this template without either parameter are placed in {{cl|Cite NIE template missing title parameter}}. ;Parameters to alter the prescript and icon: * noicon=''1'': turns off the icon * noprescript=''1'': turns off the prescript * inline=''1'': replaces "This article" with "One or more of the preceding sentences" (if set then place the template into an [[WP:INLINE|inline citation]]) ;Pre-set parameters: * edition=''option'' if not set defaults to ''1st'' * encyclopedia=''option'' if not set defaults to ''[[New International Encyclopedia]]'' * location=''option'' if not set defaults to ''New York'' * publisher=''option'' if not set defaults to ''Dodd, Mead'' * ref=''option'' if not set defaults to ''harv'' * year=''option'' if not set defaults to ''1905'' Some preset parameters are altered by the parameter ''edition'' which this can be set to ''1st'' (or ''First'' or ''1'') or to ''2nd'' (or ''Second'' or ''2'') or to ''Supplement'' If ''edition'' is allowed to default to ''1st'', or is set to "1st" (etc.) the editor parameters default to: * editor-first=''|D. C.'', editor-last=''Gilman'', editor-link=Daniel Coit Gilman * editor2-first=''H. T.'', editor2-last=''Peck'' * editor3-first=''F. M.'', editor3-last=''Colby'' If ''editor'' is set to ''2nd'' (or ''Second'' or ''2'') * editor-first=''F. M.'', editor-last=''Colby'', editor-link=''not set'' * editor2-first=''T.'', editor2-last=''Williams '' * editor3-first=''not set'', editor3-last=''not set'' If editor is set to ''Supplement'' * editor-first|''Herbert Tredwell'', editor-last=''Wade'', editor-link=''not set'' * editor2-first=''not set'', editor2-last=''not set'' * editor3-first=''not set'', editor3-last=''not set'' All above parameters above can be over ridden by passing in different values for the parameters. ;Other parameters that can be set but are not set by default: * author=''author's full name'' or * first=''author's first name(s)'' * last=''author's last name'' also * authorlink=''author's Wikipedia article name'' (will only display if author= or last= is set) * title=''NIE article name'' * wstitle=''NIE article name'': same as functionality as ''title='' but it links to a copy of an NIE article on [[Wikisource]] * display=''Alternative name'': the alternative name will be displayed instead of the NIE article name (it will only display if wstitle= is set) * url=''URL'': this parameter will only be set if the ''title='' parameter is set * volume=''volume number'' * page=''page number'' * pages=''page number'' If short=''flag'' is set then neither some of the default display parameters are not shown: : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Kapp, Friedrich}}</code> : {{ {{BASEPAGENAME}}|wstitle=Kapp, Friedrich}} : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Kapp, Friedrich|short=1}}</code> : {{ {{BASEPAGENAME}}|wstitle=Kapp, Friedrich|short=1}} ====Using <code>vb</code>==== If text is incorporated verbatim into an article, the <code>vb</code> parameter can be used to tack on a notice appropriate to the policy in [[Wikipedia:Plagiarism]]. * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Schlatter, Francis|vb=x}}</code> displays as: * {{{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Schlatter, Francis|year=1905|vb=x}} adding inline for use inside an inline citation * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Schlatter, Francis|vb=x|inline=x}}</code> displays as: *{{{{BASEPAGENAME}}|wstitle=Schlatter, Francis|vb=x|inline=x}} === Hidden categories=== This template automatically adds the hidden categories #[[:Category:Wikipedia articles incorporating text via vb from the New International Encyclopedia]] #[[:Category:Wikipedia articles incorporating a citation from the New International Encyclopedia]] The first is set if the parameter <code>vb=''x''</code> is set, otherwise the second category is set. === See also === * {{tl|NIE}} * {{tl|NIE Poster}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES AND INTERWIKIS HERE, THANKS --> {{DEFAULTSORT:New International Encyclopedia Cite}} [[Category:Encyclopedia source templates]] [[Category:Wikisource link templates]] [[ja:Template:Cite NIE]] }}</includeonly> riak0w0spiqu0rlgirckoowv7nk5igh 0 318597 2030940 2026-05-25T09:15:50Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Sedîye]] weke [[Sediye]] guhart 2030940 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sediye]] 392725vekpxqehxoq442hygddog5ztv 0 318598 2030979 2026-05-25T11:54:36Z Wikihez 39702 [[ku:Xweşnivîsî]] - Beralîkirin ([[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/beralîbike.js|beralîbike.js]]) 2030979 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Xweşnivîsî]] e32rw1ciudvso31b901qertt3qnhdhm