Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 841 2081032 2034742 2026-07-19T11:15:43Z Kurê Acemî 105128 /* Jiyana berê */ 2081032 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser damezrînerê PKKê ye. Ji bo kesên din bi navê "Ocalan", li [[Öcalan (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank mirov | çînaser = siyaset | nav = Abdullah Öcalan | wêne = Abdullah Öcalan.png | sernavê_wêne = Abdullah Öcalan | navê_jidayikbûnê = Abdullah Öcalan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|4|1949|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = * [[Zanîngeha Stembolê|Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stenbolê]] (1971) * [[Zanîngeha Enqereyê|Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê]] (1971-1984) | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Îdeolojî|Îdeolog]] * [[Nivîskar]] * [[Siyasetmedar]]}} | salên_çalak = 1970-1999 | xebatên_navdar = [[Parastina Gelekî]] (2004)<br>[[Edduba]] (2004) | tevger = {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) | hevjîn = [[Kesire Yıldırım]] <small>(24ê gulanê 1978)</small> | dê = Öveyş Öcalan | bav = Ömer Öcalan | xizm = [[Dîlek Öcalan]] <small>(xwerzî)</small><br>[[Ömer Öcalan]] <small>(xwerzî)</small> | malbat = Mehmet Öcalan<small> (bira)</small><br />[[Osman Öcalan]] <small>(bira)</small> | malper = {{URL|abdullah-ocalan.com|Malpera fermî}} | bernav = Apo<br>Serok<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Violence against Americans 1999 |weşanger=DIANE Publishing |isbn=978-1-4289-6562-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=B6aqciIXBdQC&pg=PA123&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdistan-Workers-Party |sernav=Kurdistan Workers’ Party (PKK) {{!}} Kurdish Militancy, History, Disbanding, & Ideology {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-05-13 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=en }}</ref> | cîwar = }} '''Abdullah Öcalan''' an jî bi tenê '''Ocalan'''<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ({{Jidayikbûn|4|4|1949|j=1}} li gundê [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha (parêzgeh)|Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]), îdeolog, [[felsefe]]van, [[siyasetmedar]] û damezrînerê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKKê) ye. Ocalan di 15ê sibata 1999an de ji aliyê sîxurên [[DYA]]yê bi komployek hatiye revandin û di 16ê sibata 1999an de radestî dewleta tirk hate kirin.<ref>{{Jêder |paşnav=32.Gün |sernav=Abdullah Öcalan çawa hate radest kirin? {{!}} 15. Reşemî 1999 {{!}} Roja 32 Arşîv |tarîx=2019-02-12 |url=https://www.youtube.com/watch?si=Ab3bEFuiT2YHKKrO&v=bnLTVx1ZrEw&feature=youtu.be |roja-gihiştinê=2025-02-15 }}</ref> Abdullah Öcalan niha wekê girtiyek siyasî ji 1999an ve li girava [[Îmrali]]yê girtî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-03-20 |sernav=Rebel Kurdish leader's treatment criticised by Welsh Assembly |url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-47646773 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Öcalan ji sala 1979 heta 1998an xebatên xwe yê siyasî li [[Sûrî|Sûriyê]] dimeşand û li wir dijiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/030320202 |sernav=Salên Abdullah Ocalan li Suriyê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}</ref> Öcalan piştî ku neçar ma ji [[Sûrî|Sûriyê]] derkeve, di sala 1999an de li [[Nairobî|Nayrobiyê]] ji aliyê dezgeha [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)]] ve bi alîkariya sixûrên DYAyê ve hate revandin û wî anîne Tirkiyeyê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=The New York Times |ziman=en-US }}</ref> Abdullah Öcalan li girtîgeha girava Îmraliyê bi caran hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî pêk aniye û ji 1993an vir ve li ser daxwaza wî bi caran ji bo çareseriya Pirsgirêka Kurdî li [[Bakurê Kurdistanê]], [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] agirbest ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds : a theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan |paşnav=Özcan |pêşnav=Ali Kemal |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-203-01959-8 |cih=London |url=https://www.worldcat.org/oclc/62456367 |oclc=62456367 }}</ref> Li gel hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî li girava Îmraliyê heta niha 21 pirtûk ji aliyê Öcalan ve hatiye nivîsandin. Ji girtîgehê, Öcalan çend pirtûk weşandine. [[Jineolojî]], ku wekî zanista jinan jî tê zanîn, cureyek [[femînîzm]]ê ye ku ji hêla Öcalan ve tê piştgirî kirin<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û paşê prensîbek bingehîn a [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Felsefeya konfederalîzma demokratîk a Öcalan di [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] de tê sepandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ku herêmekî xweser e ku di 2012an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] hat damezrandin. == Jiyana berê == Abdullah Öcalan di sala 1949an de li gundê [[Amara, Xelfetî|Amara]] yê bi ser navçeya [[Xelfêtî|Xelfetiyê]] ya girêdayî parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |sernav=Jînenîgari ya Abdullah Ocalan Kurdistan - PKK Official Site |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924073807/http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 }}</ref> Dibistana seretayî li [[Cîbîn]]ê xwendiye. Dema ku ji birayê wî [[Osman Öcalan]] li ser paşnavê wan hat pirsîn, wî got ku "öc" bi tirkî tê wateya "tolhildan" û piştî ku rayedarên osmanî hatin gundê wan û daxwaza jinan kirin, bapîrê wî Hüseyin Axa daxwazên wan red kiriye û dest bi şerê li dijî rayedarên osmanî kiriye ku di vê şerê de birayê wî yê biçûk Abdî Axa hatibû kuştin. Piştî mirina Abdî Axa, Hüseyin Axa êrîşên tolhildanê yên zêdetir li dijî osmaniyan kiriye û rayedaran ji gund durxistiye. Dûr ve malbat ji aliyê kurdên din ve dihat pîrozkirin û wekê "Mala Ocê" ("Mala Tolhildanê") dihat nasîn. Piştî Qanûna Paşnavê ya sala 1934an, paşnavê wan wekê "Öcalan" hatiye qebûl kirin ku tê wateya "tolhildêr".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di sala 1966an de li Enqereyê li lîseya pîşeyî ya tapiyê ya Enqereyê dest bi xwendina xwe ya lîseyê dike. Di salên xwendekariya lîseyê de beşdarî civînên antî-komunîstan dibe û di heman demê de beşdarî derdorên ku di siyaseta çepgir dibe ku ku di wî demê de daxwaza pêşdebirina mafên [[kurd]]an dikirin.<ref name="Brauns2010">{{Jêder-kitêb |sernav=PKK - Perspektiven des kurdischen Freiheitskampfes: zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam |paşnav=Brauns |pêşnav=Nikolaus |weşanger=Schmetterling Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-89657-564-7 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=qT3dQgAACAAJ |paşnav2=Kiechle |pêşnav2=Brigitte }}</ref> Öcalan di ciwanî ya xwe de misilmanek pir dîndar bû û ji [[Necip Fazıl Kısakürek]] hez dikir.<ref>Uğur Mumcu (Haziran 2020). ''Kürt Dosyası. SBF'de Şafak Bildirisi Dağıtılıyor''. Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı. r 7. ISBN 978-605-4274-51-2</ref> Abdullah Öcalan piştî ku di sala 1969an de ji lîseyê dîplomaya xwe werdigire, li [[Amed]]ê wekê karmendê tapiyê dest bi kar kiriye.<ref name="Brauns2010" /> Di vê dema karmendiyê de fikirên wî yên siyasî derdive holê.<ref name="Brauns2010" /> Piştî salekê koçê bajarê [[Stenbol]]ê dibe û li wir beşdarî [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] dibe. Piştre diçe [[Fakulteya Hiqûqê]] ya [[Zanîngeha Stenbolê]] û li vir jî piştî sala yekem ji bo xwendina zanistên siyasî derbasî [[Zanîngeha Enqereyê]] dibe. Vegera wî ya Enqereyê ji bo parçekirina [[Federasyona Ciwanên Şoreşger ên Tirkiyeyê]] (Dev-Genç) ku komên kurd ji komeleyê derkevin ji aliyê dewletê ve hatiye hêsankirin. Paşê serokkomarê wî demê [[Süleyman Demirel]] ji vê biryarê poşman bûye ku ji ber ku ew pêşbînî dike ku [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] ji Dev-Gençê zêdetir ji sîstema dewletê re dibe xetere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |sernav=Çûyîna Abdullah Ocalan li Enqereyê |malper=web.archive.org |tarîx=2008-08-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080809132845/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |tarîxa-arşîvê=2008-08-09 }}</ref> Ji ber ku di Abdullah Öcalan di 7ê nîsana sala 1972an de beşdarî mîtînga li dijî qetilkirina Mahîr Çayan dibe tê girtin ku jiber vê girtinê xwendina wî ya zanîngehê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas nabe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/fd2a765c10d8f6cd54a7a46596714608 |sernav=Ocalan Used Charisma, Guns, Bombs |malper=AP NEWS |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |ziman=en }}</ref><ref name="Brauns2010" /> Bi hinceta belavkirina kovara siyasî ya çepgir a Şafak'ê ku ji aliyê Doğu Perinçek ve dihate weşandin hatiye sûcdarkirin û 7 mehan li girtîgeha Mamakê ya Enqereyê girtî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-15 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-11-15 }}</ref> Di mijdara sala 1973an de Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê (ADYÖD) hatiye damezrandin û piştî demeke kurt Abdullah Ocalan wekê endamê rêveberiya komeleyê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejts/4613 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK’s memorial text on Haki Karer |malper=web.archive.org |tarîx=2020-02-16 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216022147/https://journals.openedition.org/ejts/4613 |tarîxa-arşîvê=2020-02-16 }}</ref> Di kanûna sala 1974an de komeleya ADYÖD ji aliyê dewletê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di sala 1975an de bi Mazlum Dogan û Mehmet Hayri Durmuş re pirtûkeke siyasî ya ku tê de armancên sereke yên Şoreşa Kurdistanê vedibêje weşandine.<ref name="Stein1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Endkampf um Kurdistan? : die PKK, die Türkei und Deutschland |paşnav=Stein |pêşnav=Gottfried |weşanger=Aktuell |tarîx=1994 |isbn=3-87959-510-0 |cih=München |url=https://www.worldcat.org/oclc/31480644 |oclc=31480644 }}</ref> Di hevdîtinên li Enqereyê yên di navbera salên 1974-1975an de Ocalan û hevalên wî yên din gihîştin wê qenaetê ku Kurdistan bûye kolonî û divê amadekariyên şoreşê bêne kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=La formation de la nation kurde en Turquie |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Presses universitaires de France |tarîx= |isbn=978-2-940503-17-9 |cih=Paris |kesên-din=Miroslav,. Hroch |url=https://www.worldcat.org/oclc/863119682 |oclc=863119682 }}</ref> Komê biryar da ku li bajarên cuda yên Bakurê Kurdistanê belav bibin ku bingehek ji alîgirên şoreşa çekdarî ava bikin.<ref name=":1" /> Di destpêkê de tenê çend alîgirên vî fikirê hebûn lê piştî gera Ocalan di sala 1977an de li bajarên wekê Agirî, Êlih, Amed, Çewlik, Qers û Rihayê pêk hatiye, kom gihişte 300 kesên alîgir û nêzîkî sîh şervanên çekdarên organîzekirî ya komê çêdibe.''<ref name=":1" />'' == Partiya Karkerên Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Partiya Karkerên Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|thumb|Alayê Partiya Karkerên Kurdistanê (1978-1995)]] Bi derbeya leşkerî ya sala 1971ê gelek aktivîstên çepên şoreşger ji derketina hemberê raya giştî bêpar hatine hiştin ku di nav de tevgerên wekê Artêşa Rizgariya Gel a Tirkiyê (THKO) an Partiya Komunîst a Tirkiyê/Marksîst-Lenînîst (TKP-ML) hebûn hatine çewisandin û hatine qedexe kirin.<ref name="Jongerden2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2017-10-01 |sernav=Gender equality and radical democracy: Contractions and conflicts in relation to the “new paradigm” within the Kurdistan Workers’ Party (PKK) |url=https://journals.openedition.org/anatoli/618 |kovar=Anatoli. De l’Adriatique à la Caspienne. Territoires, Politique, Sociétés |ziman=en |hejmar=8 |rr=233–256 |doi=10.4000/anatoli.618 |issn=2111-4064 }}</ref> Piştî vê yekê çend aktorên siyasî yên çepên tirk ên ku demekê dirêj e ji siyasetê dûr in li dûrî raya giştî li wargehên zanîngehan an jî di civînên li avahiyên hevpar de xwe birêxistin dikin.<ref name="Jongerden2017" /> Di salên 1972 û 1973an de koma bingehîn a îdeolojîk a Partiya Karkerên Kurdistanê ku bi giranî ji xwendekarên bi pêşengiya Abdullah Öcalan pêk dihatin li [[Enqere]]yê bûn ku xwe wekê Şoreşgerên Kurdistanê bi nav dikirin.<ref name="Jongerden2017" /> Ev koma nû di cîhana kapîtalîst de bal dikişîne ser nifûsa kurdên bindest ên li [[Bakurê Kurdistanê]]. Di sala 1973an de gelek xwendekarên ku piştre ku di demên pêş de bibin damezrînerên Partiya Karkerên Kurdistanê rêxistina xwendekaran a [[Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê]] ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PKK Pre-conflict Mobilisation (1974–1984) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=66–106 |isbn=978-1-108-83850-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=O'Connor |pêşnavê-edîtor=Francis |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/understanding-insurgency/pkk-preconflict-mobilisation-19741984/D7965C34E09A1ACAD789790208CA5D1D }}</ref> Komeleya ku ji aliyê vê koma xwendekarên kurd ve hatiye damezrandin piştê çend mehan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Piştre komekê li derdora Öcalan ji çepên tirk veqetiyan û nîqaşên berfireh li ser kolonîzekirina [[Kurdistan]]ê ku ji aliyê dewleta tirk ve pêk hatiye dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |malper=NY Times }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya sala 1980an de [[zimanê kurdî]] di jiyana giştî û taybet de bi awayekî fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin.<ref name="Aslan2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-05460-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ }}</ref> Gelek kurdên ku bi zimanê kurdî diaxivîn, kesên ku weşanên bi kurdî dikirin, stranên kurdî digotin hatine girtin û hatine zîndanî kirin.<ref name="Aslan2015" /> Di vê demê de li Tirkiyeyê û li Bakurê Kurdistanê [[çanda kurdî]], bikaranîna zimanê kurdî, cil û berg, [[folklor]] û navên bi zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk hatibûn qedexe kirin.<ref name="Hannum2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-10-12 |isbn=978-0-8122-0218-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=28PEGfCDiZEC }}</ref> Di pêvajoya înkarkirina hebûna kurdan de, heta sala 1991ê hebûna kurdan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye înkarkirin û kurdan wekê “tirkên çiyayî” bi nav kiribûn.<ref name="Hannum2011" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-11-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1999-09-30 |isbn=978-0-275-96590-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y9PXcwFOLNcC&pg=PA3 }}</ref> Piştre re ji bo ji nû ve avakirina mafên zimanî, çandî û siyasî ya ji bo kurdan Partiya Karkerên Kurdistanê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the European Union: Internal Dynamics and External Challenges |paşnav=Joseph |pêşnav=J. |weşanger=Springer |tarîx=2006-11-28 |isbn=978-0-230-59858-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=G06BDAAAQBAJ }}</ref> Di 26 û 27ê çiriya paşîn a sala 1978an de li gundê Fîsê yê Licê ya Amedê Partiya Karkerên Kurdistanê piştî amadekariyên çend salan di kongreya bingehîn de hatiye damezrandin. Di 27ê mijdara sala 1978an de komîteyek navendî ku ji 7 kesan pêk dihat, bi serokatiya Abdullah Öcalan hatiye hilbijartin ku di nav wan de [[Şahin Dönmez]], [[Mazlum Doğan]], [[Baki Karer]], [[Mehmet Hayri Durmuş]], [[Mehmet Karasungur]] û [[Cemîl Bayik]] endamên din ên Partiya Karkerên Kurdistanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/leading-pkk-commander-cemil-bayik-crosses-into-iran/ |sernav=Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/arife-dogan-kardesi-mazlum-dogan-i-anlatiyor-172801 |sernav=Arife Doğan, Kardeşi Mazlum Doğan'ı Anlatıyor |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=tr }}</ref> Di sala 1978an de di nava nakokiyên rastgir û çepgiran de ku bi derbeya leşkerî ya sala 1980an bi dawî dibe, Öcalan Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) damezrandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |sernav=CNN - Kurdish leader Ocalan apologizes during trial- May 31, 1999 |malper=web.archive.org |tarîx=2001-12-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011209065557/http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |tarîxa-arşîvê=2001-12-09 }}</ref> Di [[27ê çiriya paşîn a sala [[1978]]an de Öcalan û hevalên xwe li [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] li gundê [[Fîs, Licê|Fîsê]] ya navçeya [[Licê]]yê li hev kom dibin û biryara avakirina [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) didin. Xebatên rêxistinê yên Öcalan û partiya wî PKK yên li [[Kurdistan]]ê di demeke kin de bala dewleta tirk dikişîne. Li ser vê şêweya nû ya Öcalan a li hemberî Tirkiyeyê ji bo pirsgirêka kurd zextên xwe zêde dike. Dewletê bi awayekî eşkere li hemberî koma Öcalan şer dide destpêkirin û ji ber vê yekê Öcalan di 1979an derdikeve derve û diçe [[Libnan]]ê. PKKê bi damezrandina xwe ve giranî da ser perwerdeya îdeolojîk.<ref name="Kemal2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds in perspective : a theoretical analysis of Abdullah Öcalan and the PKK. |paşnav=Kemal. |pêşnav=Özcan, Ali |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-415-36687-9 |url=http://worldcat.org/oclc/217856301 |oclc=217856301 }}</ref> [[Marksîzm-Lenînîzm]], dîrok û milkê Kurdistanê di nava PKKê de xwedî roleke navendî bû.<ref name="Kemal2006" /> Öcalan li ser giringiya îdeolojiyê heta radeya ku bê îdeolojiyê şermezar kiriye û îdeolojî bi dînê re ku li gorî wî şûna îdeolojiyê girtiye, wekhev kir.<ref name="Kemal2006" /> "Eger hûn têkiliya xwe û îdeolojiyê bişkînin hûn ê bibin cinawir." Bi piştgiriya Hikûmeta Sûriyê, Öcalan du kampên rahênanê ji bo PKKê li Libnanê ava kir ku tê de gerîlayên kurd perwerdeya siyasî û leşkerî bibînin.<ref name="Stein1994" /><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Enter the PKK |weşanger=Routledge |tarîx=2012-10-12 |rr=94–107 |isbn=978-0-203-01959-7 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019597-9 }}</ref> PKKê li Libnanê di 1982an de kongreya xwe ya duyem pêk anî û biryara vegera nava axa welêt girt.<ref name=":0" /> Milîtanên PKKê di bin pêşengiya Öcalan de perwerdehiya xwe ya [[îdeolojî]]k û [[leşker]]î qedandibûn.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê li [[Bakurê Kurdistanê]] li hemberî dewleta tirk dest bi şerê çekdarî ya li dijî hêzên dewleta tirk kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema |malper=Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |ziman=en }}</ref> Ji damezrandina partî ve, partî bal kişand ser perwerdehiya îdeolojîk.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê bi destpêkirina şerên çekdarî li hemberî hêzên dewletê şerê çekdarî hatine desteserkirin ku dewlet an rêveberiyeke kurdî ya serbixwe ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema {{!}} Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Öcalan hewl daye ku tevgerên azadîxwaz ên kurd ên PKKê û tevgerên din ku li dijî [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bibin yek. Di biryarên di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) û PKKê de, li hev kirine ku PKKê dikare bi serbestî li [[Başûrê Kurdistanê]] bisekîne. Herwiha ew du caran bi [[Mesûd Barzanî]] ku serokê Partiya Dêmokrat a Kurdistanê re li Şamê re civiya da ku hinek pirsgirêkên biçûk ên ku wan hebûn çareser bikin. Hevdîtinên bi rayedarên PYDê carekê di 1984an de û carekê din jî di 1985an de pêk hatiye.<ref name="UfheilSomers1994">{{Jêder-malper |url=https://merip.org/1994/07/mad-dreams-of-independence/ |sernav=Mad Dreams of Independence |malper=MERIP |tarîx=1994-07-15 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Ufheil-Somers |pêşnav=Amanda }}</ref> Lê ji ber zextên Tirkiyeyê hevkarî ne encam dimîne. Di hevpeyvînekê de ku di sala 1988an de bi rojnameya [[Milliyet]] re hatiye kirin de Abdullah Ocalan behs kiriye ku armanc ne bi her awayî ji Tirkiyeyê cuda bûn e lê di mijara mafên kurdan de israr kir û pêşniyar kiriye ku ji bo damezrandina federasyonê li Tirkiyeyê danûstandin bên kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di sala 1988an de ew li Şamê bi [[Celal Talebanî]] ku di wî demê de serokê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] bû (YNK) civîneke pêk aniye ku bi wî re peymanek îmze kiriye û piştî hinek nakokiyan piştî damezrandina hikûmeteke kurdî li Başûrê Kurdistanê ku di 1992an de hatiye damezrandin têkiliyeke wî ya baştir çêbûye.<ref name="UfheilSomers1994" /> Di destpêka salên 1990an de di hevpeyvînên ku ji [[Doğu Perinçek]] û Hasan Bildirici re hatine dayîn de, wî behsa amadebûna xwe ya ji bo çareseriyek aştiyane ya ji bo şer û pevçûnan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement in Turkey: from protest to resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2012 |isbn=978-1-136-58798-6 |cih=Abingdon, Oxon |series=Exeter studies in ethno politics }}</ref> Di hevpeyvînek din a ku ji [[Oral Çalışlar]] re hatiye dayîn de, wî cudahiya di navbera serxwebûn û cudaxwaziyê de tekez kiriye. Wî ev nêrîna xwe anî ziman ku ger neteweyên cuda xwedî mafên wekhev bin dikarin di nav heman dewletê de bi awayeke serbixwe bijîn.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=127-128}} Piştre di sala 1993an de li ser daxwaza serokkomarê Tirkiyeyê [[Turgut Özal]], Öcalan ji bo danûstandinan bi Celal Talabanî re civiya û piştî wê Öcalan agirbestek yekalî ragihandibû ku ji 20ê adarê heya 15ê nîsanê berdewam kiribû.<ref name="Deutsches1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Nahost Jahrbuch 1993: Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Nordafrika und Dem Nahen und Mittleren Osten |paşnav=Deutsches Orient-Institut |pêşnav=Deutsches |weşanger=VS Verlag fur Sozialwissenschaften GmbH |tarîx=1994 |isbn=978-3-322-95968-3 |cih=Wiesbaden }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primitive rebels or revolutionary modernizers? the Kurdish national movement in Turkey |paşnav=White |pêşnav=Paul J. |weşanger=Zed Books : Distributed in the USA exclusively by St. Martin's Press |tarîx=2000 |isbn=978-1-85649-822-7 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm44851347 |oclc=ocm44851347 }}</ref> Piştre carek din dîsa agirbestê dirêj kiriye ku danûstandinên bi hikûmeta Tirkiyeyê re gengaz bike. Piştî mirina Özal di 17ê Nîsana 1993an de ev destpêşxerî ji aliyê Tirkiyeyê ve bi hinceta ku Tirkiyeyê bi PKKê re danûstandin nekiriye ji aliyê hikûmeta Tirkiye ve hatiye rawestandin.<ref name="Deutsches1994" /> Di Konferansa Navneteweyî ya Kurd de ku di adara sala 1994an li [[Bruksel]]ê hatiye lidarxistin de înîsiyatîfa wî ya ji bo mafên wekhev ji bo kurd û tirkan li Tirkiyeyê hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Gottfried Stein ragihandiye ku herî kêm di nîvê yekem ê salên 1990an de, Öcalan bi piranî li taxeke parastî ya Şamê jiyan kiriye.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Di 7ê gulana sala 1996an de di nîvê agirbesteke yekalî ya din de ku ji aliyê PKKê ve hatibû ragihandin, hewldanek ji bo kuştina wî di maleke li Şamê de, bi ser neket.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=134}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/confessions-of-a-former-turkish-national-intelligence-official/ |sernav=Confessions of a former Turkish National Intelligence official |malper=Medya News |tarîx=2021-11-05 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî xwepêşandanên li dijî qedexekirina PKKê li Almanya, Öcalan çend caran bi siyasetmedarên almanî re civiriya.<ref name="Cigerli2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: les mutations de la question kurde en Turquie et au Moyen-Orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=222 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di havîna sala 1995an de serokê Ofîsa Federal a Parastina Destûrê (''Verfassungsschutz'') Klaus Grünewald hat serdana wî<ref name="Cigerli2005" /><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=1995-12-24 |sernav=Tips vom PKK-Chef |url=https://www.spiegel.de/politik/tips-vom-pkk-chef-a-d6534b65-0002-0001-0000-000009247432 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Dema ku wan çalakiyên PKKê li Almanya nîqaş kirine Abdulah Ocalan bi endama parlamenterê Almanyayê Heinrich Lummer ê [[Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] (CDU) re di cotmeha sala 1995an de li Şamê û di adara sala 1996an de hevdîtin pêk anîbû.<ref name="Cigerli2005" /> Öcalan piştrast kir ku PKK dê piştgiriya çareseriyek aştiyane ji bo pevçûnê dike. Lummer dema ku vegeriyaye Almanyayê ji bo piştgirî danûstandinên zêdetir ên bi Abdullah Öcalan re daxuyaniyeke daye.{{Sfn|Özcan, Ali Kemal|2006|p=206}} Şandeyek parlamenterê Yewnanistanê ji PASOKê di 17ê cotmeha 1996an de li geliyê Beqaayê serdana Abdullah Öcalan kiriye. Di dema mayîna xwe ya li Sûriyeyê de wî çend pirtûk li ser şoreşa kurd weşandine.<ref name="Cigerli2005" /> Bi kêmanî carekê di sala 1993an de ew ji aliyê Rêveberiya Îstîxbarata Giştî ya Sûriyeyê ve hate girtin lê paşê dîsa hatiye berdan.<ref name="Cigerli2005" /> Heta sala 1998an Öcalan li Sûriyeyê dimîne. Her ku rewş li Tirkiyeyê xirabtir dibe, hikûmeta Tirkiyeyê bi hinceta ku Sûriye piştgiriyê dide Partiya Karkerên Kurdistanê bi eşkereyî gef dixwe ku êrîşê Sûriyeyê bikin.<ref name="Ünver2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Ünver |pêşnav=H. Akın |tarîx=2016 |sernav=Schrödinger’s Kurds: Transnational Kurdish Geopolitics in the Age of Shifting Borders |url=https://www.jstor.org/stable/26494339 |kovar=Journal of International Affairs |cild=69 |hejmar=2 |rr=65–100 |issn=0022-197X }}</ref> Di encamê de, hikûmeta Sûriyeyê radestkirina Öcalan a ji bo Tirkiyeyê red dike û ji Öcalan dixwaze ku êdî ji Sûriyeyê derkeve.<ref name="Ünver2016" /> Di cotmeha sala 1998an de, Öcalan ji bo derketina xwe ji Sûriyeyê amadekarî dike û di civînekê de li [[Kobanî]], wî hewl daye ku bingehên partiyek nû deyne lê ji ber astengiya îstîxbarata Sûriyeyê ev hewl têk diçe.<ref name="Ünver2016" /> == Sirgûnkirina wî == Di 9ê cotmeha sala 1998an de, Abdullah Ocalan ji Sûriyê derdikeve û çar mehên din li gelek welatên Ewropayê geriya û ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd daxwaza çareseriyê kiriye.<ref name="Boudreaux1999"/> Öcalan pêşî ji Sûriyeyê derbasê Rûsyayê dibe û li wir parlementoya Rûsyayê di 4ê mijdara sala 1998an de deng dide ku mafê penaberiyê bide Öcalan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dilemmas of Democracy and Dictatorship: Place, Time and Ideology in Global Perspective |paşnav=Radu |pêşnav=Michael |weşanger=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2171-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 }}</ref> Di 6ê mijdarê de 109 parlamenterên yewnanî Öcalan vexwend Yewnanîstanê ku li Yewnanistanê bimîne, ev daxwaz ji hêla Panayioitis Sgouridis ku wê demê cîgirê serokê Parlementoya Yewnanistanê bû hatibû dubarekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 |sernav=Sirgûnkirina Abdulah Ocalan }}</ref> Piştre Ocalan berê xwe dide Îtalyayê û di 12ê mijdara sala 1998an de digihîje Balafirgeha Romayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Traynor |pêşnav=Ian |paşnav2=Traynor |pêşnav2=By Ian |tarîx=1998-11-28 |sernav=Italy 'may expel Kurd leader' |url=https://www.theguardian.com/world/1998/nov/28/kurds.iantraynor |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 1998an de piştî ku Öcalan digihîje Îtalyayê û li wir daxwaza penaberiya siyasî dike, hikûmeta Tirkiyeyê daxwaza radestkirina Öcalan ji Îtalyayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |sernav=Your Projects {{!}} Questia, Your Online Research Library |malper=www.questia.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120801002834/http://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/amnesty/1999/en/23329 |sernav=Amnesty International Report 1999 - Italy |malper=Refworld |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Ji ber fermana girtinê ya ku ji aliyê Almanya ve hatibû dayîn, Öcalan ji aliyê rayedarên Îtalyayê ve demek hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gökkaya |pêşnav=Hasan |tarîx=2019-02-15 |sernav=Abdullah Öcalan: Der mächtigste Häftling der Türkei |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2019-02/abdullah-oecalan-pkk-fuehrer-20-jahre-inhaftierung-tuerkei-kurdenkrieg |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070 }}</ref> Ji ber Almanya darizandina Öcalan li Almanyayê napejirîne Îtalyayê wî radestî Almanya nekiribû. Şansolyeyê Alman Gerhard Schröder û Wezîrê Karên Hundir Otto Schily dixwestin ku Öcalan ji aliyê "Dadgeha Ewropî" ya nediyar ve were darizandin. Li gel van hemî nakokiyan Îtalyayê Öclan radestî Tirkiyeyê nake.<ref name=":3"/> Serokwezîrê Îtalyayê Massimo D'Alema ragihandibû ku radestkirina kesekî bo welatekî ku cezayê darvekirinê lê tê birîn, li dijî qanûna Îtalyayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stanley |pêşnav=Alessandra |tarîx=1998-11-21 |sernav=Italy Rejects Turkey's Bid For the Extradition of Kurd |url=https://www.nytimes.com/1998/11/21/world/italy-rejects-turkey-s-bid-for-the-extradition-of-kurd.html |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lê Îtalyayê jî nexwest ku Öcalan bimîne û gelek astengiyên dîplomatîk bikar anî ku Öcalan neçar bimîne ku welêt biterikîne. Di 16ê çileyê de Abdullah Öcalan ji Îtalyayê derdikeve bi hêviya dîtina cihekî bi ewlehê li Rûsyayê diçe Nizhny Novgorodê.<ref name="Boudreaux1999">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-feb-19-mn-9634-story.html |sernav=A Most Unwanted Man |malper=Los Angeles Times |tarîx=1999-02-19 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Boudreaux |pêşnav=Richard }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M |tarîx=2000-10-01 |sernav=The continuing Kurdish problem in Turkey after O¨calan's capture |url=https://doi.org/10.1080/713701074 |kovar=Third World Quarterly |cild=21 |hejmar=5 |rr=849–869 |doi=10.1080/713701074 |issn=0143-6597 }}</ref> Lê li Rûsyayê wî wekê cara destpêkê pêşwazî nekir û ew neçar din ku hefteyekê li Balafirgeha Navneteweyî ya Strigino li Nîjnî Novgorodê bisekine. Carek din dîsa Abdulah Öcalan neçar dimîne ku j Rûsyayê bi balafirê ji Saint Petersburgê ber bi Yewnanistanê ve here û li wir di 29ê çileya sala 1999an de li ser vexwendina Nikolas Naxakis ku amîralekî teqawîtbûyî bû gihîştiye Atînayê. Ew şev wek mêvanê nivîskara yewnanî ya navdar Voula Damianakou li Nea Makriyê dimîne.<ref name="Boudreaux1999" /> Piştî vê yekê Öcalan hewl dide ku biçe Den Haagê, da ku rewşa xwe ya qanûnî li Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî çareser bike lê Holandayê nehişt ku balafira wî dakeve û wî dişîne Yewnanistanê ku balafira wî diçe girava Korfuyê ya li Deryaya Îyonê. Piştre li ser vexwendina dîplomatên yewnanî, Öcalan biryar dide ku bi balafirê here Nairobiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/ocalanturkey18.htm |sernav=Washingtonpost.com: Turkey Celebrates Capture of Ocalan |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 }}</ref> Di wê demê de Britta Böhler ku parêzereke alman a navdar bû parastina wî dikir. Wê digot divê sûcên ku ew pê dihat tawanbarkirin di dadgehê de werin îspatkirin û hewl dide ku Dadgeha Navneteweyî ya li Den Haagê dozê bigire ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/print-welt/article565718/Von-der-RAF-Sympathisantin-zur-Anwaeltin-Oecalans.html |sernav=Von der RAF-Sympathisantin zur Anwältin Öcalans - WELT |malper=DIE WELT |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=de }}</ref> == Girtina wî == Abdullah Öcalan di 15ê sibata 1999an de dema ku ji balyozxaneya Yewnanistanê ber bi Balafirgeha Navneteweyî ya Jomo Kenyatta ya li Nairobiyê ve diçû, li [[Kenya]]yê bi alîkariya [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIAyê]] ve hatiye revandin û piştre jî radestî Tirkiyeyê tê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî rojnameya ''Vatan'' a tirk, rayedarên amerîkî Öcalan girtine û radestî rayedarên tirk kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |sernav=ABD Apo'yu teslim etti çünkü bağımsız Kürt devletine engeldi |malper=haber.vatanim.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî girtina wî hikûmeta Yewnanistanê di nav aloziyê de bû û Wezîrê Derve Theodoros Pangalos, Wezîrê Navxweyî Alekos Papadopoulos û Wezîrê Pergala Giştî Philipos Petsalnikos ji karên xwe îstifa kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/greece021899.htm |sernav=Washingtonpost.com: Three Greek Cabinet Ministers Resign Over Ocalan Affair |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Costoulas, balyozê Yewnanistanê ku di wî demê de Ocalan diparast, diyar kiribû ku jiyana wî piştî operasyona girtina wî di xetereyê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber,025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |sernav=SABAH - 17 Temmuz 2007, Salı - Türkiye Öcalan için Kenya'ya para verdi |malper=www.sabah.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080112170002/http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber%2C025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî Nûcan Derya ku wergêrê Öcalan a li Kenyayê bû, rayedarên Kenyayê balyozê Yewnanistanê hişyar kiribûn ku "tiştek" dikare bibe ger ew çar roj berê neçe û Pangalos garantî dabû wan ku Öcalan dê bi ewlehî biçe Ewropayê. Öcalan bi biryar dide ku biçe [[Amsterdam]]ê û bi tohmetên tundî yê re rû bi rû bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/ocalan-interpreter-tells-how-trap-was-set-1.155018 |sernav=Ocalan interpreter tells how trap was set |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtina Öcalan dibe sedem ku bi hezaran Kurd li seranserê cîhanê li balyozxaneyên Yewnanistan û [[Îsraêl]]ê xwepêşandanên şermezarkirina girtina wî li dar bixin. Kurdên ku li Almanya dijîn gef li wan hat xwarin ku eger ew xwepêşandanên piştgiriya Öcalan bidomînin, ew ê bi dersînorkirinê werin şandin. Ev hişyarî piştî ku di êrîşa 1999an a li ser konsulxaneya Îsraêlê li [[Berlîn]]ê de sê kurd hatin kuştin û 16 kes birîndar bûn, hatibû dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |sernav=CNN - Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe - February 17, 1999 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2023-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230130074315/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ |sernav=Yannis Kontos's story |malper=www.akakurdistan.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Komeke bi navê Bazên Tolhildanê yên Apo li [[Kadıköy]], [[Stembol]], firoşgehek mezin şewitand û bû sedema mirina 13 kesan.<ref name="Shatzmiller2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism and Minority Identities in Islamic Societies |paşnav=Shatzmiller |pêşnav=Maya |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2847-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=_nfskxBPwg8C&q=Revenge+Hawks+of+Apo+and+istanbul&pg=PA249&redir_esc=y }}</ref> Li gelek paytext û bajarên mezin ên ewropî{{Sfn|Gunter, Michael M.|2000|p=851}} û herwiha li [[Iraq]], [[Îran]] û li Tirkiyeyê xwepêşandan li dijî girtina wî hatibûn lidarxistin.<ref name="Shatzmiller2005" /> === Darizandin === [[Wêne:Pkk supporters london april 2003.jpg|thumb|500px|Dilsozên Öcalanê li Londonê, 2003]] Öcalan anîn [[Îmralî|girava Îmraliyê]], li wir 10 rojan bêyî ku destûr bê dayîn parêzerên xwe bibîne û bi wan re biaxive an parêzvaniya wî bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html |sernav=University of Minnesota Human Rights Library |malper=hrlibrary.umn.edu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Dadgeheke ewlehiyê ya dewletê ku ji yek dadwerê leşkerî û du dadwerên sivîl pêk dihat li girava Îmraliyê ji bo darizandina Öcalanê hat damezrandin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Şandeyek ji sê parêzerên holendî ku dixwestin wî biparêzin, destûr nehat dayîn ku bi muwekîlê xwe re hevdîtin bikin û ji bo lêpirsînê li balafirgehê hatin girtin bi hinceta ku ew wekî "milîtanên PKKê" tevdigerin û ne wekî parêzer; ew hatin vegerandin Holendayê.<ref name=":11" /> Di roja heftemîn de dadwerek beşdarî lêpirsînan bû û nivîsek jê amade kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/ |sernav=Latest |malper=Amnesty International |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Doz di 31ê gulana 1999an de li girava Îmraliyê<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/trial-of-abdullah-ocalan-1.192720 |sernav=Trial Of Abdullah Ocalan |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> li [[Deryaya Mermereyê]] dest pê kir û ji hêla Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya [[Enqere]]yê ve hat organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/eca/turkey/security.htm |sernav=Human Rights Watch: Ocalan Trial Monitor |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di dema darizandinê de, ew ji hêla Nivîsgeha Hiqûqî ya Asrınê ve hate temsîlkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://eldh.eu/wp-content/uploads/2018/08/Asrin-Office-Lawyers-Case-I-October-2018.pdf |sernav=Turkey Report, Trial of Kurdish Lawyers |malper=eldh.eu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Parêzerên wî di temsîlkirina wî ya têrker de zehmetî kişandin ji ber ku destûr ji wan re hat dayîn ku heftê tenê du hevpeyvînên ku di destpêkê de 20 deqê û paşê 1 saet dom dikirin, werin kirin, ku çend ji wan ji ber "hewaya xirab" an jî ji ber ku rayedaran destûra pêwîst nedane, hatin betalkirin.<ref name=":13" /> Herwiha parêzerên wî ji sûcdariyên ku dibe ku bibin bêxeber bûn û tenê piştî ku perçeyên wê ji çapemeniyê re hatibûn pêşkêşkirin, îdianameya fermî wergirtin.<ref name=":12" /> Doz bi girtina bi dehan siyasetmedarên kurd ên ji [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) re pêk hat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laizer |pêşnav=Sheri |tarîx=1999 |sernav=Abdullah Ocalan: A plea for justice |url=https://www.jstor.org/stable/42949064 |kovar=Socialist Lawyer |hejmar=31 |rr=6–8 |issn=0954-3635 }}</ref> Di nîvê hezîrana 1999an de, [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] ji bo çareserkirina rexneyên ji Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/372727.stm |sernav=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Military judge barred from Ocalan trial |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> derxistina dadwerên leşkerî ji Dadgehên Ewlehiya Dewletê pejirand<ref name=":13" /> û dadwerekî sivîl posta dadwerê leşkerî girt ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/380845.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Monitoring {{!}} Text of the Ocalan verdict |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di heman rojê de, Rêxistina Efûya Navneteweyî daxwaza ji nû ve darizandinê kir û [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] jî pirsa ku şahidên ku ji hêla parastinê ve hatine anîn di darizandinê de nehatine bihîstin, pirsî.<ref name=":12" /> Di 1999an de parlamenterê Tirkiyeyê li ser Pêşnûmeqanûna Tobekirinê nîqaş kir ku dê cezayê mirinê yê Öcalan veguherîne 20 sal cezayê girtîgehê û rê bide çekdarên PKKê ku bi efûyek sînorkirî teslîm bibin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1988&dat=19990629&id=uEYiAAAAIBAJ&pg=1200,5352234&hl=en |sernav=The Argus-Press - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> lê ji ber berxwedana rastgirên tundrew ên li dora [[Partiya Tevgera Neteweparêz]] (MHP) ew nehat pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/bill-to-spare-life-of-ocalan-withdrawn-by-ecevit-1.202569 |sernav=Bill to spare life of Ocalan withdrawn by Ecevit |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di çileya 2000an de, hikûmeta Tirkiyeyê ragihand ku cezayê darvekirinê heta ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) biryarê ji nû ve binirxîne, hatiye paşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |sernav=CNN - Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan - January 12, 2000 |malper=archives.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2006-05-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî rakirina cezayê darvekirinê li Tirkiyeyê di tebaxa 2002an de, di cotmeha wê salê de,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey abolishes death penalty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Independent |ziman=en-GB }}</ref> dadgeha ewlehiyê cezayê wî ji bo heyatê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International and Transnational Criminal Law |paşnav=Luban |pêşnav=David |weşanger=Wolters Kluwer |tarîx=2014-07-11 |isbn=978-1-4548-4850-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=NAXfDgAAQBAJ&q=%C3%B6calans+sentence+commuted+to+life+in+prison&pg=PT433&redir_esc=y }}</ref> Ji bo ku biryarek ji bo Öcalan guncawtir bi dest bixe, wî serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) ya li [[Strasbourg]]ê da, ku doz di hezîrana 2004an de qebûl kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.wdr.de/stichtag/stichtag300.html |sernav=29. Juni 2004 - Vor 5 Jahren: Abdullah Öcalan wird zum Tod verurteilt |malper=www1.wdr.de |tarîx=2004-06-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=de }}</ref> Di 2005an de, DMMEyê biryar da ku Tirkiyeyê bi redkirina îtîrazkirina girtina Öcalan û bi mehkûmkirina mirinê bêyî darizandineke adil, madeyên 3, 5 û 6 ên Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê binpê kiriye. Daxwaza Öcalan a ji bo ji nû ve darizandinê ji aliyê dadgehên Tirkiyeyê ve hat redkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2013/03/29/justice-minister-abdullah-ocalan-will-in-no-way-be-given-a-retrial |sernav=There will absolutely be no retrial for Abdullah Öcalan |malper=Daily Sabah |tarîx=2013-03-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref> === Şertên binçavkirinê === [[Wêne:PKK Verbot.jpg|thumb|Protestoyê ji bi azadkirina Öcalanê li Almanyayê 2016]] Piştî girtina wî, Öcalan wekî yekane girtiyê girava Îmraliyê ya li Deryaya Mermereyê di hucreya yek-kesî de hate girtin. Piştî ku di 2002an de cezayê mirinê bo cezayê heyatê hate guhertin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-oct-04-fg-briefs4.3-story.html |sernav=Kurd's Death Sentence Commuted to Life Term |malper=Los Angeles Times |tarîx=2002-10-04 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Archives |pêşnav=L. A. Times }}</ref> Öcalan li Îmraliyê girtî ma û li wir tenê girtiyê wî bû. Her çend girtiyên berê yên li Îmraliyê ji bo girtîgehên din hatin veguheztin jî, ji bo parastin û tirsa êrîşan zêdetirî 1000 leşkerên tirk li giravê hatin bicihkirin. Di mijdara 2009an de, rayedarên tirk ragihandin ku ew bi veguheztina çend girtiyên din bo Îmraliyê, hucreya yek-kesî ya wî bi dawî dikin. Wan got ku dê destûr bê dayîn ku Öcalan heftê deh saetan wan bibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Top_News/Special/2009/11/17/PKK-leader-Ocalan-gets-company-in-prison/17541258484776/ |sernav=PKK leader Ocalan gets company in prison - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtîgeha nû piştî ku [[CPT|Komîteya Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Konseya Ewropayê]] serdana giravê kir û li dijî şert û mercên ku ew tê de dihat girtin nerazîbûn nîşan da, hate çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thescotsman.scotsman.com/world/Company-at-last-for-Kurdish.5833050.jp |sernav=Company at last for Kurdish inmate alone for ten years - The Scotsman |malper=thescotsman.scotsman.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/11/10/feature-02 |sernav=Turkey building new prison for PKK members |malper=www.setimes.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Ji 27ê tîrmeha 2011 heta 2ê gulana 2019an destûr nehat dayîn ku parêzerên wî Abdullah Öcalan bibînin.<ref name=":15"/> Ji tîrmeha 2011 heta kanûna 2017an parêzerên wî ji bo serdanan zêdetirî 700 serlêdan kirin, lê hemî hatin redkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Lawyers’ appeal to visit Öcalan rejected for the 710th time |url=https://anfenglish.com/human-rights/lawyers-appeal-to-visit-Oecalan-rejected-for-the-710th-time-23510 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Ji bo hişyarkirina li ser tecrîda Öcalan, civaka kurd bi rêkûpêk xwepêşandan li dar xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Demonstrations for Öcalan in Europe |url=https://anfenglish.com/news/demonstrations-for-Oecalan-in-europe-28818 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Di cotmeha 2012an de, bi sedan girtiyên siyasî yên kurd ji bo şert û mercên girtina baştir ji bo Öcalan û mafê bikaranîna zimanê kurdî di perwerde û hiqûqê de dest bi greva birçîbûnê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The PKK: coming down from the mountains |paşnav=White |pêşnav=Paul Joseph |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=88 |isbn=978-1-78360-037-3 |cih=London, England |series=Rebels }}</ref> Greva birçîbûnê 68 rojan dom kir heta ku Öcalan daxwaza bidawîanîna wê kir. Nêzîkî du salan, ji 6ê cotmeha 2014 heta 11ê îlona 2016an, dema ku birayê wî Mehmet Öcalan ji bo [[Cejna Qurbanê]] serdana wî kir, serdana Öcalan qedexe bû.<ref name=":14">{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-12 |sernav=Abdullah Öcalan: Inhaftierter PKK-Chef darf nach zwei Jahren Besuch empfangen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/abdullah-oecalan-inhaftierter-pkk-chef-darf-nach-zwei-jahren-besuch-empfangen-a-1111890.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Di 2014an de, DMMEyê biryar da ku binpêkirina madeya 3an di derbarê wê yekê de ku ew heta 17ê mijdara 2009an tenê li girava Îmarliyê girtî bû û herwiha ne gengaziya îtîrazkirina biryara wî de heye.<ref name=":14" /> Di 6ê îlona 2018an de, ji ber cezayên berê yên ku di salên 2005-2009an de lê hatibûn birîn, ji ber ku parêzeran danûstandinên xwe bi Öcalan re eşkere dikirin û ji ber ku ew bandor li ser wê yekê dikir ku Öcalan bi rêya danûstandinên bi parêzerên xwe re rêberiya PKKê dike, serdanên parêzeran ji bo şeş mehan hatin qedexekirin.<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |sernav=Öcalan-Anwälte: Kontaktverbot faktisch in Kraft |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Oecalan-anwaelte-kontaktverbot-faktisch-in-kraft-11430 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=de }}</ref> Dîsa heta 12ê çileya 2019an, dema ku birayê wî cara duyemîn serdana wî kir, ji wergirtina serdanan hat qedexekirin. Birayê wî got ku tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kurdistan24 |sernav=PKK's Ocalan visited by family in Turkish prison, first time in years |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/5c5849bf-3f4b-48fb-8c79-0f61260c3a8c |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Kurdistan24 |ziman=en }}</ref> Qedexeya serdana parêzerên wî di nîsana 2019an de hat rakirin û Öcalan di 2ê gulana 2019an de parêzerên xwe dît.<ref name=":15" /> Di 27ê sibata 2025an de, Öcalan ji girtîgehê peyamek weşand û bang li PKKê kir ku [[PKK#Gongreya 12em û bidawîkirina çalakiyên bi navê PKKê|kongreyekê]] li dar bixe û xwe bihelîne û çekên xwe deyne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-pkk-ocalan-peace-talks-68decd55c35fa537f04b117bc9736128 |sernav=Kurdish leader Ocalan issues message from prison, urging PKK to disarm to make peace with Turkey |malper=AP News |tarîx=2025-02-27 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de, PKKê ragihand ku di 1ê adarê de agirbest dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkmg3kmmero |sernav=Kurdish group PKK declares ceasefire with Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-02 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB }}</ref> === Dozgerî li dijî alîgirên Abdullah Öcalan === Di 2008an de, Wezîrê Dadê yê Tirkiyeyê [[Mehmet Ali Şahin]] got ku di navbera 2006 û 2007an de, 949 kes ji ber ku ji Öcalan re gotine "bi rêz" (Sayın) hatine mehkûmkirin û zêdetirî 7,000 kes jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-23 |isbn=978-1-135-14063-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ&q=calling+%C3%B6calan+Sayin+illegal&pg=PA44 |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat }}</ref> === Tecrîda li ser wî === Heta niha gelek caran, bi awayekî bêqanûnî ji aliyê dewleta tirk ve tecrîd li ser Öcalan hatiye kirin. Bi van astengiyan hevdîtinên Öcalan û parêzerên wî û malbata wî hatiye astengkirin. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) li parlamena tirk gelek caran di derbarê tecrîdê û rewşa Ocalan de pirs li Wezareta Dadê ya dewleta tirk pirsî.<ref name="Duvar">{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/politika/2018/09/23/hdpden-bakanliga-ocalana-tecrit-sorusu |sernav=HDP'den bakanlığa Öcalan'a tecrit sorusu |malper= |tarîx=2018-09-23 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Duvar |pêşnav=Gazete }}</ref> ==== Ji bo Öcalan bangawaziya (CPT) ==== Partiya Demokratîk ya Gelan (HDP) ji bo Öcalan bangawaziya Komîsyona Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Ewropayê (CPT)yê kir.<ref name="Duvar" /> Partiya Demokratîk ya (HDP) di bangawaziya xwe de deng li saziyên mafên mirovan ya Ewrûpayê û li CPTyê kir ku derbarê rewşa tenduristiya Ocalan û rewşa wî rojek zûtir dest bi hevdîtinan bike.<ref name="Duvar" /> == Îdeolojî û miletê kurd == [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|thumb|250px|Abdullah Öcalan 1993]] === Beşdarbûna di înîsiyatîfên aştiyê de === Di mijdara 1998an de, Öcalan planeke aştiyê ya 7 xalî pêşxist ku li gorî wê divê êrîşên Tirkiyeyê yên li ser gundên kurdan rawestin, penaber vegerin, gelê kurd di nav Tirkiyeyê de xweserî werbigire, kurd mafên demokratîk ên wekhev werbigirin ji ber ku sîstema cerdevanên gundan a ku ji hêla tirkan û hikûmeta Tirkiyeyê ve tê piştgirîkirin dê bi dawî bibe û ziman û çanda kurdî dê bi fermî were naskirin.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |sernav=Interview with Abdullah Ocalan "Our First Priority Is Diplomacy |malper=www.etext.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2008-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081208150820/http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çileya 1999an de, di dema mayîna xwe ya li Ewropayê de, Öcalan dît ku têkoşîna rizgariyê ya partiya wî ji şerê gerîla ber bi diyalog û danûstandinan ve çûye.<ref name=":16" /> Piştî girtina wî, Öcalan daxwaza rawestandina êrîşên PKKê kir û ji bo çareseriyek aştiyane ji bo nakokiya kurdan di nav sinorên Tirkiyeyê de parêzvanî kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Enzinna |pêşnav=Wes |tarîx=2015-11-24 |sernav=A Dream of Secular Utopia in ISIS’ Backyard |url=https://www.nytimes.com/2015/11/29/magazine/a-dream-of-utopia-in-hell.html |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Kurds_after_capture_Ocalan.pdf |sernav=Turkey, Europe and the Kurds after the capture of Abdullah Öcalan |malper=www.let.uu.nl |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Di cotmeha 1999an de, heşt çekdarên PKKê yên li dora berdevkê berê yê PKKê yê ewropî Ali Sapan li ser daxwaza Öcalan xwe radestî Tirkiyeyê kirin.<ref name="Zaman1999">{{Jêder-nûçe |paşnav=Zaman |pêşnav=Amberin |tarîx=1999-10-07 |sernav=Kurds' Surrender Awakens Turkish Doves |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1999/10/07/kurds-surrender-awakens-turkish-doves/a820b501-c5ba-4e89-9a93-701f502c23af/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Parêzerê wî ragihand ku li gorî muameleya wan, çekdarên din ên PKKê jî xwe radestî Tirkiyeyê dikin.<ref name="Zaman1999" /> Lêbelê ew heşt û herwija komeke din ku çend hefte şûnda li Stembolê teslîm bûn, hatin girtin û destpêşxeriya aştiyê ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hate redkirin. Öcalan daxwaza damezrandina "Komîsyona Rastî û Edaletê" ji aliyê saziyên kurdî kir da ku sûcên şer ên ku ji aliyê hem PKK û hem jî hêzên ewlehiyê yên Tirkiyeyê ve hatine kirin, lêkolîn bike. Pêkhateyeke bi vî rengî di gulana 2006an de dest bi xebatê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |tarîx=2007 |sernav=Turkey's PKK: Rise, Fall, Rise Again? |url=https://www.jstor.org/stable/40210079 |kovar=World Policy Journal |cild=24 |hejmar=1 |rr=75–84 |issn=0740-2775 }}</ref> Di adara 2005an de, Öcalan ''Danezana Konfederalîzma Demokratîk li Kurdistanê''<ref>{{Jêder-malper |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |sernav=PKK ilk adına döndü |malper=webarsiv.hurriyet.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090211135159/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> derxist û banga konfederasyoneke bê sinor di navbera herêmên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], û [[Rojhilata Kurdistanê]] kir. Ev pêşniyar piştî "Kongreya Ji Nû Ve Avakirinê" di nîsana 2005an de ji aliyê bernameya PKKê ve hate pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |sernav=PKK Yeniden İnşa Bildirgesi |malper=www.pkk-info.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090206200234/http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Öcalan di 28ê îlona 2006an de bi rêya parêzerê xwe Ibrahim Bilmez daxuyaniyek da û bang li PKKê kir ku agirbestê îlan bike û bi Tirkiyeyê re aştiyê bixwaze. Daxuyaniya Öcalan got, "Divê PKK çekan bikar neyne heya ku bi armanca tunekirinê neyê êrîşkirin", û "avakirina yekîtiyek demokratîk di navbera tirk û kurdan de pir girîng e. Bi vê pêvajoyê re, rêya diyaloga demokratîk jî dê vebe".<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-09-28 |sernav=Kurdish rebel boss in truce plea |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5389746.stm |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-GB }}</ref> Wî li ser çareseriyek ji bo nakokiya kurd-Tirkiyeyê xebitî, ku dê di çarçoveya Peymana Xweseriya Herêmî ya Ewropî de, ku ji hêla Tirkiyeyê ve jî hatibû îmzekirin, nenavendîkirin û demokratîkkirina Tirkiyeyê jî di nav xwe de bigire, lê pêşniyara wî ya 160 rûpelî ya li ser mijarê di tebaxa 2009an de ji hêla rayedarên Tirkiyeyê ve hate desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Out of nowhere: the Kurds of Syria in peace and war |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Hurst & Company |tarîx=2014 |rûpel=64-65 |isbn=978-1-84904-435-6 |cih=London }}</ref> Di 31ê gulana 2010an de, Öcalan got ku ew dev ji diyaloga berdewam a bi Tirkiyeyê re berdide, ji ber ku "ev pêvajo êdî watedar an jî kêrhatî nîne". Öcalan diyar kir ku Tirkiyeyê sê protokolên wî yên ji bo danûstandinê paşguh kirine: (a) şertên wî yên tenduristî û ewlehiyê, (b) serbestberdana wî, û (c) çareseriyek aştiyane ji bo pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê. Her çend hikûmeta Tirkiyeyê protokolên Öcalan wergirtibûn jî, ew qet ji raya giştî re nehatin eşkerekirin. Öcalan got ku ew ê fermandarên payebilind ên PKKê berpirsiyarê pevçûnê bihêle, lê divê ev yek wekî bangek ji bo PKKê ji bo dijwartirkirina pevçûna xwe ya çekdarî bi Tirkiyeyê re neyê şîrovekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkey – PKK steps up attacks in Turkey |malper=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ekolay.net |sernav=Kandil kabul etti Ankara reddetti |url=http://haber.ekolay.net/haber/3/1007462/Kandil-kabul-etti-Ankara-reddetti.aspx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ekolay Haber }}</ref> Di çileya 2013an de, danûstandinên aştiyê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyeyê de destpêkirin û ji çile<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/kurdish-deputies-meet-ocalan-on-imrali-island-143295 |sernav=Kurdish Deputies Meet Ocalan on Imrali Island |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> heta adarê ew çend caran bi siyasetmedarên [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) re li girava Îmraliyê civiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |sernav=Jailed Kurdish PKK rebel leader Ocalan expected to make ceasefire call |malper=ekurd.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2024-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241130130234/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 21ê adarê de, Öcalan agirbestek di navbera PKK û dewleta Tirkiyeyê de ragihand. Daxuyaniya Öcalan li ber bi sed hezaran kurdên li [[Amed]]ê hate xwendin ku ji bo pîrozkirina Sersala Kurdî ([[Newroz]]) kom bûbûn. Di beşek ji daxuyaniyê de wiha dihat gotin, "Bila çek bêdeng bibin û siyaset serdest bibe... deriyek nû ji pêvajoya şerê çekdarî ber bi demokratîkbûn û siyaseta demokratîk ve tê vekirin. Ev ne dawî ye. Ev destpêka serdemeke nû ye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Editorial |pêşnav=Gunther |sernav=Inhaftierter Kurden-Chef stößt Tür zum Frieden auf |url=https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=DE |ziman=de-DE |roja-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818071915/https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 }}</ref> Di demek kurt de piştî daxuyaniya Öcalan, serokê fonksiyonel ê PKKê, [[Murat Karayılan]], bi soza pêkanîna agirbestê bersiv da. Di dema pêvajoya aştiyê de, Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) di hilbijartinên parlamenterê yên [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hezîrana 2015an]] de ket meclîsê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-06-08 |sernav=Turkey's HDP challenges Erdogan and goes mainstream |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33045124 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Agirbest piştî kuştina du polîsên tirk di tîrmeha 2015an de li [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] bi dawî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipa.news/ |sernav=Ipa.news {{!}} Temukan dan Aplly Lowongan Kerja Via URL & Email |malper=ipa.news |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=id }}</ref> === Guhertina îdeolojiya siyasî === Ji dema girtina xwe ve, Öcalan bi rêya têkiliya xwe bi teorîsyenên civakî yên rojavayî yên wekî [[Murray Bookchin]], Immanuel Wallerstein û [[Hannah Arendt]] re, îdeolojiya xwe bi giringî guhertiye.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Öcalan dev ji baweriyên xwe yên [[Marksîzm-Lenînîzm|markzîzm-lenînîst]]<ref name=":18" /> û [[Stalînîzm|stalînîst]] ên kevin berda<ref>{{Jêder-malper |url=https://libcom.org/article/stalinist-caterpillar-libertarian-butterfly-evolving-ideology-pkk-alex-de-jong |sernav=Stalinist caterpillar into libertarian butterfly? The evolving ideology of the PKK - Alex De Jong {{!}} libcom.org |malper=libcom.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":19">{{Jêder-malper |url=http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |sernav=Bookchin, Öcalan, and the Dialectics of Democracy {{!}} New Compass |malper=new-compass.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160401092904/http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û civaka xwe ya îdeal bi navê konfederalîzma demokratîk ava kir.<ref name=":19"/> Di destpêka 2004an de, Öcalan hewl da ku bi rêya parêzerên Öcalan hevdîtinek bi Murray Bookchin re saz bike û xwe wekî "xwendekarê" Bookchin bi nav kir ku dixwaze ramanên Bookchin li gorî civaka [[Rojhilata Navîn]] biguncîne. Lê di ve demê Bookchin pir nexweş bû ku nikarîbû bi Öcalan re hevdîtinê bike.<ref name=":19" /> === Konfederalîzma demokratîk === Konfederalîzma demokratîk îdeolojiyeke li ser bingeha ramanên Abdullah Öcalan e. Konfederalîzma demokratîk "sîstemeke encumenên îdarî yên ji aliyê gel ve hatine hilbijartin e, ku rê dide civakên herêmî ku kontrola xweser li ser milkên xwe bikin, di eynî demê de bi rêya toreke encumenên konfederal ve bi civakên din ve girêdayî ne."<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=Democratic confederalism and the PKK’s feminist transformation |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=126-149 |isbn=978-1-78360-037-3 |url=https://doi.org/10.5040/9781350223394.ch-06 }}</ref> Biryar ji aliyê komunan ve li her tax, gund, an bajar têne girtin. Hemû kes dikarin beşdarî encumenên komunal bibin, lê beşdariya siyasî ne mecbûrî ye. Milkê taybet tune ye, lêbelê "xwedîtiya bi karanînê heye, ku mafên karanîna avahî, erd û binesaziyê dide kesan, lê ne mafê firotin û kirîna li sûkê an veguherandina wan bo karsaziyên taybet".<ref name=":20" /> Aborî di destê encumenên komunal de ye û ji ber vê yekê (bi gotinên Bookchin) 'ne kolektîf e û ne jî taybet e - ev gelemperî ye.'<ref name=":20" /> Femînîzm, [[ekolojî]] û demokrasiya rasterast di konfederalîzma demokratîk de bingehîn in.{{Sfn|Öcalan|2011|p=21}} Bi redkirina hem otorîterîzma dewletê û burokratîzma sosyalîzmê û hem jî nêçîrvaniya [[kapîtalîzm]], ku ji hêla Öcalan ve wekî berpirsiyarê herî mezin ê newekheviyên aborî, [[zayendperestî]] û wêrankirina jîngehê li cîhanê tê dîtin,{{Sfn|Dirik|2016|p=54}}{{Sfn|White|2015|p=126-149}} konfederalîzma demokratîk "cureyek rêxistin an rêveberiyê [ku] dikare wekî rêveberiya siyasî ya ne-dewletî an demokrasiya bêdewlet were binavkirin"{{Sfn|Öcalan|2011|p=27}} diparêze, ku dê çarçoveya rêxistina xweser a "her civak, koma baweriyê, kolektîfek taybetî ya zayendî û/an koma etnîkî ya hindekarî, di nav yên din de" peyda bike.{{Sfn|Öcalan|2008|p=34}} Ew modelek sosyalîzma lîbertîzmê<ref>{{Jêder-malper |url=https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |sernav=Jineology: Kurdish "feminism" in the doctrine of democratic confederalism and the political system of the Democratic Federation of Northern Syria (Rojava) |malper=studiaiuridica.pl |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2025-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250805002817/https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/new-kind-of-freedom-born-in-terror/ |sernav=A new kind of freedom born in terror |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û demokrasiya beşdar{{Sfn|Öcalan|2011|p=16-17}} e ku li ser xwerêveberiya civakên herêmî û rêxistina encumenên vekirî,{{Sfn|Öcalan|2011|p=35}} encumenên bajaran, meclîsên herêmî û kongreyên mezintir hatiye avakirin, ku welatî ajanên xwerêveberiyê ne, ku dihêle kes û civak bandorek rastîn li ser jîngeh û çalakiyên xwe yên hevpar bikin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=11}}{{Sfn|Dirik|2016|p=31}} Bi îlhama têkoşîna jinan di PKKê de, konfederalîzma demokratîk femînîzm wekî yek ji stûnên xwe yên navendî dibîne.{{Sfn|Öcalan|2011|p=8}}{{Sfn|Dirik|2016|p=17}} Bi dîtina baviksalarî wekî "berhemeke îdeolojîk a dewlet û desthilatdariya neteweyî" ku ne kêmtir ji kapîtalîzmê xeternak e,{{Sfn|Öcalan|2011|p=61}} Öcalan vîzyonek nû ya civakê diparêze da ku têkiliyên desthilatdariyê yên sazûmanî û psîkolojîk ên ku niha di civakên kapîtalîst de hatine damezrandin hilweşîne û misoger bike ku jin di hemî astên rêxistin û biryardanê de rolek giring û wekhev bi ya mêran re hebe.{{Sfn|Bookchin|2018|p=18}}{{Sfn|Shilton|2019|p=81}} Prensîbên din ên sereke yên konfederalîzma demokratîk jîngehparêzî, pirçandîbûn (olî, siyasî, etnîkî û çandî), [[Azadiya derbirinê|azadiyên derbirinê]], parastina xwe û aboriyek parveker in ku kontrola çavkaniyên aborî ne ya dewletê ye, lê ya civakê ye.{{Sfn|Malik|2019|p=21}}{{Sfn|Biehl|2012|p=44}} Lêkolînên Öcalan ên ku ji bo bersivdayîna pêdiviyên tevgera kurd li seranserê [[Kurdistan]]ê derketin holê, aliyên curbicur ên civaka kurd di warên [[Mirovnasî|antropolojî]], [[zimannasî]] û [[Têkiliyên navneteweyî|siyaseta navneteweyî]], [[hiqûqa navneteweyî]] de û herwiha nêzîkatiyek femînîst a bi navê [[jineolojî]] destnîşan kirin, ku bi taybetî ji têkoşîna jinan di PKKê de û [[Sakîne Cansiz]] îlham girtiye. Îlhamên wî yên teorîk ên herî mezin ji ekolojiya civakî û şaredariya lîbertaryan ên ku ji hêla anarşîstê amerîkî [[Murray Bookchin]] ve hatine formulekirin, hatin. Di berhemên xwe de, Bookchin dibêje ku serdestî û wêrankirina xwezayê berdewamiya serdestiya mirovan ji hêla hev ve ye, di nav de bi awayên kapîtalîzm û dewleta neteweyî. Fîlozofê amerîkî, girêdanek di navbera krîza ekolojîk û hiyerarşiya civakî de ava dike, dibîne ku avahiya civakî ya mirovahiyê hewce ye ku ji nû ve were fikirîn û ji civatek hiyerarşiya wêranker veguhere civatek civakî ya ekolojîk ku hevsengiyek di navbera beşên xwe de diparêze û civakên wê dikarin jiyana xwe bi serbixwe birêxistin bikin. Bi heyraniya têgehên Bookchin, Öcalan nêrînek rexnegir li ser neteweperwerî û dewleta neteweyî pêşxist ku ev yek bû sedem ku mafê çarenûsî yê gelan wekî "bingeha avakirina demokrasiyeke bingehîn, bêyî ku hewcedariya lêgerîna sinorên siyasî yên nû" şîrove bike. Li ser vê yekê, Öcalan pêşniyar dike ku çareseriyek siyasî ji bo gelê kurd ne avakirina dewleteke neteweyî ya nû, lê avakirina pergaleke demokratîk, nenavendî û xweser a xwerêxistinkirinê bi şêweyê konfederasyonê vedihewîne. {{Quote|text=Ez çareseriyek hêsan pêşkêşî civaka Tirkiyeyê dikim. Em neteweyek demokratîk dixwazin. Em ne li dijî dewleta yekgirtî û komarê ne. Em komarê, avahiya wê ya yekgirtî û laîkîzmê qebûl dikin. Lêbelê, em bawer dikin ku divê ew wekî dewletek demokratîk a ku rêzê li gelan, çandan û mafan digire ji nû ve were pênasekirin. Li ser vê bingehê, divê kurd azad bin ku bi awayekî rêxistin bibin ku bikaribin çand û zimanê xwe bijîn û ji hêla aborî û ekolojîk ve pêş bikevin. Ev ê bihêle ku kurd, tirk û çandên din di bin banê neteweyek demokratîk de li Tirkiyeyê werin cem hev. Lêbelê, ev tenê bi destûrek demokratîk û çarçoveyek qanûnî ya pêşkeftî ku rêzê li çandên cûda digire mimkun e. Fikra me ya neteweyek demokratîk bi al û sînoran nayê pênasekirin. Fikra me ya neteweyek demokratîk modelek li ser bingeha demokrasiyê dihewîne li şûna modelek li ser bingeha avahiyên dewletê û eslê etnîkî. Pêdivî ye ku Tirkiye xwe wekî welatek ku hemî komên etnîkî dihewîne pênase bike. Ev ê modelek li ser bingeha mafên mirovan be li şûna ol an nijadê. Fikra me ya neteweyek demokratîk hemî kom û çandên etnîkî dihewîne.|author=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|cite=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|by=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.}} Her çend xwe wekî modelek li dijî dewleta neteweyî pêşkêş bike jî, konfederalîzma demokratîk di bin şert û mercên taybetî de îhtîmala hevjiyana aştiyane di navbera herduyan de qebûl dike, heya ku destwerdana dewletê di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona çandî de tune be.{{Sfn|Öcalan|2011|p=49}} Her çend di destpêkê de wekî bingehek civakî û îdeolojîk a nû ji bo tevgera rizgariya kurd hatibe teorîzekirin jî, konfederalîzma demokratîk niha wekî tevgerek antî-nijadperestî, pir-etnîkî û navneteweyî tê pêşkêş kirin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=81}}{{Sfn|Öcalan|2008|p=24}}{{Sfn|Maisel|2018|p=347}} Xetên giştî yên konfederalîzma demokratîk di adara 2005an de, bi rêya daxuyaniyekê "ji bo gelê kurd û civaka navneteweyî“{{Sfn|Öcalan|2005|p=15}} hatin pêşkêş kirin û di salên paşîn de, ev têgeh di weşanên din de, wekî çar cildên ''Manîfestoya Şaristaniya Demokratîk'', bêtir hate pêşxistin.{{Sfn|MEPC|2015|p=34}} Di demek kurt de piştî weşandina wê, daxuyanî tavilê ji hêla PKKê ve hate pejirandin, ku civînên veşartî li Tirkiye, Sûriye û Iraqê organîze kir, ku di encamê de [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) hate damezrandin.{{Sfn|Çandar|2012|p=82}}{{Sfn|Maur & Staal|2015|p=174-175}}{{Sfn|Kurban|2014|p=21}} Derfeta yekem a bicîhanîna wê di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Sûriyeyê]] de hat,{{Sfn|Enzenna|2015|p=7}}{{Sfn|White|2015|p=124}}{{Sfn|Pluto|2016|p=61}} dema ku [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) xweseriya sê kantonan li [[Rojavaya Kurdistanê]] ragihand ku di dawiyê de veguherî [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]].{{Sfn|Malik (2019); Krajeski (2019); Marcus (2020); Maisel (2018)||p=16-17}} ==== Niqteyên sereke ==== [[Wêne:Peace for Afrin @ Berlin.jpg|thumb| Xwepêşandanek ji bo piştgiriya konfederalîzma demokratîk û şoreşa Rojava li dijî qirkirinê, li [[Berlîn]], Almanya 2018]] Prensîbên sereke yên konfederalîzma demokratîk dikarin bi van xalan werin kurtkirin: * Nêzîkatiyên nû yên siyasî, felsefî û îdeolojîk ên tevgera rizgariya kurd di sosyalîzma demokratîk de îfadeya xwe ya herî guncaw dibînin. Kurdistaneke azad tenê wekî Kurdistaneke demokratîk dikare were fikirîn. * Tevgera kurd ji bo avakirina dewleteke neteweyî ya kurdî li ser bingeha mafê çarenûsî yê gelan kar nake, lê vî mafî "wek bingeha avakirina demokrasiyên bingehîn" dibîne bêyî ku sinorên siyasî yên nû hedef bigire û li Kurdistanê li pergaleke xwerêxistinkirina demokratîk digere ku taybetmendiyên konfederasyonê hebin ku "çarçoveyek peyda bike ku tê de, di nav de kêmnetewe, [[Dîn|civakên olî]], komên çandî, komên taybetî yên zayendî û komên din ên civakî" dikarin xwe bi awayekî xweser rêxistin bikin. * Pêvajoya demokratîkbûnê li Kurdistanê "projeyek civakî ya berfireh ku armanc dike serweriya aborî, civakî û siyasî ya hemû beşên civakê" dihewîne, û herwiha avakirina saziyên pêwîst û pêşxistina amûrên ku xwerêveberiya civakê û kontrola demokratîk garantî dikin û çalak dikin, ku tê de her pêvajoya biryardanê (ku di encumenên vekirî, encumenên şaredariyan, parlamenterên herêmî û giştî de hatî organîzekirin) divê rasterast beşdariya civakên herêmî hebe. Modelek xwerêveberiyê rê dide pêkanîna nirxên bingehîn ên wekî azadî û wekheviyê bi awayekî guncawtir. * Çareseriya pirsgirêka kurd divê bi pêvajoyeke demokratîkbûnê re ne tenê ji bo hemû welatên ku li ser beşên cuda yên Kurdistanê desthilatdariya hegemonîk bikar tînin, lê di heman demê de li seranserê Rojhilata Navîn jî were ceribandin. Lêbelê, siyaseteke nû ya demokratîk tenê dikare ji partiyên demokratîk û saziyên girêdayî wan "ku ji bo berjewendiyên civakê pabend in, ne ku fermanên dewletê bicîh bînin" hebe. * Her çend ev reformên demokratîk hîn ne mimkun bin jî, heya ku destwerdan di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona civakî de nebe, hevjiyaneke aştiyane bi dewleta neteweyî re tê qebûlkirin, herwiha ev hevjiyan nayê wateya qebûlkirina "avahiya dewleta klasîk bi helwesta wê ya despotîk a desthilatdariyê". Di dawiya vê pêvajoya bindestbûna bi reformên demokratîk re, divê dewleta neteweyî bibe saziyeke siyasî ya nermtir, ku wekî otorîteyeke civakî tevbigere ku tenê di warên ewlehiya navxweyî û di dabînkirina xizmetên civakî de fonksiyonan dişopîne, û mafên wê yên serwer ên têkildarî dewletê tenê sînordar in. * Divê sîstema tenduristiyê û mafê perwerdehiya bi zimanê zikmakî û çandê ji aliyê hem dewlet û hem jî civaka sivîl ve were garantîkirin. * Azadî û mafên jinan divê bibin beşek stratejîk ji têkoşîna azadî û demokrasiyê li Kurdistanê, herwiha parastina jîngehê divê di pêvajoya guhertina civakî de bi ciddî were girtin. * Azadiyên takekesî yên derbirînê û hilbijartinê bêveger in. Azadiya agahdariyê ne tenê mafekî takekesî ye, lê di heman demê de mijarek girîng a civakî ye ku bi hebûna medyayek serbixwe ve girêdayî ye ku têkiliya wê bi raya giştî re bi hevsengiya demokratîk ve girêdayî. * Çavkaniyên aborî ne milkê dewletê ne, lê yê civakê ne, û ji nû ve belavkirina wan a dadperwer jî "ji bo pêvajoya rizgariya civakê" pir girîng e. Aboriyek ku ji bo nifûsê hatiye veqetandin divê li ser bingeha pêkanîna polîtîkayek aborî ya alternatîf be ku ne tenê armanc dike qezencê, lê hilberînek li ser parvekirinê û têrkirina pêdiviyên xwezayî yên bingehîn ji bo her kesî ye. === Mafên jinan === Öcalan alîgirê rizgariya jinan e, ew di Manîfestoya Azadiya Jinan de dinivîse ku hemû koletî li ser bingeha jinamalîkirina a jinan e.<ref name=":21">{{Jêder-kitêb |sernav=Mothers and Martyrs: The Struggle for Life and the Commemoration of Death in Maxmûr Camp |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=130–161 |isbn=978-1-316-51974-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Käser |pêşnavê-edîtor=Isabel |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-womens-freedom-movement/mothers-and-martyrs-the-struggle-for-life-and-the-commemoration-of-death-in-maxmur-camp/AC7E1C0719C2F10170DBAA303EC160F0 }}</ref> Ew jinê pir caran wekî ku di rewşekê de asê maye dibîne ku ew rolên zayendî yên kevneşopî û têkiliyek dezavantaj bi mêrekî re qebûl dike.<ref name=":21" /> Jineolojî cureyekî [[femînîzm]] û wekheviya zayendî ye ku ji hêla Abdullah Öcalan ve û sîwana berfirehtir a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) tê parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://qz.com/467159/these-female-kurdish-soldiers-wear-their-femininity-with-pride |sernav=These female Kurdish soldiers wear their femininity with pride |malper=Quartz |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":22">{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://www.post-gazette.com/opinion/op-ed/2015/02/08/women-vs-the-islamic-state-the-kurds-have-a-secret-weapon-against-the-jihadists/stories/201502080049 |sernav=Women vs. the Islamic State |malper=Pittsburgh Post-Gazette |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Ji paşxaneya rêzikên olî û eşîrî yên li ser bingeha rûmetê ku jinan di civakên Rojhilata Navîn de sinordar dikin, Öcalan got ku "welatek nikare azad be heya ku jin azad nebin" û asta azadiya jinan asta azadiya civakê bi tevahî diyar dike.<ref name=":22" /> Di Kiteba Rizgariya Jiyanê: Şoreşa Jinan (2013) de, Abdullah Öcalan dinivîse:<ref name=":23" /> {{Quote box|Asta ku civak dikare bi tevahî were guhertin, bi asta veguherîna ku ji hêla jinan ve hatî bidestxistin ve tê destnîşankirin. Bi heman awayî, asta azadî û wekheviya jinê azadî û wekheviya hemî beşên civakê diyar dike. ... Ji bo neteweyek demokratîk, azadiya jinê jî pir girîng e, ji ber ku jina azadkirî civaka azad pêk tîne. Civaka azadkirî jî neteweya demokratîk pêk tîne. Wekî din, pêwîstiya berevajîkirina rola mêr xwedî girîngiyeke şoreşgerî ye.}} Jîneolojî dîsîplînek e ku hewl dide zanîna li ser jinan vegerîne û lêkolîn bike da ku baweriya ku jin guhertoyên "kêm" an "qisûrdar" ên mêran in, bişkîne û dûrxistina jinan ji dîroka rewşenbîrî çareser bike. Armanca wê ew e ku aliyên hebûna jinan ên ku bi kevneşopî hatine piçûkxistin, wekî "xebata jinan", ji nû ve ava bike û nirx bide wan.<ref name=":22" /> Jîneolojî qebûl dike ku dewleta neteweyî bi baviksalarî ve girêdayî ye û wê ji nû ve hilberîne ji ber ku ew bi xwezayî hegemonîk û mêrxas e. Ji bo danasîna vê pêwendiya girêdayî, jîneolojî têgeha "dewletparêzî-zayendperestî-desthilatdarî" bikartînin da ku tekez li ser neveqetandina van şêweyên hegemonyayê bikin.<ref name=":23" /> Jîneolojî prensîbeke bingehîn a konfederalîzma demokratîk a KCKê ye<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û wekî wisa di şoreşa civakî ya kurdan de ku li Rojava, herêma wan a xweser a [[de facto]] li bakurê Sûriyeyê, ku ji hêla Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) ve tê birêvebirin, pêk tê, giring e.<ref name=":24" /> Ji ber vê yekê, jin %40ê milîsên kurd pêk tînin<ref name=":24" /> ku di şerê Rojava de li dijî rejîma [[Beşar Esed]] û [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ) di Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de şer dikin.<ref name=":24" /> Jin li kêleka mêran di [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) û herwiha di [[Yekîneyên Parastina Jinê|Yekîneyên Parastina Jinan]] (YPJ) yên xwe de şer dikin. Di YPJê de, jin teoriyên siyasî yên Öcalan lêkolîn dikin, ku bingehên komê li ser îdeolojiya wî hatine danîn.{{Sfn|Öcalan|2013|p=61}} Ji bo beşdarên jin ên di ji nû ve avakirina bakurê Sûriyeyê de, jîneolojî ji femînîzma Rojavayî bilindtir tê dîtin ji ber ku armanc dike ku hemû şêweyên hegemonyayê, di nav de baviksalarî û pozîtîvîzmê red bike, da ku aştiyek domdartir ava bike.{{Sfn|Öcalan|2013|p=62}} Ev ji ber ku jîneolojî wekî holîstîktir û hemî endamên civakê dihewîne tê dîtin.{{Sfn|Öcalan|2013|p=63}} Di dema şoreşa Rojava de, ji mêr û jinan dihat xwestin ku jîneolojî û ekolojiyê bixwînin û jîneolojî di modela rêveberiya herêmê de tê entegrekirin, ne ku wekî mijarek cuda ku li ser mafên jinan disekine were dermankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Feminist Solutions for Ending War |weşanger=Pluto Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-285-87161-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=Megan |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52008 |paşnavê-edîtor2=Wegner |pêşnavê-edîtor2=Nicole }}</ref> == Jiyana taybet == Di zarokatiya Öcalan de, diya wî, Esma Öcalan (Uveys) pir serdest bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=187 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> û rexne li bavê wî dikir û bi gelemperî ji ber ku rewşa wan a aborî ya xirab sûcdar dikir. Paşê wî di hevpeyvînekê de rave kir ku di zarokatiya xwe de fêrî parastina xwe ji neheqiyê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |rûpel=16-17 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di 1978an de, Öcalan bi [[Kesire Yıldırım]] re zewicî, ​​ku ew li [[Zanîngeha Enqereyê]] nas kiribû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rûpel=42 |isbn=978-0-8147-5956-1 |cih=New York, NY }}</ref> û ji malbateke çêtir ji şoreşgerên asayî yên li dora Öcalan bû.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=43}} Zewaca wan dijwar bû, tê gotin ku gelek nakokî û nîqaş hebûn.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=39}} Di 1988an de, dema ku li [[Atîna]], Yewnanistan, nûnertiya PKKê dikir, jina wî hewl da ku Öcalan ji desthilatdariyê derxîne, piştî vê yekê Yıldırım çû veşartî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=41}} Piştî ku xwişka wî Hewa bi zewaceke rêkxistî bi zilamekî ji gundekî din re zewicî, ​​wî poşman bû. Ev bûyer bû sedema polîtîkayên wî yên ji bo rizgarkirina jinan ji rola jinan a kevneşopî ya tepeserkirî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=36}} Birayê Öcalan, [[Osman Öcalan|Osman]], bû fermandarekî PKKê heta ku ew bi çend kesên din re ji PKKê veqetiya û Partiya Welatparêz û Demokratîk a Kurdistanê ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |sernav=PKK dissidents |malper=www.chris-kutschera.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090207012503/http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Birayê wî yê din, Mehmet Öcalan, endamê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya alîgirê kurdan e.<ref name=":25">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/hdp-mp-dilek-ocalan-sentenced-to-2-years-6-months-in-prison-194777 |sernav=HDP MP Dilek Öcalan Sentenced to 2 Years, 6 Months in Prison |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Fatma Öcalan xwişka Abdullah Öcalan e û [[Dilek Öcalan]], parlamentera berê ya HDPê, biraziya wî ye.<ref name=":25" /> [[Ömer Öcalan]], endamê niha yê parlamenterê yê HDPê, biraziyê wî ye.<ref name=":25" /> == Xelatgîrên Nobelê == Serlêdana Xelata Nobelê ya Aşitiyê ya 2014an ji aliyê Parlamenterê parlamena [[Başûrê Kurdistanê]] ya [[Tevgera Goran]], [[Heval Kwêstanî]] ve li [[Norwêc]]ê serlêdan namzetiya [[Xelata Nobelê ya Aştiyê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] li enstîtuya Xelata Aştiyê ya Nobelê re hat lêdan. Serdema serlêdana xelatê ji bo ku Abdullah Öcalan li ser bingeha peyama Newroza sala 2013an de û kovara [[Time (kovar)|Time]] Abdullah Öcalan wekî yek ji 100 mirovên herî bibandor li cîhanê nîşan da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/54564/timea-gore-ocalan-dunyanin-en-etkili-100-ismi-arasinda |sernav=Time'a göre Öcalan dünyanın en etkili 100 ismi arasında |malper=Evrensel.net |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref> Xelata Aşitiyê ya Nobelê her sal ji li ser vîna [[Alfred Nobel]], ji aliyê Komîteya Nobelê ya ve li bajar [[Oslo]]yê tê dayîn. Xelat, ji kesên an jî rêxistinên ku herî zêde hewl didin ku kongreyên aştiyê û biratiya netewe û gelan, kêmkirina çek û artêşan saz bikin, ji aliyê Komîteya Xelata Aştiyê ya Nobelê ve tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/bianet/siyaset/154923-ocalan-in-nobel-adayligi-kabul-edildi |sernav=Öcalan'ın Nobel Adaylığı Kabul Edildi |malper=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 }}</ref> === Bangewaziya xelatgirên Nobelê === Ji 50 xelatgirên Nobelê ji bo tecrîda li ser Abdullah Ocalan bang li ser saziyên navnetewî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/tr/abdullah-ocalan/50-nobel-odullu-isimden-ocalan-icin-cagri |sernav=Jêderka nûçeyê bi zimanê tirkî |malper= |tarîx= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |paşnav= |pêşnav= }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 50 xwedan xelatên Nobelê nameyek hevbeş ji saziyên navneteweyî re şandine da ku qedexeya dîtinên li dijî Rêberê PKKê Abdullah Öcalan bi dawî bikin. Xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê ya sala 1980an Adolfo Pérez nameya bi navê Esquivel ji aliyê 50 xwediyên Xelata Nobelê ve bi biryarek hevbeş hatiye îmzekirin. Name ji hêla Sekreterê Giştî yê Konseya Ewrûpayê Thorbjørn Jagland, Nûnera Bilind a Yekîtiya Ewropî ya Polîtîkaya Derve Federica Mogherini, Seroka niha ya Rêxistina Ewlehî û Hevkariya Ewropa (OSCE) Miroslav Lajčák, û Sekreterê Birêvebir ê Komîteya Pêşîgirtina ortşkenceyê (CPT) ve hatiye nivîsandin. Nameya bi navê Esquivel di nameyê de bangên hevpar ên 50 xwedanxelatan destnîşan kir. Encûmena Ewropî, EU, OSCE û CPT ji înkara Tirkiyê ya mafên mirovan ên gewre ji wan xwest ku hemî tedbîrên guncan bigirin da ku dawî lê were. == Hemwelatiyên rûmetê == Çendîn deveran Öcalan bi hemwelatîbûna rûmetê xelat kirine: * [[Palermo]], [[Îtalya]]<ref name=":26">{{Jêder-nûçe |sernav='Öcalan factor' in the Italian debate {{!}} Ahval |url=https://ahvalnews.com/italy-turkey/ocalan-factor-italian-debate |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Ahval |ziman=en }}</ref> * Olîmpiya, [[Yewnanistan]]<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Zand |pêşnav=Bernhard |paşnav2=Höhler |pêşnav2=Gerd |tarîx=1999-03-28 |sernav=»Öcalan war eine heiße Kartoffel« |url=https://www.spiegel.de/politik/oecalan-war-eine-heisse-kartoffel-a-93d82304-0002-0001-0000-000010630215 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> * [[Napoli]], Îtalya<ref name=":26" /> * [[Castel del Giudice]], Îtalya<ref name=":27">{{Jêder-malper |url=https://www.ilbenecomune.it/2018/05/02/il-molise-per-il-kurdistan-e-per-la-pace-castelbottaccio-e-castel-del-giudice-danno-la-cittadinanza-onoraria-ad-abdullah-ocalan/ |sernav=Il Molise per il Kurdistan e per la pace: Castelbottaccio e Castel del Giudice danno la cittadinanza onoraria ad Abdullah Öcalan |malper=Il Bene Comune |tarîx=2018-05-02 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT }}</ref> * [[Castelbottaccio]], Îtalya<ref name=":27" /> * [[Pinerolo]], Îtalya<ref name=":28">[https://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html University of Minnesota Human Rights Library] ''hrlibrary.umn.edu''</ref> * [[Martano]], Îtalya<ref name="Gallo2017">{{Jêder-malper |url=https://www.ilgallo.it/dai-comuni/martano/martano-cittadinanza-onoraria-a-ocalan/ |sernav=Martano: cittadinanza onoraria a Ocalan {{!}} Il Gallo |malper=www.ilgallo.it |tarîx=2017-02-14 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT |paşnav=Gallo |pêşnav=Il }}</ref> * [[Reggio Emilia]], Îtalya<ref name=":26" /><ref name=":28" /> * [[Palagonia]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Riace]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Berceto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazzettadellemilia.it/cronaca/item/25274-berceto-pr-cittadinanza-onoraria-per-abdullah-%C3%B6calan |sernav=Berceto (PR) Cittadinanza onoraria per Abdullah Öcalan |malper=gazzettadellemilia.it |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-it |paşnav=Redazione }}</ref> * [[Fossalto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/protest-gegen-tuerkischen-druck-auf-italienische-stadtverwaltungen-17805 |sernav=Protest gegen türkischen Druck auf italienische Stadtverwaltungen |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=de }}</ref> == Pirtûkên wî == Ocalan nivîskarê zêdetirî 40 pirtûkan e ku çar ji wan wî di girtîgehê de nivîsandiye. Gelek ji notên ku ji hevdîtinên wî yên heftane bi parêzerên wî re hatine girtin, hatine sererastkirin û weşandin. Wî herwiha ji bo rojnameya ''[[Özgür Gündem]]'' gotar nivîsandiye, di bin kod-nameya ''Ali Fırat''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rr=191 |isbn=978-0-8147-5711-6 |cih=New York }}</ref> === Hinek pirtûkên wî === * ''[[Riya Jiyanê]], (nivîsên hilbijartî)'' [[Weşanên Axîna Welat]] * ''[[Ji Sedsala 19. Heya Îro Rastiya Kurdistan û Tevgera PKK]]'' [[Taybet:BookSources/3930943166|ISBN 3-930943-16-6]] * ''[[Welatparêziya Kurdistan]]'' (1992, bi kurdî 2000) [[Taybet:BookSources/3930943466|ISBN 3-930943-46-6]] * ''[[Perspektîv]]'' - 1996, [[Weşanên Rewşen]] * ''[[Ziman û Çalakiya Rastiyê]]'' * ''[[Di Pirsgirêka Kurd de Manîfestoya Demokrasiyê]]'' [tel:(1999) 3-930943-38-7 (1999) 3-930943-38-7] * ''[[Edduba]]'' (2004) * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1 Em Tevgera Hemdem a Îbrahîmî ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317005939/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1|date=2008-03-17}}, Parêznameya Rihayê (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040411061524/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm|date=2004-04-11}}, Cild I (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011114610/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf|date=2003-10-11}}, Cild I, beşa 1 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407011402/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf|date=2005-04-07}}, Cild I, beşa 2 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html Parastina Gelekî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050216181453/http://abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html|date=2005-02-16}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 1 : Șaristanî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418164906/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf|date=2015-04-18}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 2 : Șaristaniya Kapîtalîst] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923105114/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf|date=2015-09-23}} (kurmancî) * ''Manîfestoya Civaka Demokratîk - Pirtûka 3 : Sosyolojiya Azadiyê'' (tîrmeh 2009) == Binerê == * [[Yalçın Küçük]] * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] * [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1 Jiyana Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031219114426/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1|date=2003-12-19}} * [http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm Malpera Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106181415/http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm|date=2008-01-06}} parêznamên bi kurdî hene * [http://www.freedom-for-ocalan.com/ Înîsyatîfa "Ji Öcalan re azadî, ji Kurdistan re aşitî"] (ne kurdî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Abdullah Öcalan| ]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Femînîstên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Sosyalîstên kurd]] [[Kategorî:Öcalan (malbat)]] 30u3scee9sucl88rxpx0zihdh4dpjln 0 4526 2080968 2080870 2026-07-18T16:46:00Z Penaber49 39672 2080968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5xwfqhwwjpnpctcyf2c1gu8isnfp9kp 2080969 2080968 2026-07-18T16:48:42Z Penaber49 39672 2080969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] htztu0j9yxepfn6wgyzzcknj8inl2cp 2080970 2080969 2026-07-18T16:56:17Z Penaber49 39672 2080970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 7f23otfieg4ckluej7a2uv656goallm 2080976 2080970 2026-07-18T19:47:05Z Penaber49 39672 2080976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k5m32ni36g8rsqsyqt4s45hk6ctm75o 2080977 2080976 2026-07-18T19:48:59Z Penaber49 39672 2080977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] jujzfbrstmidw8y0py0ryndp1mift0v 2080978 2080977 2026-07-18T19:50:53Z Penaber49 39672 2080978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5rnvxcuuebglhfec2hacxi5i3ib5rrh 2080979 2080978 2026-07-18T19:52:55Z Penaber49 39672 2080979 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 8cg3tb1v75k82o2me5i5h9no0savl8m 2080980 2080979 2026-07-18T19:55:20Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cxloy5vschn9ms468agn5zaw223cw9k 2080981 2080980 2026-07-18T19:58:37Z Penaber49 39672 2080981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin. Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] o4vxyq5px8ankyr7owkwo2ctw3b62aa 2080982 2080981 2026-07-18T19:59:20Z Penaber49 39672 2080982 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin. Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû. === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] dx873bpuvbbw09p5hsq6rq6c48cnvua 2080983 2080982 2026-07-18T20:02:52Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin. Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû. === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] et6zq65dy845in3hg5i5gpspcpfxven 2080988 2080983 2026-07-18T20:31:29Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan. Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû. Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi Herodotus û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye. Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a Atînayê hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin. Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin. Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû. === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ev3necke8lw2o4xfowt38esnetxjftb 2080989 2080988 2026-07-18T20:38:33Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name=":0" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna|Atînayê]] hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê pax romana têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye. Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine. Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stenbola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye. Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin. Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû. === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 2m8pk34ix0vuhtos3omv0c80djxb8b1 2080990 2080989 2026-07-18T21:13:40Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name=":0" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên ewropî ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya Arîstoteles, Sokrates û Platon de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi Hîpokrat û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna|Atînayê]] hatiye zanîn, serdema bingehîn a Yewnanistana Kevnare ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî Yewnanistanê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya (Spanya û Portekîz), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û Britanya (Îngilîstan û Wales) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza Deryaya Navîn û Ewropaya Rojava hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus Împeratoriya Romayê ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha Konstantîn paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezand bajarê Bîzansê (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de Împeratoriya Bîzansê yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gt4diad3sqhhxwnbqx9gh29kaomal01 2080991 2080990 2026-07-18T21:17:40Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnareya klasîk */ 2080991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name=":0" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna|Atînayê]] hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan|Yewnanistanê]], Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] otuu7idm99wohtr22hze3gknkzvqzhr 2080992 2080991 2026-07-18T21:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 2080992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 962ggclxj4dyo400evir4smu9gkoh4w 2081001 2080992 2026-07-18T22:22:17Z Penaber49 39672 /* */ 2081001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} {{Agahîdank parzemîn | sernav = Ewropa | wêne = Europe-Europe (orthographic projection).svg | herêm = {{Convert|10180000|km2|sqmi|abbr=on}}{{Cref2|n|1}} (6em) | gelhe = 742.452.000{{Cref2|n|2}} (2013; [[Lîsteya gelhe ya parzemînan|3em]]) | tîrbûn = 72,9/km² (2em) | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = [[Komên etnîkî yên Ewropayê|Ewropayî]] | welat = ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî yên li Ewropayê|50 welat]] (û ~[[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Welatên bi naskirina bi sînor|5 bi naskirina bi sînor]])<!--Zanibe: hejmara teqrîbî ne, wek ku ji aliyê diyar "~".--> | lîsteya welatan = | girêdanên wî = [[Lîsteya dewletên serbixwe û herêmên girêdayî li Ewropayê#Herêmên girêdayî|4 girêdayî]] | nenaskirin = | ziman = ~[[Zimanên Ewropayê|225 ziman]]<ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 Tîrmeh 2015.</ref> | saet = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> heta [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Rûsya û Kazaxistan--> | internet = [[.eu]] | bajarên mezin = {{Collapsible list |awayê sernav = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |sernav=[[Lîsteya herêmên bajarî li Ewropayê|Herêmên bajarî yên mezin]]<ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950-2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Standin 21 Tîrmeh 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> <!--1-->|{{Sembola alayê|TUR}} [[Stembol]]<!--14,163,989-->{{Biçûk| (nîvparzemîn)}}<ref>Stenbolê bajarê parzemînê li gedên e, bi navenda bazirganî û wê ya dîrokî û li ser du ji sê a nifûsa derewan li aliyê Ewropayê, û li ser yek ji sisyan ji nifûsa xwe ya li ser aliyê Asyayê ji gedên.</ref> <!--2-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Moskow]]<!--12.165.704--> <!--3-->|{{Sembola alayê|FRA}} [[Parîs]]<!--10.843.285--> <!--4-->|{{Sembola alayê|UK}} [[London]]<!--10.313.307--> <!--5-->|{{Sembola alayê|SWE}} [[Stokholm]]<!--1.617.407--> <!--6-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Madrîd]]<!--6,199,254--> <!--7-->|{{Sembola alayê|ESP}} [[Barselona]]<!--5.258.319--> <!--8-->|{{Sembola alayê|RUS}} [[Sankt Petersburg]]<!--4.992.991--> <!--9-->|{{Sembola alayê|ITA}} [[Roma]]<!--3.717.956--> <!--10-->|{{Sembola alayê|GER}} [[Berlîn]]<!--3.563.194--> }} }} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] jrfj5ppepvhljfkcpi9gygzqbas5hvj 2081002 2081001 2026-07-18T22:24:00Z Penaber49 39672 /* */ 2081002 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] salxrdxvbcjwvkw0gm2zu1xt4ltx5a7 2081006 2081002 2026-07-19T03:24:50Z Penaber49 39672 /* Serdema navîn a destpêkê */ 2081006 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknas ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 5mobjh6ithk7bjoloclr5aoz0gye7un 2081007 2081006 2026-07-19T03:28:48Z Penaber49 39672 2081007 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknas ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] d50cqr19rsfgn369bqgctlsbm7bxl8a 2081008 2081007 2026-07-19T03:31:15Z Penaber49 39672 2081008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> (bi navê '''Ewripa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknas ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne. Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] q1eo2jggkbzpol6ka7pn83t7nfnu9y5 0 4820 2080984 2080321 2026-07-18T20:14:46Z Penaber49 39672 2080984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] b2mxayyvltw6vry09p13tup92px9pxc 2081003 2080984 2026-07-18T22:27:29Z Penaber49 39672 /* */ 2081003 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] mm1bvgou7rpbdxq80kqih8gocwuo235 2081004 2081003 2026-07-18T22:28:26Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2081003|2081003]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2081004 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank parzemîn | sernav = Rojhilata Navîn | wêne = Middle East (orthographic projection).svg | herêm = | gelhe = 469 milyon (2025) | tîrbûn = | TBH nomînal = | TBH PHK = | demonîm = | welat = * {{Ala| Kurdistan}} *{{Ala|Behreyn}} *{{Ala|Erebistana Siyûdî}} *{{Ala|Iraq}} *{{Ala|Îran}} (dugel) *{{Ala|Îsrael}} *{{Ala|Kuweyt}} *{{Ala|Libnan}} *{{Ala|Qeter}} *{{Ala|Sûriye}} (dugel) *{{Ala|Yemen}} *{{Ala|Oman}} *{{Ala|Urdun}} *{{Ala|Tirkiye}} (dugel) *{{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} *{{Ala|Misir}} *{{Ala|Filistîn}} | lîsteya welatan = | girêdanên wî = | nenaskirin = | ziman = * [[Kurdî]] * [[Farsî]] * [[Erebî]] * [[Tirkî]] * [[Îbranî]] | saet = | internet = | bajarên mezin = *[[Stembol]] * [[Tehran]] * [[Bexda]] * [[Qahîre]] * [[Riyad]] }} '''Rojhilata Navîn''' an '''Rohelata Navîn'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=12-13:1 }}</ref> herêmeke erdnîgarî ye ku di navbera [[Rojavayê Asyayê|Asyaya Rojava]] û [[Afrîkaya Bakur]] de ye û di heman demê de herêmeke [[jeopolîtîk]] e ku tevahiya erdnîgariya [[Kurdistan]]ê, [[Nîvgirava Erebistanê]], [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]], [[Tirkiye]], [[Misir]], [[Îran]] û [[Iraq]]ê vedihewîne. Têgîna ku di destpêka sedsala 20an de dest pê kir, wekî şûna têgîna Rojhilata Nêzîk (berevajî Rojhilata Dûr) bi berfirehî hate bikar anîn. Cihên mirovnişî yên yekemîn li Rojhilata Navîn peyda bûne ku ew jî tê wê wateyê ku ji bo [[Pêşdîrok|destpêkirina dîrokê]] Rojhilata Navîn giring e. Rojhilata Navîn di dîroka baweriyan de xwedî cihekî girîng e. Dînên wekê [[Xiristiyanî|mesîhî]], [[cihûtî]], [[zerdeştî]] û [[Îslam|misilmanî]] li vê herêmê derketiye holê. Ji ber van sedeman jî li Rojhilata Navîn nasnameyeke taybet hatiye afirandin. Piraniya welatên Rojhilata Navîn (ji 18 de welatan 13) beşek ji welatên ereb in. Welatên herî qelebalix ên herêmê [[Kurdistan]], [[Misir]], [[Tirkiye]] û [[Îran]] in û [[Erebistana Siûdî]] ji aliyê rûberê ve welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e. Dîroka Rojhilata Navîn ji demên kevnar vedigere ku bi hezar salan girîngiya jeopolîtîk a herêmê tê naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |tarîx=2012-10-18 |weşanger=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad |tarîx=2009-04-13 |weşanger=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en }}</ref> [[Ereb]] komên etnîkî yên sereke li herêmê pêk tînin, li pey van [[kurd]], [[Gelê Farsê|fars]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[qiptî]] û yewnaniyên qibrisî tên. Ji ber ku li herêmê gelek şaristanî hatine avakirin ku bi taybetî li deverên [[Mezopotamya]] û [[Kurdistan]]ê ku yekemcar çandinî hatiye destpêkirin û mirov ji jiyana koçberiyê derbasê jiyana niştecihî bûne, dîroka Rojhilata Navîn di nav dîroka herî dewlemend de ye ku heta niha hatiye tomar kirin. Her wiha Rojhilata Navîn ji ber ku li ser xaçerêya [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê ye, malavaniya gelek deverên şaristaniyê kiriye û ji aliyê gelên herêmî û biyanî ve bi hezaran salan wekê herêmek xwedî girîngiya stratejîk a mezin hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East |paşnav=Cairo |pêşnav=Michael F. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2012-10-18 |isbn=978-0-8131-3672-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_ukBNxLFNxgC&q=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947-1950 |weşanger=Government Printing Office |isbn=978-0-16-087640-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UOgvZdjOsb0C&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&pg=PA177 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence |paşnav=Kahana |pêşnav=Ephraim |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-04-13 |isbn=978-0-8108-6302-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&pg=PR31 |paşnav2=Suwaed |pêşnav2=Muhammad }}</ref> Hemî dînên bingehîn ên îbrahîmî (cihûtî, xiristiyanî û îslam) li Rojhilata Navîn derketine holê û cihên wan ên herî pîroz li vir in. Ji herêmên bilind ên Kurdistanê piraniya deverên Rojhilata Navîn, bi taybetî herêmên çola ereban û [[Misir]] xwedî hewayeke germ û ziwa ye. Lêbelê li herêmê hejmarek çemên sereke avdanê hene ku çavkaniyên sereke yên ava çandiniyê ne. Di nav çeman de çemê [[Nîl]]ê li Misirê, [[Dîcle]] û [[Firat]] li [[Kurdistan]]ê li deverên Mezopotamyayê û çemê Urdunê li Şamê ye. Berevajî avhewaya ziwa yê çola erebî perava Levantê û herêmên din ên Deryaya Navîn û hinek deverên Kurdistanê xwedî avhewaya [[Deryaya Navîn]] in ku xwedî avhewayeke nerm e ku di mehên havînan de xwedî avhewayeke germ e û di mehên zivistanên xwedî avhewayeke sar û şil e. Komek ji welatên Rojhilata Navîn ku li kêleka [[Kendava Farsê]] ne ku bi gelemperî wekê dewletên erebî yên kendavê hatine binavkirin xwedî rezervên mezin ên petrolê ne ku wekê çavkaniyeke [[aborî]] ya giring xizmet kiriye. Ji ber hişkesaliya Rojhilata Navîn û girêdayîbûna wê ya berfireh bi pîşesaziya [[Neft|sotemeniyên fosîl]] ve, herêmê li hember guherîna avhewayê û kêmbûna avê yek ji herêmên herî xeternak e û di metirsiyê de ye. == Termînolojî == Dibe ku peyva "Rojhilata Navîn" di salên 1850î de ji Ofîsa Hindistanê ya Keyaniya Yekbûyî derketibe. Lêbelê herêm bi rêya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê zêdetir navdar bûye. Ev têgeh nemaze di sala 1902an de piştî ku stratejîstê deryayî yê amerîkî [[Alfred Thayer Mahan]] vê têgehê bikar aniye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-07-04 |doi=10.1080/00263207608700307 }}</ref> ku "herêma di navbera [[Erebistana Siûdî]] û [[Hindistan]]ê de destnîşan bike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A peace to end all peace: creating the modern Middle East; 1914 - 1922 |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |weşanger=Holt |tarîx=1989 |isbn=978-0-8050-0857-9 |çap=1 |cih=New York, NY }}</ref> Di vê serdemê de, Keyaniya Yekbûyî di çarçoveya "lîstika mezin" de li dijî [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ku di pêvajoya fetihkirina tevahiya herêmê de bû, li Asyaya Navîn ji bo bandorê pêşbaziyê dikir. Mahan, bi têgihîştina ku "Rojhilata Navîn" herêmeke xwedî nirxeke stratejîk a mezin e ku li dora [[Kendava Farsê|Kendava Farisî]] ye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |sernav=Cambridge Collections Online : The Middle East / Arabia: ‘the cradle of Islam’ |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-07-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2011-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew bûye xwedî vê nêrînê ku ji xeynî [[Kanala Suezê|qenala Suezê]] li [[Misir]]a di bin desthilatdariya [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] de, di çarçoveya kontrolkirina her pêşveçûneke gengaz a Rûsyayê ber bi Hindistana di bin desthilatdariya Brîtanyayê de, Kendava Farsê rêya herî girîng a [[Keyaniya Yekbûyî]] bû. Mahan cara yekem vê têgehê di gotara xwe ya di îlona sala 1902an de bi navê "kendava farsê û têkiliyên navneteweyî" ji bo kovara brîtanî ya ''National Review'' a li [[London]]ê bi kar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=London and the invention of the Middle East |paşnav=Roger Adelson |weşanger=Yale University Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-300-06094-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/londoninventiono00adel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|Kompleksa Pîramîdên Gîza li Misirê ku Di dema xanedaniya çarem a padîşahiya kevn a Misra kevnar de, di navbera salên 2600 - 2500 berê zayînê de hatine avakirin]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Girê Mirazan ku perestgeha kevn ê cîhanê ye ku li Kurdistanê hatiye avakirin]] Rojhilata Navîn [[Herêmên jeopolîtîk|herêmeke jeopolîtîk]] ku di navbera [[Afrîka]] û [[Ewrasya]]yê de ye an jî bi awayekê din di navbera [[Okyanûsa Hindî]] û [[Deryaya Navîn]] de ye. Di heman demê de Rojhilata Navîn navenda derketinê û navenda giyanî ya dînên wekê [[xiristiyan]]î, [[îslam]], [[cihûtî]], [[Manî (pêxember)|manî]], [[êzdîtî]], [[durzî]], [[yarsan]]î û [[mendeanîzm]] e. Di heman demê de [[Îran]] û [[Kurdistan]] navenda dînên wekê mîtraîzm, zerdeştîtî, manî, yarsanî, êzdîtî û behayiyê ye. Di seranserê dîrokê de Rojhilata Navîn bûye navendeke girîng ê karûbarên cîhanê bûye ku herêmeke hesas a stratejîk, aborî, siyasî, çandî û dînî ye. Herêm yek ji wan herêman e ku çandinî bi awayekê serbixwe li vir hatiye keşifkirin û ji Rojhilata Navîn di dema [[neolîtîk]]ê de ber bi herêmên cuda yên cîhanê yên wekê Ewropa, [[Îndûs|Geliyê Îndus]] û Rojhilatê Afrîkayê ve belav bûye. Berî çêbûna şaristaniyan, di serdema kevirî de li seranserê Rojhilata Navîn çandên pêşketî derketine holê. Lêgerîna erdên çandiniyê ji aliyê cotkaran ve û lêgerîna erdên şivanan ji aliyê şivanan ve tê vê wateyê ku koçberiyên cûda di herêmê de pêk hatine û pêkhateya etnîkî û demografîk a herêmê ava kiriye. Rojhilata Navîn bi berfirehî û bi navûdengê wekê [[dergûşa şaristaniyê]] hatiye zanîn ku bingeha gelek şaristaniyên Rojhilata Navîn li Kurdistanê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Agriculture in the Ancient Near East |paşnav=Riehl |pêşnav=Simone |tarîx=2014-08-27 |rr=1–15 |isbn=978-94-007-3934-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/278017323_Agriculture_in_the_Ancient_Near_East }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/04/exploring-the-indus-valleys-secrets/ |sernav=Exploring the Indus Valley’s Secrets |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US |paşnav=Pillalamarri |pêşnav=Akhilesh }}</ref> Şaristaniyên herî kevn ên cîhanê [[Mezopotamya]]yê (sumer, subarto, babîl), [[Misira kevnare|Misira Kevnare]] û [[Kîş]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]], li hemî herêmên heyva berhemdar û li geliyê Nîlê derketine holê. Piştî van şaristaniyan, şaristaniyên wekê [[Hîtît]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnan]] li [[Anatolya]]yê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-18 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> şaristaniyên wekê [[Ûrartû]], [[Hurî]], [[Mîtanî]] û [[Împeratoriya Med|Med]] li Kurdistanê;<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |çap=1 |ziman=en |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |sernav=Verifying your browser |malper=ixtheo.de |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turchin |pêşnav=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |tarîx=2006-08-26 |sernav=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/369 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=219–229 |doi=10.5195/jwsr.2006.369 |issn=1076-156X }}</ref> şaristaniya Faris li Îranê û her wiha şaristaniyên Levantê (şaristaniyên wekê Ebla, Mari, Nagar, Ugarit, Kenan, Aramea, Fenîkya û Îsraîl) û li Nîvgirava Erebistanê (Magan, Şeba, Ubar) hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/kingdom_of_sheba |sernav=Kingdom of Sheba - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Justin |tarîx=2012-03-22 |sernav=Ugarit |url=https://www.worldhistory.org/ugarit/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Piştê şaristaniyên Mezopotamyayê di destpêkê de herêm bi piranî di dema xanedaniya neo asûrî de ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin, paşê jî ji aliyê împaratoriyên wekê [[Împeratoriya Hexamenişî|Împeratoriya Hexemenîşî]], [[Makedonya|Împeratoriya Makedonî]] hatiye birêvebirin û piştre jî heta radeyekê ji aliyê împeratoriyên îranî (bi taybetî [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Partî]] û [[Împeratoriya Sasanî]]), [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persians : an introduction |paşnav=Brosius |pêşnav=Maria |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-32089-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/persiansintroduc0000bros }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/452/a-history-of-kurdish-navigation/ |sernav=A history of Kurdish navigation - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-US }}</ref> Herêm wekê navenda rewşenbîrî û aborî ya Împeratoriya Romayê xizmet kiriye û ji ber ku cîranê Împeratoriya Sasaniyan bû, roleke pir giring dilîze. Ji ber vê yekê, romayiyan heta pênc an şeş lejyonên xwe ji bo parastina desthilatdariya xwe yê ji êrîşên sasanî û bedewî yên li herêmê bi cih kirine. Di sedsala 4ê {{pz}} Rojhilata Navîn bûye navenda du hêzên sereke yên wekê Împeratoriya Bîzansê û Împeratoriya Sasaniyê. Lêbelê piştre ev her du împeratorî bi êrîşên xîlafetên îslamî yên serdema navîn de rû bi rû mane ku bi armanca afirandina serdestiya nasnameya erebî ya îslamî gelek deverên Rojhilata Navîn aliyê xîlafetên erebî ve hatiye birevebirin. 4 xelîfetên ereb ên ku ji 600 salan zêdetir li Rojhilata Navîn hikum kiribûn xîlafeta raşîdûn, xîlafeta emewiyan, [[Xanedana Ebasiyan|xîlafeta ebasiyan]] û [[Xîlafeta Fatimiyan|xîlafeta fatimiyan]] bûn. Di heman demê de herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn serdemeke dirêj ji aliyê [[Xanedana Eyûbî|dewleta eyûbiyan]] ve hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-15 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de piştê dagirkirin û talankirin ên mongolan, mongolan gelek deverên Rojhilata Navîn dagiribûn ku hinek deverên Kurdistanê jî di nav de bû. [[Selcûqî|Selçûqiyan]] bi çanda tirkofarsî li herêmê hikumdarî kiriye û di heman de frankiyan jî dewletên xaçperest ava kirine ku bi qasî du sedsalan li herêmê li ser piyan mane. Piştre jî di sedsala 16an de Rojhilata Navîn ji aliyê du hêzên sereke yên [[xanedaniya osmanî]] û Îrana sefewî ve hatiye birêvebirin. Di serdema nûjen de piştî ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike û dema ku xanedana osmanî ku bi hêzên navendî re hevalbend bû, ji aliyê hevalbendan ve hatiye hilweşandin û di nav hejmarek neteweyên cuda de hatiye parçekirin ku di destpêkê de di bin desthilatdariya mandayên brîtanî û fransî de bûn. Bûyerên din ên diyarker di vê veguherînê de damezrandina Îsraîlê di sala 1948an de û çûyîna dawiyê ya hêzên ewropî, bi taybetî [[Brîtanyaya Mezin|Brîtanya]] û [[Fransa]]yê di dawiya salên 1960î de pêk hatiye. Bandora zêde ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ji salên 1970î û pê ve dest pê kiriye û heta radeyekê li cihê hêzên ewropî disekine. Yek ji bûyerên berbiçav ev bû ku piştê peymana Lozanê perçe kirina Kurdistanê bû ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sterk.tv/pik-peymana-lozane-di-diroke-de-ruresi-ye/ |sernav=PÎK: Peymana Lozanê di dîrokê de rûreşî ye |malper=Stêrk TV |tarîx=2024-07-30 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |paşnav=TV |pêşnav=Stêrk }}</ref> Di sedsala 20an de bîrên girîng ên petrola xav ên herêmê girîngiyeke stratejîk û aborî ya nû daye herêmê. Hilberîna girseyî ya petrolê li dora sala 1945an dest pê kiriye ku [[Erebistana Siûdî]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Iraq]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] xwedî rêjeyeke mezin ê petrolê bûn. Rezervên petrola texmînkirî, bi taybetî li Erebistana Siûdî û li Îranê, di nav rezervên herî bilind ên cîhanê de ne û serdestiya welatên Rojhilata Navîn li ser [[OPEC]]ê heye ku saziyeke navneteweyî ya petrolê ye. Di dema [[Şerê Sar]] de Rojhilata Navîn wekê qada têkoşîna îdeolojîk di navbera her du hêzên super û hevalbendên wan bû. Ji ber ku her dû hêzên mezin ên hewl dane ku bandor û hêza xwe li herêmê zêde bikin, [[NATO]] û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li aliyekî bû û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] û [[Pakta Warşovayê]] li aliyekî bû. Ji xeynî sedemên siyasî, "nakokiya îdeolojîk" di navbera her du sîsteman de hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of 20th-Century Communism |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2022 |isbn=978-1-4008-3452-5 |cih=Princeton, NJ |paşnavê-edîtor=Pons |pêşnavê-edîtor=Silvio |paşnavê-edîtor2=Service |pêşnavê-edîtor2=Robert }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Soviet Union |paşnav=McCauley |pêşnav=Martin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2014 |isbn=978-1-317-86783-8 |çap=3 |cih=Hoboken |series=Longman History of Russia }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Rojhilatanavin.jpg|thumb|Nexşeya Rojhilata Navîn]] Rojhilata Navîn ku li ser xaçerêya parzemînên [[Asya]], [[Ewropa]] û [[Afrîka]]yê ye ku yek ji herêmên herî stratejîk û yek ji herêmên herî jeopolîtîk ên cîhanê ye. Rojhilata Navîn ku bi navekî erdnîgarî ya rojavayî hatiye binavkirin (ji aliyê brîtaniyan ve hatiye binavkirin), bi çavkaniyên xwe yên dewlemend ên enerjiyê û bi dîroka xwe ya kûr hatiye naskirin ku bingeha gelek şaristanî û bingeha gelek baweriyan li vê herêmê hatine avakirin. === Guherîna avhewayê === Di sala 2018an de herêma [[MENA]]yê 3,2 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksît]] derxistiye û ji %8,7ê belavbûna gazên seraya cîhanê tevî ku tenê %6ê nifûsa cîhanê pêk tîne hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.globalcarbonatlas.org/en/CO2-emissions |sernav=CO2 Emissions {{!}} Global Carbon Atlas |malper=www.globalcarbonatlas.org |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-07-06 }}</ref> Ev emisyon bi piranî ji ber sektora enerjiyê ye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Abbass |pêşnav=Rana Alaa |paşnav2=Kumar |pêşnav2=Prashant |paşnav3=El-Gendy |pêşnav3=Ahmed |tarîx=2018-02-01 |sernav=An overview of monitoring and reduction strategies for health and climate change related emissions in the Middle East and North Africa region |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1352231017308221 |kovar=Atmospheric Environment |cild=175 |rr=33–43 |doi=10.1016/j.atmosenv.2017.11.061 |issn=1352-2310 }}</ref> ku ji ber rezervên berfireh ên neftê û gaza xwezayî yên li herêmê têne dîtin ku pêkhateyeke yekgirtî ya gelek aboriyên Rojhilata Navîn û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Al-mulali |pêşnav=Usama |tarîx=2011-10-01 |sernav=Oil consumption, CO2 emission and economic growth in MENA countries |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360544211005226 |kovar=Energy |cild=36 |hejmar=10 |rr=6165–6171 |doi=10.1016/j.energy.2011.07.048 |issn=0360-5442 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tagliapietra |pêşnav=Simone |tarîx=2019-11-01 |sernav=The impact of the global energy transition on MENA oil and gas producers |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211467X19300902 |kovar=Energy Strategy Reviews |cild=26 |rr=100397 |doi=10.1016/j.esr.2019.100397 |issn=2211-467X }}</ref> Di heman demê de herêma Rojhilata Navîn di warê guherîna avhewayê de yek ji herêmên herî xeternak ê cîhanê ye ku guherîna avhewayê bandorên mezin li herêmê dike. Di nav bandorên guherîna avhewaya li Rojhilata Navîn zêdebûna şert û mercên hişkesaliyê, pêlên germê û bilindbûna asta deryayê hene. Guhertinên zêde yên germahiya gerdûnî û asta deryayê, guherîna şêweyên barînê û zêdebûna pir bûna bûyerên hewayê yên ekstrem hinek ji bandorên sereke yên [[guherîna avhewayê]] ne ku ev guhertin ji aliyê panela navhikûmî ya li ser guherîna avhewayê (IPCC) ve hatine destnîşankirin. Herêma MENAyê bi taybetî ji ber jîngeha xwe ya hişk û nîv-hişk ji bandorên weha re xeternak e û herêm bi pirsgirêkên avhewayê yên wekê barîna kêm, germahiya bilind û axa hişk re rû bi rû maye. IPCC pêşbînî dike ku şert û mercên avhewa yên ku ji bo MENAyê van pirsgirêkan çêdikin, di sedsala 21an de hê jî xirabtir bibin. Ger emîsyonên gazên serayê bi giringî neyên kêmkirin, beşek ji herêma MENAyê berê sala 2100an dibe ku ji bo jiyanê guncaw nebe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/04/middle-east-front-lines-climate-change-mena/ |sernav=How the Middle East is suffering on the front lines of climate change |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euractiv.com/opinion/with-climate-change-life-in-the-gulf-could-become-impossible/ |sernav=With climate change, life in the Gulf could become impossible |malper=Euractiv |tarîx=2018-12-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en-GB |paşnav=Euractiv }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pal |pêşnav=Jeremy S. |paşnav2=Eltahir |pêşnav2=Elfatih A. B. |tarîx=2016 |sernav=Future temperature in southwest Asia projected to exceed a threshold for human adaptability |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2833 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=197–200 |doi=10.1038/nclimate2833 |issn=1758-6798 }}</ref> Hatiye payîn ku guherîna avhewayê li herêma MENAyê zextek girîng li ser çavkaniyên av û çandiniyê yên jixwe ku kêm in bike û ewlehiya neteweyî û aramiya siyasî ya hemî welatên herêmê bixe nav metirsiyan. Zêdetirî ji sedî 60ê nifûsa herêmê li herêmên ku asta avê kêm e an jî pir zêde kêm e dijîn ku ev rêje li gorî ji sedî 35 ê navînî ya cîhanê gelek zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Giovanis |pêşnav=Eleftherios |paşnav2=Ozdamar |pêşnav2=Oznur |tarîx=2022-06-13 |sernav=The impact of climate change on budget balances and debt in the Middle East and North Africa (MENA) region |url=https://doi.org/10.1007/s10584-022-03388-x |kovar=Climatic Change |ziman=en |cild=172 |hejmar=3 |rr=34 |doi=10.1007/s10584-022-03388-x |issn=1573-1480 |pmc=9191535 |pmid=35729894 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek welatên MENAyê bi rêya peymanên jîngehê yên wekê [[peymana Parîsê]] ku peymaneke di asta navneteweyî de ye bi mijara guherîna avhewayê re eleqedar bibin. Di heman demê de di nav welatên MENAyê de qanûn û polîtîka di asta neteweyî de jî hatiye damezrandin û di heman de welatên herêmê balê dikişînin li ser pêşxistina enerjiyên nûjenkirî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Policy Responses to Climate Change in the Mediterranean and MENA Region during the Anthropocene |paşnav=Brauch |pêşnav=Hans Günter |weşanger=Springer |tarîx=2012 |rr=719–794 |isbn=978-3-642-28626-1 |cih=Berlin, Heidelberg |ziman=en |paşnavê-edîtor=Scheffran |pêşnavê-edîtor=Jürgen |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-28626-1_37 |paşnavê-edîtor2=Brzoska |pêşnavê-edîtor2=Michael |paşnavê-edîtor3=Brauch |pêşnavê-edîtor3=Hans Günter |paşnavê-edîtor4=Link |pêşnavê-edîtor4=Peter Michael |paşnavê-edîtor5=Schilling |pêşnavê-edîtor5=Janpeter |doi=10.1007/978-3-642-28626-1_37 }}</ref> === Welatên Rojhilata Navîn === ==== Welat ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Kurdistan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsrael}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Sûriye}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Misir}} {{div col end}} ==== Herêmên serbixwe ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{Ala|Başûrê Kurdistanê}} * {{Ala|Rojavaya Kurdistanê}} * {{Ala|Filistîn}} {{div col end}} == Aborî == [[Wêne:Rêjeya rezerva neftê cihanê li gorî welatan2.jpg|thumb|251px|Li gorî welatan rêjeya rezerva nefta cihanê]] Aboriyên Rojhilata Navîn ji neteweyên pir xizan (wekê [[Şirîta Xezeyê|Şerîda Xezeyê]] û [[Yemen]]) bigire heta neteweyên pir dewlemend (wekê [[Qeter]] û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban) diguhere.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2023/april |sernav=World Economic Outlook Database, April 2023 |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> Li gorî fona pereyan a navneteweyî sê aboriyên Rojhilata Navîn ên herî mezin di sala 2023an de ji aliyê GDPya nominal (dahata navxweyî ya serê nifûsê) ve [[Erebistana Siûdî]] (1.06 trilyon dolar) Tirkiye (1.03 trilyon dolar) û [[Îsraêl]] (0.54 trilyon dolar) bû.<ref name=":0" /> Ji bo GDPya nomînal a serê kesî, welatên di rêza herî bilind de ne Qeter (83,891 dolar), Îsraêl (55,535 dolar), [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] (49,451 dolar) û [[Qibris|Qibrîs]] (33,807 dolar) e. Ji aliyê dahata navxweyî ya serê nifûsê ve welatê herî nizm ê Rojhilata Navîn Yemen (573 dolar) e.<ref name=":0" /> Aboriya welatên Rojhilata Navîn bi giranî tenê bi hinardekirina neftê û berhemên ku ji neftê hatine çêkirin (Erebistana Siûdî, Mîrgeha Yekbûyî Erebî û Kuweyt) girêdayî ne û hinek welatên din ên herêmê jî (welatên wekê Qibrîs, Îsraêl, Tirkiye û Misir) xwedî bingeheke aborî ya pir cihêreng e. Pîşesaziyên herêma Rojhilata Navîn neft û berhemên pêwendar ên bi neftê, çandinî, pembû, ajalkarî, berhemên şîrê, cil û berg, berhemên çermê, amûrên neştergeriyê, alavên parastinê (çekan, teqemenî, tank, binavê, balafirên şer, balafirên bêmirov û fuze) vedigire. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban û Behreynê banqekarî sektoreke giring ê aboriya van welatan e. Bêkarî li herêma Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê zêde ye ku bi taybetî di nav mirovên temenê wan di navbera 15-29 salî de ev rêje zêde ye ku ev kom ji sedî 30 yê nifûsa herêmê pêk tînin. Rêjeya giştî ya bêkariyê ya herêmî li gorî daneyên sala 2025an de ji sedî 10,8 e<ref>{{Jêder-malper |url=https://x.com/ACMideast/status/1925605118889676830 |sernav="The MENA faces some of the highest unemployment rates in the world, with an average rate of 10.8%, excluding GCC countries. Still, the youth unemployment rate remains far higher than that" |malper=X (formerly Twitter) |roja-gihiştinê=2026-07-07 |ziman=en }}</ref> û di nav ciwanan de jî ji sedî 28 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240812-youth-unemployment-in-arab-states-worse-than-pre-covid-years-report-reveals/ |sernav=Youth unemployment in Arab states worse than pre-Covid years, report reveals |malper=Middle East Monitor |tarîx=2024-08-12 |roja-gihiştinê=2026-07-07 }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Maunsell's map, Pre-World War I British Ethnographical Map of eastern Turkey in Asia, Syria and western Persia 01.jpg|thumb|Nexşeya Maunsell, Nexşeya Etnografîk a Brîtanî ya Rojhilata Navîn a Berî Şerê Cîhanê yê Yekem]] [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên Rojhilata Navîn]] === Komên nîjadî === Koma etnîkî ya sereke yê li Rojhilata Navîn ji ereban pêk hatiye. Piştre jî gelên cûrbecûr ên îranî û paşê jî gelên tirk (tirk û tirkmen) tên. Komên etnîkî yên xwemaliyên herêmê ji gelên wekê aramî, asûrî, belûcî, berberî, qiptî, durzî, yewnaniyên Qibrîsê, îbranî, kurd, lurî, mandayî, faris, samarî, şebek û ji tatiyan pêk hatiye. Komên etnîkî yên ewropî ku li herêmê dîyasporayekê pêk tînin albanî, boşnakî, çerkez (di nav de kabardî jî hene), tatarên Qirimê, yewnanî, franko-levantînî, îtalî-levantînî ne. Di nav nifûsa koçber a din de çînî, filîpînî, hindî, endonezî, pakistanî, peştûn, romanî û afro-ereb hene. === Koçberî === "Koçberî her tim ji bo zextên bazara kar a li Rojhilata Navîn rêyek girîng peyda kiriye. Di navbera salên 1970 û 1990an de, bi taybetî dewletên Ereb ên Kendava Faris ji bo karkerên ji Misir, Yemen û welatên Levantê çavkaniyek dewlemend a kar peyda kirine ku di heman demê de Ewropayê ji ber nêzîkbûn û mîrata têkiliyên kolonyalîst ên di navbera Fransa û piraniya dewletên Bakurê Afrîkayê de karkerên ciwan ji welatên Bakurê Afrîkayê kişandibû."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Studies (CIRS) |pêşnav=Center for International and Regional |paşnav2=Hassan |pêşnav2=Islam |tarîx=2017-01-01 |sernav=The State of Middle Eastern Youth |url=https://www.academia.edu/31029084/The_State_of_Middle_Eastern_Youth |kovar=CIRS Special Issue of The Muslim World }}</ref> Li gorî rêxistina navneteweyî ya koçberiyê, li cîhanê 13 milyon koçberên nifşê yekem ji welatên Ereb hene ku ji wan 5,8 li welatên din ên ereb dijîn. Koçberên ji welatên Ereb beşdarî gerandina sermayeya darayî û mirovî li herêmê dibin û bi vî awayî pêşveçûna herêmî bi girîngî pêş dixin. Di sala 2009an de welatên ereb bi tevahî 35,1 milyar dolarê amerîkî di herikîna pereyan de wergirtin û pereyên ku ji welatên din ên erebî ji Urdun, Misir û Libnanê re têne şandin ku ji sedê 40 heta ji sedê 190 ji dahatên bazirganiyê yên di navbera van û welatên din ên erebî de zêdetir in. Li Somaliyê şerê navxweyî yê Somaliyê mezinahiya dîyasporaya Somalî pir zêde kiriye ku ji ber vê şerê gelek ji somaliyên herî xwende ber bi welatên Rojhilata Navîn û her weha ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve koçber bûne. Welatên Rojhilata Navîn ên ne-ereb ên wekê Tirkiye, Îsraîl û Îran û Kurdistan jî rastî dînamîkên koçberiyê yên girîng hatine. Di heman demê de li herêmên Kurdistanê ji ber zextên dewletên desthilatdar di dîrokên cêhêreng de gelek kurd ji herêmên cihêreng ên Kurdistanê koçberê welatên ewropî û koçberê welatên cihêreng ên cîhanê bûne. Ji ber van sedeman, di sedsala dawî de hejmareke mezin ji Kurd, cihû, asûrî, yewnanî û her weha gelek mandayiyan ji welatên wekê Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye û Kurdistanê koçber bûnr. Li Îranê ji Şoreşa Îslamî ya 1979an vir ve, gelek kêmneteweyên dînî yên wekê xiristiyan, bahaî, cihû û zerdeştî koçber bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=The Renaissance of the Assyrian Church of the East |url=https://doi.org/10.5040/9781350988538.ch-012 |kovar=The Church of the East |rr=269–284 |doi=10.5040/9781350988538.ch-012 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iranian Jews in Israel |paşnav=Cecolin |pêşnav=Alessandra |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2016 |isbn=978-0-85772-788-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755609130 }}</ref> === Ziman === Ji aliyê hejmara axaftvanan ve şeş zimanên herî zêde ku li Rojhila Navîn têne axavtin zimanê [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], zimanê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya nûjen û zimanê yewnanî ne. Di heman demê de li seranserê herêmê nêzîkî 20 zimanên hindikahiyan jî hene ku têne axavtin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.languagescientific.com/translation-and-localization-of-middle-eastern-languages/ |sernav=Middle Eastern Languages |malper=Language Scientific |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en-US }}</ref> Deverên jorîn ê herêmê an jî li Kurdistan zimanê kurdî, li Îranê zimanê farsî, li Anatolyayê zimanê tirkî û li [[Iraq]], [[Sûrî|Surîyê]] û li [[nîvgirava Erebistanê]] zimanê erebî tê axavtin. Di heman demê de hinek zaravayên erebî li hin deverên cîran ên welatên cîran ên ne-ereb jî têne axaftin. Li [[Yemen]] û li [[Oman]]ê jî çend zimanên erebiya başûr ên nûjen wekê mehrî û soqotrî têne axaftin. Zimanekî din ê semîtî aramî ye û zaravayên wê bi piranî ji aliyê asûrî û mandayiyan ve têne axavtin û aramiya rojava hê jî li du gundên nêzîkî [[Şam]]a Sûriyeyê tê axavtin. Herwiha li [[Misir]]ê civateke berberîaxêv a oasîsî heye ku ziman wekê siwa jî tê zanîn ku ev zimaneke malbata afro-asyayî ya ne-semîtîk e.<ref name=":1" /> Zimanê farisî duyem zimanê herî berbelav ew ku Rojhilata Navîn tê axaftin. Her çend zimanê farisî bi giranî li [[Îran]]ê û li hinek deverên sinorî yên welatên cîran were axaftin jî, Îran yek ji mezintirîn û yek ji welatên herî qerebalixê herêmê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Persian, Iranian |url=https://www.ethnologue.com/language/pes |roja-gihiştinê=2026-07-08 |xebat=Ethnologue |ziman=en }}</ref> Di heman demê de yek ji zimanên ku li herêmeke berfireh ê Rojhilata Navîn tê axavtin [[zimanê kurdî]] ye ku li seranserê [[Kurdistan]]ê li devereke berfireh ê [[Anatolya]]yê û devereke berfireh ê [[Xorasan]]ê tê axavtin. Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku di nav şaxa zimanê îranê de ye. Zimanên din ên îranî yên rojavayî yên li herêmê tên axavtin açomî, deylamî, semanî, lurî û gelekên din in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> Yek ji zimanên ku li Rojhilata Navîn tê axavtin zimanê tirkî ye ku bi piranî li Tirkiye û li [[Qibris]]ê tê axavtin. Zimanê tirkî ya ku li Rojhilata Navîn tê axavtin berdewamiya tirkî ya osmanî ye ku zimanekî oxizî ya rojavayî ye ku zimaneke ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkî ye.<ref name=":1" /> Zimanê îbranî ku zimanê fermî yê Îsraêlê ye ku ji îbraniyan ve li Îsraêlê tê axavtin. Zêdeyî ji %80 ji nifûsa [[Îsraêl]]ê bi zimanê îbranî diaxivin û ji %20ê din jî bi zimanê erebî diaxivin. Îbranîya nûjen tenê di sedsala 20an de ji aliyê mirovan ve hatiye axavtin ku di dawiya sedsala 19an de ji aliyê Elizer Ben-Yehuda (Elizer Perlman) û koçberên cihû yên ewropî ve hatiye vejandin û yekem axaftvanê xwemaliyên îbranî di sala 1882an de ji dayik bûne. [[Zimanê yewnanî]] yek ji du zimanên fermî yên Qibrîsê ye û zimanê sereke yê welêt e. Li seranserê Rojhilata Navîn civakên piçûk ên axaftvanên zimanê yewnanî hene ku heta sedsala 20an zimanê yewnanî li Anatoliyayê (piştî zimanê tirkî duyem zimanê herî zêde bû ku hatibû axaftin) û li Misirê jî bi berfirehî dihat axaftin. Di [[serdema kevnare]] de, yewnaniya kevnare ji bo gelek deverên rojavayê Rojhilata Navîn lingua franka bû ku heta belavbûna misilmanan li gelek deverên Rojhilata Navîn bi berfirehî hatibû axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language |sernav=Greek language {{!}} Definition, Alphabet, Origin, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-07-03 |roja-gihiştinê=2026-07-08 |ziman=en }}</ref> === Dîn === Rojhilata Navîn ji aliyê baweriyan ve herêmeke pirreng e ku bingeha gelek dînan li Rojhilata Navîn hatiye avakirin. Herêm ji serdema [[sumer]]an ve û berê serdema malavaniya gelek baweriyên cihêreng kiriye ku ji baweriyên pirxwedayî bigire heya dînên yekxwedayî yên îbrahîmî li vê herêmê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Rowman & Littlefield handbook of Christianity in the Middle East |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2021 |isbn=978-1-5381-2417-8 |cih=Lanham |paşnavê-edîtor=Raheb |pêşnavê-edîtor=Mitri |series=The Rowman & Littlefield handbook series |paşnavê-edîtor2=Lamport |pêşnavê-edîtor2=Mark A. }}</ref> [[Îslam]] dînê herî berfirehê Rojhilata Navîn e. Li gel Îslamê dînên wekê xiristiyanî û cihûtî li herêmê têne dîtin. Civakên [[Xiristiyanî|xiristiyan]] li Rojhilata Navîn roleke girîng lîstine û wan ji %78ê nifûsa [[Qibris]]ê û ji %40,5ê ji nifûsa Libnanê pêk anîne ku li wir serokkomarê Libnanê, nîvê kabîneyê û nîvê parlamentoyê yek ji rîtûelên cûrbecûr ên xiristiyan ên libnanî dişopînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |sernav=Population: demographic situation, languages and religions |malper=eurydice.eacea.ec.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2025-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250306132850/https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/cyprus/population-demographic-situation-languages-and-religions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha dînên kêmneteweyên girîng ên wekê baweriya bahayî [[yarsan]]î, [[êzdîtî]], [[zerdeştî]], mandaî, druzîtî û şabakî hene û di demên kevnar de herêm warê olên Mezopotamyayê, dînên wekê kenanî, manî, mîtraîzm û gelek mezhebên yekxwedayî yên gnostîk bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The other Kurds: Yazidis in colonial Iraq |paşnav=Fuccaro |pêşnav=Nelida |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=1999 |isbn=978-1-86064-170-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle East Patterns: Places, People, and Politics |paşnav=Held |pêşnav=Colbert C. |weşanger=Routledge |tarîx=1989 |isbn=978-0-429-96200-4 |çap=6 |cih=Boulder |kesên-din=John Thomas Cummings }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Rojhilata Navîn| ]] b2mxayyvltw6vry09p13tup92px9pxc 0 6657 2080965 2080567 2026-07-18T13:46:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080965 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |archive-date=2026-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |url-status=dead }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] iub9r9lsgoxkb1ttgnk915eke6asij4 2080966 2080965 2026-07-18T14:12:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080966 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] gcabsbekyg5xjdm72usl5n2o2g6lt3m 2080985 2080966 2026-07-18T20:18:41Z Penaber49 39672 /* */ 2080985 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng û li derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] skb4pxcgff9zwh62ij3bf7u0o5avrrh 2080986 2080985 2026-07-18T20:19:50Z Penaber49 39672 /* */ 2080986 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 2kzd6ad06nyxk5n5mq05u4lzu7wmg0m 2080993 2080986 2026-07-18T21:56:49Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2080993 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] bf3xkj9msirn83ey9bv14b3hfdtrt1g 2080994 2080993 2026-07-18T22:01:03Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2080994 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palagan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] dxpqanxgb2kuzwu379ev9eca9q5ktyc 2080995 2080994 2026-07-18T22:03:15Z Penaber49 39672 2080995 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 9hgvi3vdgiuxz3g4ug7est3arkhz9oj 2080996 2080995 2026-07-18T22:04:01Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2080996 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] b9pzwas5uvocock61ozdni9pvbn6ymd 2080997 2080996 2026-07-18T22:05:10Z Penaber49 39672 2080997 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|çep|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 5xzgg48s35iaizggs3i1zxxenf0ddph 2080998 2080997 2026-07-18T22:06:56Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2080998 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|çep|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] k4ymw63r3kgsalvah2d11wxchw08ub4 2080999 2080998 2026-07-18T22:08:32Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2080999 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|çep|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] re038ndzxkykm7br2t5pcdqwm7n2rxr 2081000 2080999 2026-07-18T22:09:51Z Penaber49 39672 /* Çanda gelêrî */ 2081000 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Navê di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Ji [[Pleyîstosen|serdema pleîstosenê]] ve Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye. Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] ms9atx6jwnlx921g2jhm6d3bacaok7i 4 70679 2081011 2080898 2026-07-19T08:39:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2081011 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111389 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88524 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85974 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81301 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57922 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 12749 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3681 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 89 | {{b|Pill}} | 407 |- | 90 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 91 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} 280dmevqdec0lipiluye2a20o51xukp 0 94926 2081013 1746492 2026-07-19T09:04:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081013 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Kewenî | navê_din = | navê_fermî = Kawani | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = | dewlet = [[Îraq]] | etîketa_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê = <!--- Kargêriyiya din ---> | etîketa_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | navê_binebeşê1 = <!--- Kargêriyiya din ---> | parêzgeh = [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûk]] (1957) | navçe = [[Kerkûk (navçe)|Kerkûk]] (1957) | nahiye = [[Pirdê]] (1957) | gund = <!--- Ji bo mezreyan ---> | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = Xelkê Keweniyê | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Iraq | nexşeya_topografî = na <!-- "Nexşeya topografî" dernadikeve --> | koordînat = }} '''Kewenî''' gundekî [[Pirdê]] ye li parêzgeha [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]]<ref>Ebdulła Ẍefur (2001). Pêřistî gundekanî Kurdistan: Bergî duwem (Pêřistî gundekanî başûrî Kurdistan leser jimêrî sałî 1957da), Stockholm.</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên navenda Kerkûkê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Bajar-şitil}} [[Kategorî:Gundên Pirdê]] bva5rf79c5zwgrfvnjmsc4nkh4uk9q9 0 101588 2080974 1831205 2026-07-18T18:43:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2080974 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:MtKenya gletscher.jpg|thumb|[[Qeşaya Lewis]] a çiyayê Kenya]] [[Wêne:Rwenzori Stanley Plateau.jpg|thumb|[[Qeşaya Stanley]] a çiyayên Rwenzori]] [[Wêne:Glacier_at_summit_of_Mt_Kilimanjaro_001.JPG|thumb|[[Qeşaya Furtwängler]] (li pêş) li ser Çiyayê Kilimanjaro di tebaxa 2003an de bi vî awayî xuya bû. Li paşê [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]] ye.]] Va ye lîsteya [[qeşa]]yên Afrîkayê. Li Afrîka, nemaze li Afrîkaya Rojhilat, ji 10 000 - 15 000 salan ve herêmên bi qeşayên mezin hene. Berfa berdewam li ser [[lûtke]]yên herî bilind ên Afrîkaya Rojhilat heye. Herweha li [[rêzeçiya]]yê [[Drakensberg]] û çiyayên Stormberg yên [[Afrîkaya Başûr]] û [[çiyayên Atlasê]] yên [[Maroko]]yê tê dîtin. Heta roja îro jî girseyên qeşayê yên rastîn bi tenê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] û [[çiyayê Kenya]] û [[çiyayê Rwenzori]] mane. <ref>{{Jêder-malper |url=http://iccinet.org/east-african-highlands |sernav=East African Highlands &#124; ICCI – International Cryosphere Climate Initiative |weşanger=Iccinet.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-07 |archive-date=2014-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307183400/http://iccinet.org/east-african-highlands |url-status=dead }}</ref> == Lîsteya qeşayan == === Çiyayê Kenya === (Hemî li [[quntar]]ên jorîn ên [[çiyayê Kenya]] ne <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/glaciersofequato0000hast |sernav=The Glaciers of Equatorial East Africa |paşnav=Hastenrath |pêşnav=Stefan |weşanger=Kluwer Academic Publishers |sal=1984 |isbn=978-90-277-1572-2 |series=Solid Earth Sciences Library |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> ) * [[Qeşaya Mr Ali Cesar]] * [[Qeşaya Diamond]] * [[Qeşayê Darwin]] * [[Qeşaya Forel]] * [[Qeşaya Gregory]] * [[Qeşaya Heim]] * [[Qeşaya Josef]] * [[Qeşaya Kraph]] * [[Qeşaya Lewis]] * [[Qeşaya Northey]] * [[Qeşaya Tyndall]] === Çiyayên Rwenzori === * [[Qeşaya Speke]] <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kaser |pêşnav=Georg |paşnav2=Noggler, Bernd |tarîx=1991 |sernav=Observations on Speke Glacier, Ruwenzori Range, Uganda |kovar=Journal of Glaciology |cild=37 |hejmar=127 |rr=313–318 |bibcode=1991JGlac..37..313K |doi=10.1017/S0022143000005736 |doi-access=free }}</ref> * [[Qeşaya Elena]] * [[Qeşaya Stanley]] * [[Qeşaya Baker]] === Çiyayê Kilîmanjaro === Hemû qeşayên Tanzanyayê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] ne. Di nîvê sedsala 20an de 16 qeşa û sê qadên qeşayê hebûne lê di salên 1990an de, ji wan qeşayan çar winda bûne û yên mayî paşde vekişiyan. <ref name="young">{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |sernav=Glaciers of the Middle East and Africa - Glaciers of Africa |paşnav=Young |pêşnav=James A.T. |tarîx=1991 |weşanger=U. S. Geological Survey |format=pdf |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2014 }}</ref> * [[Qeşaya Arrow]] (bermayiyek e ji Qeşaya Little Barranco <ref name="cullen">{{Jêder-kovar |paşnav=N. J. Cullen |paşnav2=P. Sirguey |paşnav3=T. M¨olg |paşnav4=G. Kaser |paşnav5=M. Winkler |paşnav6=S. J. Fitzsimons |tarîx=2013 |sernav=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded |url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf |format=pdf |kovar=The Cryosphere |cild=7 |rr=419–431 |bibcode=2013TCry....7..419C |doi=10.5194/tc-7-419-2013 |doi-access=free }}</ref> * [[Qeşaya Balletto]] * [[Qeşaya Barranco]] (berê wekî Qeşaya Gewre yê Barranco dihat nasîn) * [[Qeşaya Credner]] * [[Qeşaya Decken]] * [[Qeşayê Zêrîn]] * [[Qeşaya Drygalski]] (nema) * [[Qada Qeşaya Rojhilat ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Furtwängler]] * [[Qeşaya Gewre yê Barranco]] (niha wekî [[Qeşaya Barranco]] tê nasîn) * [[Qeşaya Gewre ya Penck]] (nema) * [[Qeşaya Heim]] * [[Qeşaya Klasten]] * [[Qeşaya Barranco ya Biçûk]] (nema, qeşayeke piçûk maye [[Qeşaya Arrow]] nav lê kirin) * [[Qeşaya Biçûk a Penck]] * [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Ratzel]] * [[Qeşaya Rebmann]] * [[Qada Qeşaya Başûr ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Uhlig]] (nema) == Girêdanên derve == * [http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo http://www.theguardian.com/en Environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo] * http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080325-africa-glaciers.html == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste|qeşayên Afrîkayê]] [[Kategorî:Qeşa]] 5zuug2ef5dk42itfol3i4cfsvjypdo6 2080975 2080974 2026-07-18T19:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2080975 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:MtKenya gletscher.jpg|thumb|[[Qeşaya Lewis]] a çiyayê Kenya]] [[Wêne:Rwenzori Stanley Plateau.jpg|thumb|[[Qeşaya Stanley]] a çiyayên Rwenzori]] [[Wêne:Glacier_at_summit_of_Mt_Kilimanjaro_001.JPG|thumb|[[Qeşaya Furtwängler]] (li pêş) li ser Çiyayê Kilimanjaro di tebaxa 2003an de bi vî awayî xuya bû. Li paşê [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]] ye.]] Va ye lîsteya [[qeşa]]yên Afrîkayê. Li Afrîka, nemaze li Afrîkaya Rojhilat, ji 10 000 - 15 000 salan ve herêmên bi qeşayên mezin hene. Berfa berdewam li ser [[lûtke]]yên herî bilind ên Afrîkaya Rojhilat heye. Herweha li [[rêzeçiya]]yê [[Drakensberg]] û çiyayên Stormberg yên [[Afrîkaya Başûr]] û [[çiyayên Atlasê]] yên [[Maroko]]yê tê dîtin. Heta roja îro jî girseyên qeşayê yên rastîn bi tenê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] û [[çiyayê Kenya]] û [[çiyayê Rwenzori]] mane. <ref>{{Jêder-malper |url=http://iccinet.org/east-african-highlands |sernav=East African Highlands &#124; ICCI – International Cryosphere Climate Initiative |weşanger=Iccinet.org |tarîxa-gihiştinê=2014-03-07 |roja-arşîvê=2014-03-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140307183400/http://iccinet.org/east-african-highlands |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lîsteya qeşayan == === Çiyayê Kenya === (Hemî li [[quntar]]ên jorîn ên [[çiyayê Kenya]] ne <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/glaciersofequato0000hast |sernav=The Glaciers of Equatorial East Africa |paşnav=Hastenrath |pêşnav=Stefan |weşanger=Kluwer Academic Publishers |sal=1984 |isbn=978-90-277-1572-2 |series=Solid Earth Sciences Library |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> ) * [[Qeşaya Mr Ali Cesar]] * [[Qeşaya Diamond]] * [[Qeşayê Darwin]] * [[Qeşaya Forel]] * [[Qeşaya Gregory]] * [[Qeşaya Heim]] * [[Qeşaya Josef]] * [[Qeşaya Kraph]] * [[Qeşaya Lewis]] * [[Qeşaya Northey]] * [[Qeşaya Tyndall]] === Çiyayên Rwenzori === * [[Qeşaya Speke]] <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kaser |pêşnav=Georg |paşnav2=Noggler, Bernd |tarîx=1991 |sernav=Observations on Speke Glacier, Ruwenzori Range, Uganda |kovar=Journal of Glaciology |cild=37 |hejmar=127 |rr=313–318 |bibcode=1991JGlac..37..313K |doi=10.1017/S0022143000005736 |doi-access=free }}</ref> * [[Qeşaya Elena]] * [[Qeşaya Stanley]] * [[Qeşaya Baker]] === Çiyayê Kilîmanjaro === Hemû qeşayên Tanzanyayê li ser [[çiyayê Kilîmanjaro]] ne. Di nîvê sedsala 20an de 16 qeşa û sê qadên qeşayê hebûne lê di salên 1990an de, ji wan qeşayan çar winda bûne û yên mayî paşde vekişiyan. <ref name="young">{{Jêder-malper |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |sernav=Glaciers of the Middle East and Africa - Glaciers of Africa |paşnav=Young |pêşnav=James A.T. |tarîx=1991 |weşanger=U. S. Geological Survey |format=pdf |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2014 }}</ref> * [[Qeşaya Arrow]] (bermayiyek e ji Qeşaya Little Barranco <ref name="cullen">{{Jêder-kovar |paşnav=N. J. Cullen |paşnav2=P. Sirguey |paşnav3=T. M¨olg |paşnav4=G. Kaser |paşnav5=M. Winkler |paşnav6=S. J. Fitzsimons |tarîx=2013 |sernav=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded |url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf |format=pdf |kovar=The Cryosphere |cild=7 |rr=419–431 |bibcode=2013TCry....7..419C |doi=10.5194/tc-7-419-2013 |doi-access=free }}</ref> * [[Qeşaya Balletto]] * [[Qeşaya Barranco]] (berê wekî Qeşaya Gewre yê Barranco dihat nasîn) * [[Qeşaya Credner]] * [[Qeşaya Decken]] * [[Qeşayê Zêrîn]] * [[Qeşaya Drygalski]] (nema) * [[Qada Qeşaya Rojhilat ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Furtwängler]] * [[Qeşaya Gewre yê Barranco]] (niha wekî [[Qeşaya Barranco]] tê nasîn) * [[Qeşaya Gewre ya Penck]] (nema) * [[Qeşaya Heim]] * [[Qeşaya Klasten]] * [[Qeşaya Barranco ya Biçûk]] (nema, qeşayeke piçûk maye [[Qeşaya Arrow]] nav lê kirin) * [[Qeşaya Biçûk a Penck]] * [[Qada Qeşaya Bakur ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Ratzel]] * [[Qeşaya Rebmann]] * [[Qada Qeşaya Başûr ya çiyayê Kilimanjaro]] * [[Qeşaya Uhlig]] (nema) == Girêdanên derve == * [http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo http://www.theguardian.com/en Environment/2012/jun/03/melting-glaciers-rwenzori-uganda-congo] * http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080325-africa-glaciers.html == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste|qeşayên Afrîkayê]] [[Kategorî:Qeşa]] 58wvyzrn45m36tq7zlssuq11sd03suv 2 136158 2080972 2070426 2026-07-18T18:41:35Z Wikihez 39702 2080972 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION____NOTOC__ <p class="plainlinks" style="font-weight:bold;">Binêre [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAMEE:$1}}&namespace=0&hideredirs=1 ti girêdan] li ser "$1" heye yan na.</span><br><br>{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER:{{FULLPAGENAME:$1}}}}|0|Gotareke|Rûpeleke}} nû ji bo Wîkîpediyaya kurdî [{{fullurl:$1|action=edit}} <span style="color:#ba0000>çêke</span>].</p> 09wd5tvzlsr3y51yt7m79p7eg4mu9vd 0 142890 2081005 2057206 2026-07-18T22:31:28Z محمد محسن 90 60835 /* */ 2081005 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Writer Mllat Mohammed.jpg | sernavê_wêne = Milet Mihemed | roja_jidayikbûnê = 1990 | cihê_jidayikbûnê = [[Dihok]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]] | pîşe = [[Nivîskar]] û [[helbestvan]] | şanenav = Mllat Mohammed signature.png | çînaser = [[nivîskar]] }} '''Milet Mihemed''' (jdb. 1990, [[Dihok]], [[Başûrê Kurdistanê]]), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî kurd e. Yekemîn pirtûka xwe ya helbestan bi navê "Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe durist dikit" di sala [[2016]] li bajêrê [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] çap kiriye، Romana xwe ya pêşîn a bi navê "Axbirînus"<ref>[https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607 Axbirînus rojnameya (sebah kurdistan) bi zimanê erebî ، hijmara 18]</ref> di sala 2018ê de li bajêrê Dihokê belave kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.org/jiyana-milet-mihemed/ |sernav=Jiyana Milet Mihemed |malper=Bernamegeh |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2024-03-09 |ziman=tr}}</ref> == Jiyan == === Salên destpêkê === Milet Mihemed, li bajarê [[Dihok]]ê di sala [[1990]]î de ji dayik bûye. Li qeza [[Sêmêl]]ê xwendina seretayî li dibistana Sêmêlê qedandiye, dû re li dibistana navendî û amadeyî ya Sêmêlê xilas kiriye. Li [[Zanîngeh]]a Polîteknîkî ya Dihokê [[Peymangeha Teknîkî ya Şêxan]] li bajêrê [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] xwandina xwe xilas kiriye. Li destpêka peymangehê dest bi nivîsandina [[helbesta klasîk|helbesta kilasîkî]] kiriye lê berdewamî jê ra neda, lê piştî ku ji peymangehê derçûy helbesta azad nivîsaye, her wesa ji ber hezjêkirina wî ji bo hunerê şêwekariyê û dunyaya wêjeyê xwe fêrî karên dîzayna grafîkê kiriye, li [[çapxaneya Hawar]] wî karî dikit û niha berdewam e û xizmeta nivîskaran dikit ji aliyê [[dizayn]]ê re. === Jiyana wêjeyî === Milet Mihemed<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amazon.com/stores/%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%20%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF/author/B0CQCVBDLV/about |sernav=مللەت محەمەد: books, biography, latest update |malper=Amazon.com |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/authorities/names/n2022201796.html |sernav=Miḧemed, Millet, 1990- - LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |paşnav=Congress |pêşnav=The Library of |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog?utf8=%E2%9C%93&search_field=author_search&q=+Mih%CC%88emed,+Millet |sernav=Author Keyword: Miḧemed, Millet - Franklin Search Results |malper=franklin.library.upenn.edu |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://catalog.library.nashville.org/Author/Home?author=%22Mih%CC%88emed,%20Millet,%201990-%22 |sernav=Millet Miḧemed |malper=Nashville Public Library |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.librarything.com/author/mohammedmllat |sernav=Mllat Mohammed {{!}} Author {{!}} LibraryThing |malper=LibraryThing.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/author/show/47762261.Mllat_Mohammed |sernav=Mllat Mohammed |malper=www.goodreads.com |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}</ref> li sala 2011ê dest bi nivîsandinê kiriye, yekemîn helbesta wî nivîsandî bi navê "Pişta tabloyê [[Mona Lîza|Monalîzayê]]"<ref>[https://www.calameo.com/read/000883715dbd0803be5d6 Rojnameya War]</ref> bû, ku helbesta kurt bû di [https://www.calameo.com/read/000883715dbd0803be5d6 rojnameya War] da belave kirbû, paşan yek li dûv yek helbestên xwe di rojnameyan<ref>https://www.calameo.com/books/000883715dbd0803be5d6</ref> da belave kirin, her wesa li festival, êvarî û konsêrtên wêjey helbest xwandin, li sala 2016ê hemû helbestên xwe kom kirine li bajêrê Silêmaniyê yekem pirtûka xwe ya helbestan ku di bite yan nexrî çapkirye, li sala 2018ê yekem romana xwe bi navê "Axbirînus" li bajêrê Dihokê çapkiriye, ku romaneka fantazî û jêwarî ye, tê da leşkerekê yariya [[şetrenc]]ê yaxî dibit û ji yariyê direvit. Li sala 2019ê ji ber keysa [[da'ş]]ê romanekê dinvîst û dibite yekemîn roman bi zarê [[kurmancî]] li ser vê pirsê, ji ber [[lukeyşn]]a wê û ji ber çend berperan qesta [[Stembol]]ê dikit, paşan piştî vedigerit li keyseka dadgehê amade dibit ji bo ku bêhtir bizanit bi jêwarî beşa tevnê romana xwe bikit û herwesa li gelek cih û deman xwe mandî kire ji bo nivîsandina wê romanê û çapkirina wê, heya niha nivîskar berdewam e ji karwanê xwe yê nivîsînê re. == Berhemên wî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?pa_%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-1=%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA-%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF |sernav=مللەت محەمەد Archives |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref> == === Dîwanên helbestan === * Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe dirust dikit (2016), çapxaneya Rênma, Silêmanî<ref>https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html?m=1</ref><ref>https://www.calameo.com/read/0003445761147084b161d</ref> * Evîna gulberojan (helbest, [[kurteçîrok]], helbestên pexşanî) (2023), çapxaneya Hawar, Dihok<ref>Helbesta "Kanê dengê min" ji pertûka "Evîna gulberojan" rojnameya ([https://www.calameo.com/read/0008212351814dfe62427 sebah kurdistan] ) bi zmanê erebî، hijmara 88.</ref> * Name bo bitnêbûnê (2021) <ref>{{Jêder-malper |url=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay?docid=alma991086032141706532&context=L&vid=01UCS_BER:UCB&lang=en&search_scope=DN_and_CI&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Default_UCLibrarySearch&query=creator,exact,%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF%D8%8C%20%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%D8%8C,AND&mode=advanced&offset=0 |sernav=Doe Library |malper=search.library.berkeley.edu |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-04 }}</ref>bi zaravê [[behdînî]] û bi [[zimanê tirkî]], [[Tehran]], [[Îran]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31436568 |sernav=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed |ziman=en }}</ref> === Roman === * Axbirînus (2018), çapxaneya Hawar, Dihok<ref>https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3 |sernav=ئاخبرینوس |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37069788W/%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3?edition=key:/books/OL50025283M |sernav=ئاخبرینوس by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31430836 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ by Mllat Mohammed |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/203781215 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}</ref> * Geşta da'şên foratê (2019), çapxaneye Hawar, Dihok<ref>{{Jêder-malper |url=https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-10-30 |roja-arşîvê=2022-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>(Geşta da'şên foratê", rojnameya ([https://www.calameo.com/read/000821235854a72e40a61 sebah kurdistan]) bi zimanê erebî ، hijmara 61.</ref><ref>"Geşta da'ş]n foratê) rojnameya ([https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d Dengê Laliş]) hijmara 512.</ref><ref>https://sidqihirori.blogspot.com/2020/07/navekitebe-gesta-daisen-furate-niviskar.html?m=1</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/resources/instances/22667430.html |sernav=- LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |paşnav=Congress |pêşnav=The Library of |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa êkê. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345242505 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/204979826 |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}</ref> * Olîvya (2020), Tehran, Îran <ref>https://sidqihirori.blogspot.com/2022/06/uliviya.html?m=1</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lccn.loc.gov/2022357777 |sernav=Ulîvya : r̄oman |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37000126W/%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A4%DB%8C%D8%A7?edition=key:/books/OL49953015M |sernav=ئولیڤیا by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://catalog.library.nashville.org/Record/CARL0001013599 |sernav=Ulîvya : r̄oman |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |tarîx=2020 |weşanger=Millet Miḧemed |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681 |sernav=Ulîvya : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa dûyê. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345278768 |sernav=Ulîvya : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kategoriya Commonsê|Mllat Mohammed}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] b759cszj03196xgykkh1zsa2pwetuo7 2 156563 2081010 2080897 2026-07-19T08:20:53Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2081010 wikitext text/x-wiki == 2026-07-19T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-18T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-17T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-16T12:32:43Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-16T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-14T08:21:00Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-13T08:20:47Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2080183 Qeydên kevn]''' 9m13syez4oiox7qoyl7n3v872ru2npl 9 156678 2080971 1292546 2026-07-18T18:38:53Z Wikihez 39702 /* Rûpela nû */ Bersiv 2080971 wikitext text/x-wiki == Rûpela nû == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]. Li ser Wîkîferhengê ev rûpel heye û dema tiştek lê digerî "Peyveke nû çêke" li ser mobîlê xuya dibe [https://ku.m.wiktionary.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&ns0=1&search=test2] lê li vir xuya nabe. Çima? Gelo ger rûpel hebe, xuya bibe? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:53, 27 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] sayfeya [[MediaWiki:Searchmenu-new]] ji bo mobîlê lazim e. Min li ser wîkîferhengê ceriband, wextê ev sayfe jêbirî ye, lînka ''Rûpela "$1" çêke!'' bi mobîlê xuya nabe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:38, 18 tîrmeh 2026 (UTC) ef8ev6hfztaxk4xodwl7zcdunnzypcd 2080973 2080971 2026-07-18T18:42:22Z Wikihez 39702 /* Rûpela nû */ Bersiv 2080973 wikitext text/x-wiki == Rûpela nû == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]. Li ser Wîkîferhengê ev rûpel heye û dema tiştek lê digerî "Peyveke nû çêke" li ser mobîlê xuya dibe [https://ku.m.wiktionary.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&ns0=1&search=test2] lê li vir xuya nabe. Çima? Gelo ger rûpel hebe, xuya bibe? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:53, 27 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] sayfeya [[MediaWiki:Searchmenu-new]] ji bo mobîlê lazim e. Min li ser wîkîferhengê ceriband, wextê ev sayfe jêbirî ye, lînka ''Rûpela "$1" çêke!'' bi mobîlê xuya nabe. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:38, 18 tîrmeh 2026 (UTC) ::[https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner:Wikihez/ceribandin&oldid=2080972 Wisa] çêkî bes e bi min. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:42, 18 tîrmeh 2026 (UTC) 4sqcxq1ikhdvxspuujl6nk7t81yin0m 4 214165 2081012 2080899 2026-07-19T08:39:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2081012 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 840730 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15121 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3605 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 7p5tw0bsw12m2b9bvp79lr45a9hzjza 0 312240 2081009 1965326 2026-07-19T06:52:24Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Xaneyên stûnî */ 2081009 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Root tip structure ku.png|thumb|399x399px|Dirêjbûna regê, ji aliyê merîstema lûtkeyî ya regê ve tê dabînkirin.]] '''Kulavê reqê''' an jî '''kalîptra''' (bi înglîzî: ''root cap - calyptra'') çînek parêzvan a bi stûriya çendan xaneyan e û serikê regê mîna gûzvanê dadipoşîne.<ref name="VILLEE"/> == Erk û pêkhate == [[Reg]] tenê di beşa serê (lûtke) rêgê de dirêj dibe û ev beş wekî serikê regê tê navkirin. Ango [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] ya regê di serikê regê de cih digire. Xaneyên nû yên bi [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna]] merîstema lûtkeyî ve tên çêkirin, di beşa dirêjbûnê ya regê de cih dibin û dirêjbûna regê dabîn dikin. Hinek ji xaneyên merîstemê jî tevlê avakirina kulavê regê dibin.<ref>Britannica Editors. "root". Encyclopedia Britannica, 13 Oct. 2025, [https://www.britannica.com/science/root-plant.] Accessed 21 November 2025.</ref> Xaneyên merîstema lûtkeyî yên serikê regê, ji aliyê kulavê regê ve tên parastin.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2002) Plant Physiology. 3rd edn. Sinauer Associates.</ref> Kulavê regê mîna gûzvanê serikê regê dadipoşîne. Gava reg di nav axê de dirêj dibe, kulavê regê axê pal dide û ji bo regê rê vedike. Ji ber ko rasterast bi axê re rûbirû dimîne, peritîna xaneyên kulavê regê zû rû dide, loma kulavê regê bi berdewamî tê nûkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Kulavê regê ji du cor [[xane]]yan pêk tê: li aliyê navî xaneyên stûnî (bi înglîzî: ''columella cells'' ), û li aliyê derve jî xaneyên teniştî (bi înglîzî: ''lateral cells'') xaneyên stûnî dorpêç dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Xaneyên teniştî == [[Wêne:Root-tip-tag.png|thumb|452x452px|Serikê regê di bin mîkroskobê de 100 car hatiye mezinkirin. 1. Merîstema lûtkeyî 2. Xaneyên stûnî 3. Xaneyên teniştî 4. Xaneyên mirî yên kulavê regê 5. Beşa dirêjbûnê]] [[Heybera Golgî]] ya xaneyên teniştî madeyek lîncî ya bi navê musîjel (bi înglîzî: ''mucigel'') berhem dikin û derdidin. Musîjel hawirdorek xijok ava dike, barê kulavê regê siviktir dike, loma serikê regê di nav axê de bi navbeynkariya musîjelê bi hêsanî dirêj dibe. Herwisa musijel xaneyên kulavê regê ji lêkxişandina axê diparêzê.<ref name="McGraw-Hill"/> Musîjel bi [[karbohîdrat]] û [[Asîda amînî|asîdên amînî]] dewlemend e, di axa derdora serikê regê de hawirek lîncî ava dike. Hin [[bakterî]] dikarin di vê hawirdorêde bi asayî bijîn.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Wekî mînak, bakteriyên [[Çerxa nîtrojenê|çespandina nîtrojenê]], bakteriyên sûdbexş in û dikarin molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–) û bidin hin riwekan.<ref name="McGraw-Hill" /> == Xaneyên stûnî == Kulavê regê ji bo têgihîştina temas, pesto, hêm û [[Rakêş|erdkêşê]] jî kar dike.<ref>TY - JOUR AU - Barlow, Peter PY - 2002/12/01 SP - 261 EP - 286 T1 - The Root Cap: Cell Dynamics, Cell Differentiation and Cap Function VL - 21 DO - 10.1007/s00344-002-0034- Journal of Plant Growth Regulation </ref>[[Berveçûna erdê]] (bi înglîzî: ''geotropism'') ya regê ji aliyê xaneyên kulavê regê ve tê kontrolkirin. Bersîvdana serikê regê ber bi arasteya erdkêşê, ji aliyê xaneyên stûnî ve tê dabînkirin. Di xaneyên stûnî yên kulavê regê de, [[vakuol]]ên gir tune. Xaneyên stûnî gellek amîloplast (bi înglîzî: ''amyloplast'') lixwe digirin. Erkê serekî yê amîloplastan, çêkirin û embarkirina nîşayê ye. Gava arasteya serikê regê ber bi erdkêşê ye, di xaneyên stûnî de amîloplast li kenarên xaneyê de berhev dibin. Heke ji ber hin sedeman arasteya serikê regê biguhere (wekî mînak, reg rastê kevirek were û piçek ber bi jor dirêj bibe) cihê amîloplastan diguhere, amîloplast ji ber hêza erdkêşê li aliyê jêrê xaneyê de berhev dibin. Xaneyên stûnî bi ragîhandina sînyalên elektrîkî, xaneyên beşa dirêjbûnê ya regê han dikin. Di beşa dirêjbûnê de xaneyên aliyê jor dirêj dibin loma reg ber bi jêr ve ditewe.<ref name="McGraw-Hill"/> Heke kulavê regê ji serikê regê were dûrxistin, merîstema lûtkeyî ya regê kulavek nû çêdike. Lê heta kulavê nû were çêkirin, arasteya geşeya regê ne ber bi erdkêşê ye, arasteya geşê bi awayekî tesadûfî ye.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] eh49eewxmbnkm608skaawl9dyojpdvt 0 312255 2080987 1992896 2026-07-18T20:20:36Z Pirehelokan 12572 2080987 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ev gotar ne ansîklopedîk e û wek reklamê ye ji bo kesekî. Çavkaniyên wê têrê nakin ku girîngiyê bidinê. Ew zû li ser Wîkîpediya Farisî hate jêbirin. Mixabin nivîskarê gotarê Wîkîpediya Kurdî spam kiriye.}} {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2025}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Naser Gholami Hojghan''' (bi farisî: ناصر غلامی هوجقان), 1'ê Nîsan , 1977) rojnamevan, nivîskar îranî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/34204/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86 |sernav=Naser Gholami Hojghan |xebat=asianewsiran |ziman=fa }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://namnamak.com/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86 |sernav=Naser Gholami Hojghan |xebat=Namnamaknews |ziman=fa |roja-gihiştinê=2025-11-27 |roja-arşîvê=2024-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241207152911/https://namnamak.com/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] 65qhf74mdqm8jysce9jxsto7yrgif4p 0 324019 2081031 2069810 2026-07-19T11:13:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081031 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî |wdneyîne=dewlet }} '''''Çîroka Genji''''' (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: 源氏物語, ''Genji Monogatari'') esereke klasîk a [[Wêjeya japonî|edebiyata japonî]] ye ku tê gotin ji aliyê şaîr û xanima dergê [[Murasaki Shikibu]] hatiye nivîsandin di navbera bilindbûnê ya serdemê Heian de, di destpêka sedsala 11ê de. Ev yekem roman e ku ji aliyê jinekê ve hatiye nivîsandin ku nasnameya navmiletiyê wergirt. Di Japonyayê de, ''Çîroka Genji'' rêncêk heye ku wekî yê [[William Shakespeare|Shakespeare]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Tê texmînkirin ku eser di sala 1021ê a {{Pz}} hatiye nivîsandin. Hinek caran ew wekî romana yekem tê nasîn, lê ev jî îxtilafek li ser heye. Çîroka derbarê Mîr Genji cihekî sabît li kultura Japonê digire û wekî eserekî bi rûtbeyekî navdar tê hesibandin. == Muhtewa == Murasaki di seriya hêzê klana Fujiwara de dijî. Fujiwara no Michinaga li hember navê bû regent, û wî ji her herî giringtiya siyasî ya zamanê wî de bû. Ji ber vê yekê, bawer dikin ku Murasaki karaktera Genji beşek ji berîcerbûna xwe ya li ser Michinaga avêt.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cheong |pêşnav=Soonboon |tarîx=November 2011 |sernav=パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして― |tercimeya-sernav=Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary" |url=http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 |kovar=Journal of Japanese Culture |ziman=ja |cild=51 |rr=147–164 |doi=10.21481/jbunka..51.201111.147 |issn=1226-3605 |via=Korea Open Access Journals |doi-access=free }}</ref> ''Çîroka Genji'' dibe ku beş bi beş hatiye nivîsandin, wekî ku Murasaki beşên nivîsandî ji jinên aristokrat (xulamên serewî) re radanî. Di nav de gelek hûragahên ku di romanekê nûjen de dihatin dîtin heye: karakterek navendî û hejmarek mezin ji karakterên giring û biçûk, karakterkirina baş a lîstikvanên sereke, rêzek bûyerên ku hemû çaxê heyata karaktera navendî digirin û heta paşî jî berdewam dibin. Xîrebek taybetî tuneye, lê bûyeran derdikevin pêş û karakteran kaltir dibin. Herçend ku ji kesên drama di çîroka wê bi qasî çar sed karakteran heye, hêj hevgirtina hundurî diparêze; mesele, hemû karakteran bi hev re kaltir dibin, û têkiliyên malbatî û [[Feodalîzm|feodalî]] di gî zamanê da bimrevin têk nayên. Ji nav karakteran di nivîsa eslî de da ku gelek hindik navekî vekirî nedaye. Ew bi cih an rolê xwe têne naskirin (mesele; wezîrê çepê), bi rêznav (mesele; mezinayê wî), an jî bi têkiliyê wan bi karakterên din re (mesele: xelefê dîtbûyî) ku bi pêşketina romanê tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences |paşnav=Wawrytko |pêşnav=Sandra A. |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2023 |rr=245–269 |isbn=978-3-031-28562-2 |cild=19 |cih=Cham |ziman=en |paşnavê-edîtor=Waithe |pêşnavê-edîtor=Mary Ellen |beş=Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000 |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 |paşnavê-edîtor2=Boos Dykeman |pêşnavê-edîtor2=Therese |doi=10.1007/978-3-031-28563-9_12 }}</ref> Ev kêmasîya navan ji rêbazên sarayê çaxa Heianê tê ku di wisa de kirina navê kesekî çêtîya kişandî û rastgot yanî nediyayê. Xwendevan û tercimanên nû rojane çend leqeb bikar anîne da ku di nav çend karakteran de bikaribin derbas bibin. == Rolên kaxezê == [[Wêne:Tokugawabijutsukan1.JPG|thumb|Muzeya Hunermendiyê ya Tokugawa li Nagoya, di nav de guhertoya herî kevnar a romana Genji digire]] Guhertinên herî kevnar ên rolên kaxezê ji sedsala 12an ne. Beşa herî mezin niha di Muzeya Hûnera Tokugawa ya li Nagoyayê de tê parastin, beşa biçûktir di Muzeya Hûnera Gotō ya li [[Tokyo]]yê de heye. Ji ber ku ew rolan gelek hestyar in, ew hatine kilîtkirin û ji civakê re ne vekirin. Rol hazînên miletê ya Japonyayê ne. == Binêre == * [[Wêjeya japonî|Edebiyata japonî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |sernav="How Beautiful, How Sad," in ''Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'' |paşnav=Allen |pêşnav=James Sloan |weşanger=Savannah: Frederic C. Beil |tarîx=2008 |url=https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Murasaki shikibu, The Tale of Genji |paşnav=Bowring |pêşnav=Richard John |weşanger=Cambridge University Press |sal=1988 |cih=Cambridge; New York |url=https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr |gihiştina-urlyê=registration }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Childs |pêşnav=Margaret H |sal=1999 |sernav=The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature |kovar=Journal of Asian Studies |cild=58 |hejmar=4 |rr=1059–80 |doi=10.2307/2658495 |jstor=2658495 |s2cid=161992068 |hdl-access=free |hdl=1808/16325 }} {{Refend}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Murasaki Shikibu]] [[Kategorî:Romanên sedsala 11an]] [[Kategorî:Wêjeya japonî]] pf99lqfw8xlcxkjbwrgdupis0o0d573 0 324070 2080963 2070612 2026-07-18T13:43:30Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 2080963 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hatti.jpg|thumb|Gelek nebatan ji bo ku bikaribin xwe zêde bikin, hewceyê alîkariya kêzikan in.]] '''Pirbûn''' pêvajoya biyolojîkî ye ku bi wê [[organîzm]]ayên takekesî yên nû ji dê û bavê xwe an jî ji yek ji wan têne hilberandin. Du formên pirbûnê hene: [[pirbûna nezayendî]] û [[pirbûna zayendî]]. Di pirbûna nezayendî de, organîzmek dikare bêyî tevlîbûna organîzmek din zêde bibe. Pirbûna nezayendî tenê bi organîzmên yek-hicreyî ve nehatî sinordar kirin. [[Dubarekirin|Klonkirina]] organîzmek formek ji pirbûna nezayendî ye. Bi pirbûna nezayendî, organîzmek kopiyek ji xwe ya ji hêla genetîkî ve hevşibî an jî yekane diafirîne. Pêşkeftina pirbûna zayendî ji bo biyologan pirsokek mezin e. Mesrefa du-qatî ya pirbûna zayendî ew e ku tenê 50% ji organîzman zêde dibin,<ref>Ridley M (2004) Evolution, 3rd edition. Blackwell Publishing, r. 314.</ref> û organîzman tenê 50% ji [[gen]]ên xwe derbas dikin.<ref name="maynard">[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.</ref> Pirbûna zayendî bi gelemperî pêdivî bi têkiliya zayendî ya du şaneyên taybet ên pirbûnê heye ku jê re gamet tên gotin, yên ku nîvê hejmara [[kromozom]]an a şaneyên somatîk dihewînin û bi [[miyoz]]ê têne afirandin, bi awayekî gelemperî şaneyek [[sperm]] [[Xaneya hêkê|xaneya hêk]] ji heman cureyê dixeberîne da ku [[zîgot]]eke fertilîzekirî biafirîne. Ev rê li ber afirandina organîzmên dûndayî vedike ku taybetmendiyên wan ên genetîkî ji her du organîzmên dê û bav têne girtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirbûn| ]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 72ii93961ltzdu1erhrptzlgyz9xd6k 0 328999 2080927 2080926 2026-07-18T12:43:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}} 2080927 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} r6nxfabsm0typf2nafv55ed8180sd3h 2080928 2080927 2026-07-18T13:27:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080928 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 4bd5qehznn8esfug4ro6g6jc0syrayk 2080929 2080928 2026-07-18T13:27:42Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080929 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} pkwl8tlvt9vdb2vmi2foccz1si6ircz 2080930 2080929 2026-07-18T13:28:26Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080930 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 0kzyhm9iomn80cpbiac6kc2nutcjal3 2080931 2080930 2026-07-18T13:29:00Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080931 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} l3ybffpbqosxrem031trjo40pdy67dp 2080932 2080931 2026-07-18T13:29:32Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080932 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} dv040btbo3dy2fwr1t24w0mtjchger1 2080933 2080932 2026-07-18T13:30:30Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080933 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 9amwmke4fzjxcd7tu5jvde6t1ur0cdb 2080934 2080933 2026-07-18T13:30:40Z Kurê Acemî 105128 2080934 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} m3mzrtd09fuvm31w36jkh6jyv18ot7x 2080935 2080934 2026-07-18T13:31:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080935 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|]] Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 52ys7qqp5z4r9jvls5hr1glqoyfcbuj 2080936 2080935 2026-07-18T13:31:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080936 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] Adet, bênimejî an jî menstruasyon, derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 51flpdfgwhvcjn38yplhrdibgfqj2z4 2080937 2080936 2026-07-18T13:32:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080937 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} nxsjf6dipvbfrmq8ro4ldm6vygccgqw 2080938 2080937 2026-07-18T13:32:26Z Kurê Acemî 105128 2080938 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} rwbicd8ztluvb6pzko81ah41mctqzxv 2080939 2080938 2026-07-18T13:32:40Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2080939 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} ki5xoy8nauelrsnlgc8sd5z1w3lgrmn 2080940 2080939 2026-07-18T13:32:56Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] 2080940 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] 0u1nl0a5ysxbmoe1wuyhzl11liw5rs8 2080941 2080940 2026-07-18T13:33:09Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Biyolojî]] 2080941 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] oaev5qcaeu4do3tmtge5fh1emftzlxp 2080942 2080941 2026-07-18T13:33:22Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Pirbûn]] 2080942 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] hnxkgaywer5nrjvodnbit0hou4yj0fl 2080943 2080942 2026-07-18T13:33:31Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 2080943 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye. Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] iv9x7wdwnikfjzyo515sqxtanpyjow8 2080944 2080943 2026-07-18T13:33:54Z Kurê Acemî 105128 2080944 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e. Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye. Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] mqmqfxbt04qo7kanedccppj1z36rsl2 2080945 2080944 2026-07-18T13:34:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080945 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike. Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 5zjkcrauqy2em6n94ozxmhe1a5knkhi 2080946 2080945 2026-07-18T13:34:43Z Kurê Acemî 105128 2080946 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin. Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] ofdoapmkasd6gkmqqwafuvobaz9txu5 2080947 2080946 2026-07-18T13:35:04Z Kurê Acemî 105128 2080947 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e. Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] dpeakabf2cnnpy93lxj476tlatxg7rm 2080948 2080947 2026-07-18T13:35:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080948 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin. Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 7dwxeevii4t0g7z480wvea2kd23n15b 2080949 2080948 2026-07-18T13:36:12Z Kurê Acemî 105128 2080949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e. Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] qxn4jlaqrovksfr3z148hvq5ij3efd0 2080950 2080949 2026-07-18T13:36:36Z Kurê Acemî 105128 2080950 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake. Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] jn0f84sqv4q8bsfi6sb63dfddwhdc75 2080951 2080950 2026-07-18T13:37:18Z Kurê Acemî 105128 2080951 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe. Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] ql7696l44szx5bdyehp3if4hynd9akf 2080952 2080951 2026-07-18T13:37:38Z Kurê Acemî 105128 2080952 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste. Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 9pnh2jt6u4pev7prazexf56wvehps7y 2080953 2080952 2026-07-18T13:37:51Z Kurê Acemî 105128 2080953 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin. Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] n7rp3ksf3gnrph3gb5ldupajlv0oyoy 2080954 2080953 2026-07-18T13:38:29Z Kurê Acemî 105128 2080954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn. Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] d7mkjm3jx4qkq38guxf9nn7fzcees6n 2080955 2080954 2026-07-18T13:38:45Z Kurê Acemî 105128 2080955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 8bqgzfq1uj6ditxra8mz9pij4m9b9tr 2080956 2080955 2026-07-18T13:39:23Z Kurê Acemî 105128 2080956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 7v0yuijzmuwixvyqld6q6xcksmnk8ew 2080957 2080956 2026-07-18T13:39:49Z Kurê Acemî 105128 2080957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] gfr8llf0piefeopfwvsfdmwymutom26 2080958 2080957 2026-07-18T13:40:37Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene. Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] ccpf9wkzzm0x4faull6bdnz10kf8f3w 2080959 2080958 2026-07-18T13:41:02Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2080959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> === . === Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 3luzb67npvxmd3eypqan819ly1smlvq 2080960 2080959 2026-07-18T13:41:12Z Kurê Acemî 105128 2080960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de. Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe. == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] ga4ajs8abob1y4vcw7eyhey5fhxp1hy 2080961 2080960 2026-07-18T13:41:32Z Kurê Acemî 105128 2080961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014Men" /> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe.<ref name="Women2014Men" /> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 4el1rbg1zgcy95p8bq3sxjap53hy5e9 2080962 2080961 2026-07-18T13:42:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080962 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''', derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014Men" /> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe.<ref name="Women2014Men" /> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 13dvm2d0cyret1kbj6jzfxeuxd819c7 2080964 2080962 2026-07-18T13:44:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2080964 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''menstrual siklus''), derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{cite journal |last1=Thiyagarajan |first1=Dhanalakshmi K. |last2=Basit |first2=Hajira |last3=Jeanmonod |first3=Rebecca |date=27 September 2024 |title=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |journal=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29763196}}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{cite book |title=Women's Gynecologic Health |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2011 |page=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |archive-date=26 June 2015 |url-status=live}}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |title=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |website=Office of Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |archive-date=26 June 2015}}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{cite journal |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |date=November 2006 |title=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=5 |pages=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access=}}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name=":6">{{cite journal |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |date=2019-08-27 |title=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |journal=npj Digital Medicine |volume=2 |issue=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |article-number=83}}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{cite web |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |title=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |website=Cleveland Clinic |access-date=16 August 2024}}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |title=Menopause: Overview |website=National Institutes of Health |date=28 June 2013 |access-date=8 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |archive-date=2 April 2015}}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{cite journal |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |date=2019 |title=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=220 |issue=6 |pages=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free}}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{cite journal |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |date=October 2011 |title=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |journal=American Family Physician |volume=84 |issue=8 |pages=918–924 |pmid=22010771}}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |title=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |website=Office on Women's Health |date=23 December 2014 |access-date=23 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |archive-date=28 June 2015}}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014Men" /> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe.<ref name="Women2014Men" /> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] 3p1lwbvfieqi9nrt6jw9xgnyyvvd9qi 2080967 2080964 2026-07-18T14:12:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Navên ref-an rast kir.) 2080967 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} [[Wêne:Lining of Uterine Wall.jpg|thumb|Diyagrama ku nîşan dide ka çawa perdeya navxweyî ya malzarokê di dema çerxa adetê de pêş dikeve û hilweşiyayî dibe.]] '''Adet''', '''bênimejî''' an jî '''menstruasyon''' (ji [[Zimanê latînî|latînî]]: ''menstrual siklus''), derxistina birêkûpêk a [[xwîn]] û tevna mukozê ya ji perdeya hundirîn a malzarokê bi rêya [[zê]]yê ye.<ref name="Thiyagarajan">{{Jêder-kovar |paşnav1=Thiyagarajan |pêşnav1=Dhanalakshmi K. |paşnav2=Basit |pêşnav2=Hajira |paşnav3=Jeanmonod |pêşnav3=Rebecca |tarîx=27 îlon 2024 |sernav=Physiology, Menstrual Cycle |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500020/ |kovar=StatPearls |weşanger=StatPearls Publishing |pmid=29763196 }}</ref> Taybetmendiya [[Çerxa mehane|çerxa adetê]] bilindbûn û daketina [[hormon]]an e.<ref name="Thiyagarajan" /> Adet bi daketina asta [[Procesteron|progesteronê]] destpê dike û nîşanek e ku [[ducanî]] çênebûye.<ref name="Thiyagarajan" /> Ji bo parastina paqijiyê di dema menstruasyonê de, produktên paqijiyê yên taybet ji bo jinan re tên bikaranîn. Adeta yekem ku wekî "menarşe" tê zanin, bi gelemperî di çaxa balixbûnê de, yanî di navbera temenê 11 û 13 saliyê de destpê dike.<ref name="Jones2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Women's Gynecologic Health |weşanger=Jones & Bartlett Publishers |tarîx=2011 |rûpel=94 |isbn=978-0-7637-5637-6 |url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626120253/https://books.google.ca/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA94 |roja-arşîvê=26 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Lêbelê, destpêkirina adetê di temenekî biçûk ê wekî heşt saliyê de jî wekî rewşeke normal tê hesibandin.<ref name="Women2014Men">{{Jêder-malper |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |sernav=Menstruation and the menstrual cycle fact sheet |malper=Office of Women's Health |tarîx=23 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=25 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626134338/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menstruation.html |roja-arşîvê=26 hezîran 2015 }}</ref> Temenê navîn ê adeta yekem li welatên pêşveçûyî bi gelemperî derengtir û li welatên pêşketî zûtir e.<ref name="Diaz2006">{{Jêder-kovar |vauthors=Diaz A, Laufer MR, Breech LL |tarîx=November 2006 |sernav=Menstruation in girls and adolescents: using the menstrual cycle as a vital sign |kovar=Pediatrics |cild=118 |hejmar=5 |rr=2245–2250 |doi=10.1542/peds.2006-2481 |pmid=17079600 |s2cid=37802775 |doi-access= }}</ref> Çaxa asayî ya di navbera roja yekem a adetê û roja yekem a ya din de, ji bo jinên genç di navbera 21 û 45 rojan de ye; li cem jinên berbext, ev çax di navbera 21 û 35 rojan de diguhere û pir caran 28 roj wekî hejmara navîn tê destnîşankirin.<ref name="Women2014Men" /><ref name="Diaz2006" /> Di lêkolîna herî berfireh a li ser daneyên sepanên şopandina heyzê de, hate diyarkirin ku dirêjahiya navîn a çerxa adetê 29,3 roj e.<ref name="Bull JR2019">{{Jêder-kovar |vauthors=Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J |tarîx=2019-08-27 |sernav=Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles |kovar=npj Digital Medicine |cild=2 |hejmar=1 |doi=10.1038/s41746-019-0152-7 |pmc=6710244 |pmid=31482137 |hejmara-gotarê=83 }}</ref> Adet bi gelemperî du heta heft rojan dikişîne. Di çaxa ducaniyê de adet radiweste û bi gelemperî di mehên destpêkê yên şîrdanê de jî destpê nake.<ref name="Women2014Men" /> Piştî zayînê adeta piştî zayînê (lochia) çêdibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.clevelandclinic.org/health/articles/9682-pregnancy-physical-changes-after-delivery |sernav=Pregnancy: Physical Changes After Delivery |malper=Cleveland Clinic |roja-gihiştinê=16 tebax 2024 }}</ref> Adet, û ligel wê îhtîmala ducaniyê, piştî menopozê – ku bi gelemperî di navbera temenê 45 û 55 saliyê de pêk tê – radiweste.<ref name="NIH2013Def">{{Jêder-malper |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause |sernav=Menopause: Overview |malper=National Institutes of Health |tarîx=28 hezîran 2013 |roja-gihiştinê=8 adar 2015 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx |roja-arşîvê=2 nîsan 2015 }}</ref> Di çaxa adetê de, %38ê ji jinan ragihandin ku ew nikarin hemû çalakiyên xwe yên rojane yên asayî pêk bînin.<ref name="The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women">{{Jêder-kovar |vauthors=Schoep ME, Nieboer TE, van der Zanden M, Braat DD, Nap AW |tarîx=2019 |sernav=The impact of menstrual symptoms on everyday life: a survey among 42,879 women |kovar=Am J Obstet Gynecol |cild=220 |hejmar=6 |rr=569.e1–569.e7 |doi=10.1016/j.ajog.2019.02.048 |pmid=30885768 |doi-access=free }}</ref> Nîşaneyên beriya adetê ku tesîrê li heyata asayî dikin, wekî sendroma pêş-adetê têne binavkirin. Nêzîkî %20 heta %30ê jinan rastî pêş-adetê tên, û %3 heta %8ê wan jî nîşaneyên giran dijîn.<ref name="AFP2011">{{Jêder-kovar |vauthors=Biggs WS, Demuth RH |tarîx=October 2011 |sernav=Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder |kovar=American Family Physician |cild=84 |hejmar=8 |rr=918–924 |pmid=22010771 }}</ref> Di nav wan nîşaneyan de [[akne]], hestiyariya pêsîran, werimîn, westiyan, hêrsbûn û guhertinên rewşa hestyarî hene.<ref name="Women2014PMS">{{Jêder-malper |url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |sernav=Premenstrual syndrome (PMS) fact sheet |malper=Office on Women's Health |tarîx=23 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=23 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150628073755/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/premenstrual-syndrome.html |roja-arşîvê=28 hezîran 2015 }}</ref> Hin nîşanên din ên ku hinek jinan dibînin ev in: êşa çaxa adetê (texmîn tê kirin ku rêjeya wê di navbera %50 û %90î de ye), xwînberdana zêde di çaxa adetê de û xwînberdana neasayî di her kêliya dewra adetê de.<ref name="Women2014Men" /> Nebûna adetê ku wekî "amenorrhea" tê zanin, rewşek e ku tê de adet heta temenê 15 saliyê çênebûye an jî ev 90 roj in dubare nedibe.<ref name="Women2014Men" /> == Binêre == * [[Çerxa mehane]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Pirbûna zayendî]] [[Kategorî:Sîstema pirbûnê ya jin]] 7ii43tbweahnkobhsnrdwf9oc10s2q4 0 329000 2081014 2026-07-19T09:05:02Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2081014 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2081015 2081014 2026-07-19T09:07:11Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081015 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê 3brp24hva4wc71r7ayypftxwj7el3p7 2081016 2081015 2026-07-19T09:09:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081016 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). qub0cre4gbci0812s6jdzo9mk47r9jr 2081017 2081016 2026-07-19T09:10:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081017 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. kkhbtgtvsh0j42k9a70ouz8ynpjqnis 2081018 2081017 2026-07-19T09:11:19Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081018 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. kb5i979dtxwitt4cpis61ejkved8srr 2081019 2081018 2026-07-19T09:11:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081019 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == 15zjsdxrn2iz4j5zbm1hn2xqj3xquce 2081020 2081019 2026-07-19T09:11:41Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2081020 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 6saim8202saikmp6cn2jbd9xp3324b7 2081021 2081020 2026-07-19T09:12:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081021 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} odq32w0k67y9ydjjkiitm3gvmnbqvhj 2081022 2081021 2026-07-19T09:12:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081022 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb]] Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} d4wvunx0wa85fayms66aycvpcptlqon 2081023 2081022 2026-07-19T09:13:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081023 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ffurz9y225e6ccn2xzftqqun16k3tk5 2081024 2081023 2026-07-19T09:14:34Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Laşê mirovan]] 2081024 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Laşê mirovan]] h7h9fwzwbtxv1zdph4r9lrmqkkm775m 2081025 2081024 2026-07-19T09:14:45Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Biyolojî]] 2081025 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Biyolojî]] er9706rjx02rxlb671hgiqr6cvvirtq 2081026 2081025 2026-07-19T09:15:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081026 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] Sîstema bergiriyê behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |language=en |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Biyolojî]] hsgkt1k3eoa84gh8vofr8lczcqu1729 2081027 2081026 2026-07-19T09:15:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081027 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] '''Sîstema bergiriyê''' behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |language=en |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Biyolojî]] kqoiise4syv3iqxdpiinn6a46k437iu 2081028 2081027 2026-07-19T09:15:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081028 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] '''Sîstema bergiriyê''' behsa kombûna [[molekul]] û [[Xane|xaneyên]] di nav [[Organîzm|organîzmeyekê]] de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake.<ref>{{Citation |title=In brief: How does the immune system work? |date=2023-06-06 |work=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |access-date=2026-02-21 |language=en |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Biyolojî]] 9nl8hzrtkx2qq9eyn7gv6bu17wsr7m6 2081029 2081028 2026-07-19T10:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2081029 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] '''Sîstema bergiriyê''' behsa kombûna [[molekul]] û [[xane]]yên di nav [[organîzm]]eyekê de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake.<ref>{{Jêder |sernav=In brief: How does the immune system work? |tarîx=2023-06-06 |xebat=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |weşanger=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] q1v36esbcvom43lrlbw5azr4akc6v8x 2081030 2081029 2026-07-19T11:12:16Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081030 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Neutrophil with anthrax copy.jpg|thumb|Wêneyeke mîkroskopa elektronî ya skankirinê ji nêutrofîlekê (zer/rastê) ku bakteriyên antraksê (porteqalî/çepê) dihewîne – xêza pîvanê 5 μm ye (rengê çêkirî).]] '''Sîstema bergiriyê''' behsa kombûna [[molekul]] û [[xane]]yên di nav [[organîzm]]eyekê de dike ku di parastina li dijî molekul û xaneyên potansiyel a zirardar de beşdar in (bersiva bergiriyê). Parastina bergiriyê di organîzmayên bilindtir de sîstemek tevlihev e ku têkiliya [[Endam (biyolojî)|endam]], celebên xaneyan û molekulên cihêreng vedihewîne. Ew zirara tevnê ya ku ji hêla patojenan di heywan û nebatan de çêdibe asteng dike û hem van patojenan û hem jî madeyên biyanî ji organîzmayê ji holê radike; wekî din, sîstema bergiriyê dikare xaneyên nexweş an anormal, wekî xaneyên [[şêrpence]], ji holê rake.<ref>{{Jêder |sernav=In brief: How does the immune system work? |tarîx=2023-06-06 |xebat=InformedHealth.org [Internet] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279364/ |roja-gihiştinê=2026-02-21 |ziman=en |weşanger=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] eoj5qu4tgp8n0ja85895zd1ftjutph5