Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Herêma Kurdistanê 0 1116 2081960 2081508 2026-07-25T06:20:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081960 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |archive-date=2026-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |url-status=dead }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] t50xztjk2o3m87v7acufd1rk3b6jqxt 2081962 2081960 2026-07-25T07:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2081962 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |roja-arşîvê=2026-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] k72w458896azp6b893hhcbh2wmx0sxo Ewropa 0 4526 2081926 2081638 2026-07-24T21:57:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081926 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ}}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505}}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC}}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273}}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland}}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ}}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273}}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131}}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418}}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037}}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239}}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844}}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120}}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB]}}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009}}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui}}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7}}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions}}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090}}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20}}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406}}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11}}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136}}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ}}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22}}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ}}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ}}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund}}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ}}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |archive-date=2015-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |url-status=dead }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |archive-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |url-status=dead }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |url-status=dead }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 48hey8gqm20sn8xhet0hlonavtydbrt 2081927 2081926 2026-07-24T22:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2081927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] orah5v8f7tztxzv0gdat9v3v0ufh7ha 2081951 2081927 2026-07-25T05:34:46Z Penaber49 39672 2081951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] kcg2xnwgi47w5n50bt06phlzeq60ls7 2081952 2081951 2026-07-25T05:36:54Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen a despêkê */ 2081952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] trh5wbk1k13hcps6aca3dkwjsa11js7 2081953 2081952 2026-07-25T05:41:40Z Penaber49 39672 2081953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 6bv09nze8dovvivcw0iiu3l3memms3y 2081954 2081953 2026-07-25T05:42:32Z Penaber49 39672 2081954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 9vw9rpxthbg2ezwapegwt1k42peo6rn 2081955 2081954 2026-07-25T05:44:22Z Penaber49 39672 2081955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] cfm2n1jp6es24ti21chzzqllus7bi61 2081956 2081955 2026-07-25T05:47:17Z Penaber49 39672 2081956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ninpuhias0xl038y5qey4xzd7vly01t 2081957 2081956 2026-07-25T05:48:47Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen a despêkê */ 2081957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] f605n1vh8cv1t8zau0zgrwafmg4wfec 2081958 2081957 2026-07-25T05:50:19Z Penaber49 39672 2081958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2yem a Spanyayê û Armadaya 3yem a Spanyayê) nekarîn êrîşî Îngilîstanê bikin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 12nkfmkor9ewqrdjg43xxnppthkm56y 2081959 2081958 2026-07-25T05:50:57Z Penaber49 39672 2081959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 28j9nbnzto8wk3op91gjpx39mq79cy5 2081961 2081959 2026-07-25T06:34:05Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen a despêkê */ 2081961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] ekvc1gm8re6aqxibmnnigftfwx5fjm5 2081969 2081961 2026-07-25T09:50:50Z Penaber49 39672 2081969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] hmo0g9h8ynyzyim1c0k9wioozzhh8o2 2081970 2081969 2026-07-25T09:51:59Z Penaber49 39672 2081970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 3em4on6q4e17ii88id6f9qjfo9qpteo 2081971 2081970 2026-07-25T09:54:26Z Penaber49 39672 2081971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye. Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike. Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gezrn2jeg8sewra6p95jy5ipkwbwnsg 2081972 2081971 2026-07-25T09:55:15Z Penaber49 39672 2081972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye. Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike. Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane. Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k5ofze063fdxarz5jmrykzd5osu5k1o 2081973 2081972 2026-07-25T09:56:34Z Penaber49 39672 2081973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye. Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike. Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane. Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye. Têkçûna osmaniyan a di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 012i492bxw28psg92jjsep2a1ioplw7 2081974 2081973 2026-07-25T09:58:02Z Penaber49 39672 2081974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ewropa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref> ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] tê qebûl kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in. Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar= |doi=10.1525/9780520918597 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}</ref> Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê kolonî kirin. Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin. Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}</ref> Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin. == Bêjenasî == Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye. == Dîrok == === Pêşdîrok === [[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê. {{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}} {{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]] [[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]] [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]] Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}</ref> ''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}</ref> Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}</ref> û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}</ref> Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}</ref> Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}</ref> Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&pg=PA58 }}</ref> Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}</ref> Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}</ref> Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge & Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 }}</ref> === Serdema kevnareya klasîk === [[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]] [[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]] Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.<ref name="Daly2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}</ref> Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.<ref name="Daly2013" /> Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}</ref> Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}</ref> Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû. Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}</ref> Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}</ref> Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}</ref> Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&pg=PA273 }}</ref> Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}</ref> === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]] [[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]] Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê "serdema koçberan" hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}</ref> Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê "serdema tarî" ya Ewropayê bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}</ref> Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}</ref> Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}</ref> Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}</ref> Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}</ref> Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine. [[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]] Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}</ref> Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê "[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]" hatiye erkdar kirin.<ref name="Gong2006">{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}</ref> Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}</ref> [[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism & Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}</ref> Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}</ref> === Serdema navîn a bilind û dereng === [[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|Dagirkirina mongolan 1236-1242]] Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye. Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê. Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}</ref> Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.<ref name="Gong2006"/> Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.<ref name=":1" /> Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û "axên pîroz" dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}</ref> Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}</ref> Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&pg=PA330 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&pg=PA179 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&pg=PA136 }}</ref> Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}</ref> Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}</ref> [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}</ref> Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}</ref> Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}</ref><ref name="Dukes1998">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}</ref> Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya "serdestiya tataran" li ser Rûsyayê nîşan dide.<ref name="Dukes1998"/> Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Serdema nûjen a despêkê === Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin. Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye. Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine. Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li Romayê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. Spanya û Portekîz, hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine. Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li Atlantîkê û li serê başûrê Afrîkayê. Kristof Kolumbus di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine. Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin. Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye. Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye. Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike. Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane. Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye. Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû. == Erdnîgarî == [[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]] Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}</ref> Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike. Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn. Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye. === Avhewa === [[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê: <br /> {{legend|#9fd6c9|Tundra}} {{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}} {{legend|#006d64|Taîga}} {{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} <br /> {{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}} {{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}} {{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}} {{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]] Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike. Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e. == Dabeşkirin == {{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}} {{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}} == Gelhenasî == {{Gotara bingehîn|Ewropî}} === Ziman === === Dîn === == Siyaset == {{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}} == Dewletên Ewropayê == {{Nexşeya Ewropayê}} Li Ewropa ev dewlet hene: * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Albanya}} * {{Ala|Andorra}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Bulgaristan}} * {{Ala|Çekya}} * {{Ala|Danîmarka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îslenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kosovo}} * {{Ala|Kroatya}} * {{Ala|Makedonya}} * {{Ala|Letonya}} * {{Ala|Liechtenstein}} * {{Ala|Lîtvanya}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Mecaristan}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Moldova}} * {{Ala|Monako}} * {{Ala|Montenegro}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Romanya}} * {{Ala|Belarûs}} * {{Ala|San Marîno}} * {{Ala|Swêd}} * {{Ala|Swîsre}} * {{Ala|Serbistan}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} * {{Ala|Ûkrayna}} * {{Ala|Vatîkan}} * {{Ala|Yewnanistan}} === Welatên din === Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin. * {{Ala|Rûsya}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Qazaxistan}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Gurcistan}} == Dirav (pere) == [[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011): * {{Ala|Almanya}} * {{Ala|Awistriya}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Estonya}} * {{Ala|Fînlenda}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Îrlenda}} * {{Ala|Îtalya}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Malta}} * {{Ala|Portûgal}} * {{Ala|Slovakya}} * {{Ala|Slovenya}} * {{Ala|Spanya}} Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin. == Binêre == * [[Êvaristan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Europe}} {{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}} {{Wikiatlas|Europe}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&searchmode=none Etîmolojiya peyva "Ewropa"] {{Parzemîn}} {{Dewletên Ewropayê}} {{YE}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ewropa| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] gy1sp79k39ijhj58qlzhupzse64lezy Ermenistan 0 4775 2081975 2026045 2026-07-25T11:06:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ermenistan''' ([[ermenî]]: Հայաստան, ''Hayastan''), bi fermî '''Komara Ermenistanê''' (ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, ''Hayastani Hanrapetutyun''), welatek li başur-rojavaya [[Ewropa]]yî-[[Asya]]yî di navbera [[Deryaya Reş]] û ya [[Deryaya Qezwînê]] de ye. Zimanê fermî [[ermenî]] ye. Serbajarê Ermenistanê [[Rewan]] (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê [[Tirkiye]], [[Îran]], [[Azerbaycan]] û [[Gurcistan]]ê ye. Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê]], [[Asya|Banka Pêşketinê ya Asyayê]], [[Serxwebûn|Hevgirtina Dewletên Serbixwe]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya [[Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]], û her weha hevalbendiya leşkerî [[Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf]] (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê [[Civata Aborî ya Avrasyayê]], [[Frankofon]]î û [[Tevgera Ne-Peymanan]] ye. Li Ermenistanê li gor serjimêra sala [[2001]]ê derdora 45.000 kurd dijîn<ref>http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628010450/http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 |date=2009-06-28 }} Heso Hurmî: Geryanek di nav Kurdên Êzîdî de li Kafkasê</ref>. == Demografîk == [[Wêne: Bevölkerungspyramide Armenien 2016.png|thumb|Piramîdê Nifûsa Ermenistanê]] Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).<ref> {{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Gotara bingehîn|Nîjadkujiya ermeniyan}} [[Wêne: ArmenianDiaspora.png|thumb|Nexşeya belavbûna Diyaspora gelê ermenî]] Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya [[Xiristiyanî]] kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |sernav=Armenian (people) {{!}} Description, Culture, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Komên etnîk === [[Wêne: Armenia ethnic map (2022 census).png|thumb|Nexşeya etnîkî za Ermenistanê]] 98,1% ji nifûsa Ermenistanê, [[ermenî]] ne, 1,2% [[kurd]] in û 0,4% [[rûs]]. Hindekariya din wekî kesên [[Ukraynî|ûkraynî]], [[alman]], [[gurcî]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Faris (Gelê Îranê)|faris]] in.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/25/worlds-largest-yazidi-temple-under-construction-in-armenia |sernav=World's largest Yazidi temple under construction in Armenia |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Religion |tarîx=2016-07-25 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Armenia |sernav=Armenia {{!}} Geography, Population, Map, Religion, & History {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> === Dîn === Piraniya Ermenistanê bi bawerî [[Xristiyan]] in. Hindekariya [[Êzîdî]] 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn. == Parêzgehên Ermenistanê == Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê: {| | # [[Aragatzotn]] # [[Parêzgeha Ararat|Ararat]] # [[Armavîr]] # [[Gêxarkûnîk]] # [[Kotayk]] # [[Lorî]] # [[Şîrak]] # [[Sunîk]] # [[Tavûş]] # [[Vayots Dzor]] # [[Êrîvan]] | [[Wêne:Armenia provinces english.png|250px]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenia}} * [http://www.armenica.org Armenica.org] * [http://www.Armenianhighland.com ArmenianHighland] * [http://kurdisharmenian.blogspot.com Kurdish Armenian blog] {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ermenistan| ]] [[Kategorî:Piştqefqasya]] [[Kategorî:Qefqasya]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] 6tjth9rksekuuulftzn7sopw7wdcddp 2081976 2081975 2026-07-25T11:06:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Ermenistan''' ([[ermenî]]: Հայաստան, ''Hayastan''), bi fermî '''Komara Ermenistanê''' (ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, ''Hayastani Hanrapetutyun''), welatek li başur-rojavaya [[Ewropa]]yî-[[Asya]]yî di navbera [[Deryaya Reş]] û ya [[Deryaya Qezwînê]] de ye. Zimanê fermî [[ermenî]] ye. Serbajarê Ermenistanê [[Rewan]] (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê [[Tirkiye]], [[Îran]], [[Azerbaycan]] û [[Gurcistan]]ê ye. Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Konseya Ewropayê]], [[Asya|Banka Pêşketinê ya Asyayê]], [[Serxwebûn|Hevgirtina Dewletên Serbixwe]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya [[Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur]], û her weha hevalbendiya leşkerî [[Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf]] (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê [[Civata Aborî ya Avrasyayê]], [[Frankofon]]î û [[Tevgera Ne-Peymanan]] ye. Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn.<ref>http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628010450/http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5359 |date=2009-06-28 }} Heso Hurmî: Geryanek di nav Kurdên Êzîdî de li Kafkasê</ref> == Demografîk == [[Wêne: Bevölkerungspyramide Armenien 2016.png|thumb|Piramîdê Nifûsa Ermenistanê]] Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).<ref> {{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Gotara bingehîn|Nîjadkujiya ermeniyan}} [[Wêne: ArmenianDiaspora.png|thumb|Nexşeya belavbûna Diyaspora gelê ermenî]] Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya [[Xiristiyanî]] kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide |sernav=Armenian Genocide {{!}} History, Causes, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-people |sernav=Armenian (people) {{!}} Description, Culture, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Komên etnîk === [[Wêne: Armenia ethnic map (2022 census).png|thumb|Nexşeya etnîkî za Ermenistanê]] 98,1% ji nifûsa Ermenistanê, [[ermenî]] ne, 1,2% [[kurd]] in û 0,4% [[rûs]]. Hindekariya din wekî kesên [[Ukraynî|ûkraynî]], [[alman]], [[gurcî]], [[tirk]], [[Azerî (gel)|azerî]], [[Faris (Gelê Îranê)|faris]] in.<ref> {{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/25/worlds-largest-yazidi-temple-under-construction-in-armenia |sernav=World's largest Yazidi temple under construction in Armenia |paşnav=Sherwood |pêşnav=Harriet |paşnav2=correspondent |pêşnav2=Religion |tarîx=2016-07-25 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref><ref> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Armenia |sernav=Armenia {{!}} Geography, Population, Map, Religion, & History {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-25 }}</ref> === Dîn === Piraniya Ermenistanê bi bawerî [[Xristiyan]] in. Hindekariya [[Êzîdî]] 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn. == Parêzgehên Ermenistanê == Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê: {| | # [[Aragatzotn]] # [[Parêzgeha Ararat|Ararat]] # [[Armavîr]] # [[Gêxarkûnîk]] # [[Kotayk]] # [[Lorî]] # [[Şîrak]] # [[Sunîk]] # [[Tavûş]] # [[Vayots Dzor]] # [[Êrîvan]] | [[Wêne:Armenia provinces english.png|250px]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenia}} * [http://www.armenica.org Armenica.org] * [http://www.Armenianhighland.com ArmenianHighland] * [http://kurdisharmenian.blogspot.com Kurdish Armenian blog] {{Dewletên Ewropayê}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewletên li Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ermenistan| ]] [[Kategorî:Piştqefqasya]] [[Kategorî:Qefqasya]] [[Kategorî:Welatên di nav bejayiyê de]] 62wov0cz51ms7v1ta9o496zcx5loqkg Palax 0 10681 2081924 2023673 2026-07-24T20:28:19Z ~2026-41238-53 171486 /* */ 2081924 wikitext text/x-wiki Gundê Ehmedê Biçuk {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Palax''' ({{1946|Palak}}, {{bi-tr|Eşkin}}), [[gund]]ekî navçeya [[Wêranşar]]a [[Riha]]yê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} {{Koord|37.2454070|N|39.6943714|E|format=dms|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] is8zg5xncg5e2c0g6m158iiij3ojdt2 2081925 2081924 2026-07-24T20:32:18Z ~2026-41238-53 171486 /* */ 2081925 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Palax''' ({{1946|Palak}}, {{bi-tr|Eşkin}}), [[gund]]ekî navçeya [[Wêranşar]]a [[Riha]]yê ye. Gûndê Ehmede Biçuke . Gund di destê eşîra Xidrekanda ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} {{Koord|37.2454070|N|39.6943714|E|format=dms|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] h0oad7vftiu5xsq1k13mxh32srogl20 2081968 2081925 2026-07-25T08:48:55Z Penaber49 39672 /* */ 2081968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Palax''' ({{1946|Palak}}, {{bi-tr|Eşkin}}), [[gund]]ekî navçeya [[Wêranşar]]a [[Riha]]yê ye. Gûndê Ehmede Biçuke. Gund di destê eşîra Xidrekanda ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Gundên Wêranşarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riha-şitil}} {{Koord|37.2454070|N|39.6943714|E|format=dms|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Wêranşarê]] 9zv7oig7887jcwex8ks2z5i85o2md8u Alyawa, Gever 0 14098 2081839 2081795 2026-07-24T12:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2081839 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Alyawa}} {{Agahîdank gund | nav = Alyawa | navê_din = | navê_fermî = Alyawa | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye | koordînat = {{Koord|37.5265183|N|44.6008790|E|display=inline, title}} }} '''Alyawa'''<ref>https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/yuksekova-koylerinin-kurtce-turkce-ve-eski-isimleri-241561.htm</ref> ({{1946|Alyava}}, {{bi-tr|Ağaçlı}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2012]] | |- |[[2010]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] l7wxd95kvxnimha546rwjx8jwv6hoq7 Basan, Gewer 0 14103 2081912 1326458 2026-07-24T18:01:00Z MikaelF 935 Ji bo [[Basan, Gever]] hat beralîkirin 2081912 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Basan, Gever]] 6cgc66o5lmlh9k096ba6rn88bbp4zkh Fadime Şahin 0 49836 2081928 2065149 2026-07-24T22:18:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081928 wikitext text/x-wiki '''Fadime Şahin''' (jdb. [[1972]] li [[Narmikan]] a [[Erxewan]]ê, [[Meletî]]) keça [[kurd]] a di operasyoneke [[şerê psîkolojîk]] a dûrxistina hikûmeta [[Necmettin Erbakan]] (serokwezîrê berê yê tirkperwer-îslamîst) de hatiye bikaranîn e. == Jiyan == Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Bavê wî (Hesen), karker bû û carnan jî xalîçe difirot. Fadîme jî di karên cuda de dixebite, alîkariya bavê xwe dike. Sekreteriyê dike, di fabrikê de dixebite. Fadîme ji zaroktiyê ve bala xwe berdide olê. Baweriya wê bo oldar, îmam, meleyan gelek mezin e. Sedemekê jî ev e ku, Fadîme bikeve vê dafikê. Niha marî bûye (zewiciye), zarokên wê hene û bi nasnameya xwe ya nû li bajarekî herêma Marmarayê dijî. == Ergenekonê çima Şahin bijart? == Malbata Şahînê jî wekî bi hezaran gundiyên Narmikanê koçber bûbû, li [[Stembol]]ê dijiya. Niştecihên Narmikanê gelek mêvanperwer, merd in. Li xerîbiyê hevûdu digirin, xwedî li xizanên xwe derdikevin, welatparêz in. Herwiha di meseleya şîrovekirina namûsê de wekî tevahiya kurdan gelek serhişk in, ne bi çavên xirabiyê li xelkê dinêrin, ne jî dihêlin yek viya bike. Medya û çapemeniyê de amadekariyên cûntayeke leşkerî dihatin kirin. Li ser text [[Refah Partisi]] ya Necmettin Erbakan hebû û ew bi nasnameya xwe ya îslamîst, dijberê laîktiyê dihate pêşkêşkirin. Di rastiyê de Erbakan tirkperwer, hezkiriyê artêşê bû. Di siyasetê de newêrek bû. Artêşê bixwestiba dikaribû bi hêsanî hikûmeta wî betal bikin. Lê diviyabû gel amade, gel bihata amadekirin. Medyayê hin kesayetiyên wekî [[Müslüm Gündüz]], [[Ali Kalkancı]], [[Seyhan Soylu]] (bernavk: Sîsî), [[Ümit Bavbek]], [[Ümit Oğuztan]], Prof. Zekeriya Beyaz ([[Beyaz Hoca]]) ûêd derxistên pêş, hêd hêdî gel bi bahaneya ''"laîktî ji dest diçe, şerîet tê"'' sor dikirin. Fadîme digirî ku destdirêjiya namûsa wê hatiye kirin. Girî û hêstirên wê bo rojan, hefteyan di TVan de tên weşandin. Gel li îslamîstan tê sor kirin, riya cûntayê tê vekirin. Wekî çawa [[Rayber]], [[Qaso]], [[Sedat Bucak]], [[Yeşil]] bikaranibûn, ango di karên xwe yên nebaş de kurd bikaranibûn, îcar jî kurdek pêwîst bû. Ew jî dîtin Fadime Şahin. Fadime Şahin miroveke baş, nefisbiçûk, dilbirehm bûye. Xebatkarên hêzên veşarî yên dewletê, bi gef, xapandin û tirsandinê, ango bi darê zorê wî mecbûrê sîxurî û provokasyonan dikin. Şahin di çalakiya binçavkirina serokê terîqeta [[Aczmendî]] Müslüm Gündüz de tê bikaranîn (kanûna pêşîn a 1996ê). Kamerayên kanalên TVê bi alîkariya polîsan dikevin mala Gündüz û ew di ganecaniyê de (sex) tên qefilandin. Kanalên TVê herduyan di kincên xewê de û nîvtazî pêşkêş dikin. Artêş biserdikeve, cûntaya, [[derbeya 28ê sibatê]] 1997ê bi serketin dawî dibe. Erbakan ji serokwezîrê tê dûrxistin. Tirkiye dikeve bin desthilatdariya [[Ergenekon]], [[kemalîst]]ên radîkal, artêş, [[JİTEM]]ê. == Bi nasnameyeke nû, li ber xwe dide == Piştî ku karê dewletê pê xilas dibe, bo Fadîmeyê rojên reş jî destpê dike. Bavê wî sala 2007ê di nava xizanî û derdan de jiyana xwe jidest dide. Malbat perîşan dibe. Fadîme nasnameya xwe diguherîne. Ango bi navekî nû dest bi jiyanê dike. == Girêdanên derve == * [http://yenisafak.com.tr/Gundem/?t=19.07.2009&i=199583/ Şîroveyek di rojnameya rastgir Yeni Şafakê de]{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (romî) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Sahin, Fadime}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] fqpj03unub1juxewu40nee16ayb18d9 2081929 2081928 2026-07-24T23:23:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2081929 wikitext text/x-wiki '''Fadime Şahin''' (jdb. [[1972]] li [[Narmikan]] a [[Erxewan]]ê, [[Meletî]]) keça [[kurd]] a di operasyoneke [[şerê psîkolojîk]] a dûrxistina hikûmeta [[Necmettin Erbakan]] (serokwezîrê berê yê tirkperwer-îslamîst) de hatiye bikaranîn e. == Jiyan == Di malbateke xizan de hatiye jiyanê. Bavê wî (Hesen), karker bû û carnan jî xalîçe difirot. Fadîme jî di karên cuda de dixebite, alîkariya bavê xwe dike. Sekreteriyê dike, di fabrikê de dixebite. Fadîme ji zaroktiyê ve bala xwe berdide olê. Baweriya wê bo oldar, îmam, meleyan gelek mezin e. Sedemekê jî ev e ku, Fadîme bikeve vê dafikê. Niha marî bûye (zewiciye), zarokên wê hene û bi nasnameya xwe ya nû li bajarekî herêma Marmarayê dijî. == Ergenekonê çima Şahin bijart? == Malbata Şahînê jî wekî bi hezaran gundiyên Narmikanê koçber bûbû, li [[Stembol]]ê dijiya. Niştecihên Narmikanê gelek mêvanperwer, merd in. Li xerîbiyê hevûdu digirin, xwedî li xizanên xwe derdikevin, welatparêz in. Herwiha di meseleya şîrovekirina namûsê de wekî tevahiya kurdan gelek serhişk in, ne bi çavên xirabiyê li xelkê dinêrin, ne jî dihêlin yek viya bike. Medya û çapemeniyê de amadekariyên cûntayeke leşkerî dihatin kirin. Li ser text [[Refah Partisi]] ya Necmettin Erbakan hebû û ew bi nasnameya xwe ya îslamîst, dijberê laîktiyê dihate pêşkêşkirin. Di rastiyê de Erbakan tirkperwer, hezkiriyê artêşê bû. Di siyasetê de newêrek bû. Artêşê bixwestiba dikaribû bi hêsanî hikûmeta wî betal bikin. Lê diviyabû gel amade, gel bihata amadekirin. Medyayê hin kesayetiyên wekî [[Müslüm Gündüz]], [[Ali Kalkancı]], [[Seyhan Soylu]] (bernavk: Sîsî), [[Ümit Bavbek]], [[Ümit Oğuztan]], Prof. Zekeriya Beyaz ([[Beyaz Hoca]]) ûêd derxistên pêş, hêd hêdî gel bi bahaneya ''"laîktî ji dest diçe, şerîet tê"'' sor dikirin. Fadîme digirî ku destdirêjiya namûsa wê hatiye kirin. Girî û hêstirên wê bo rojan, hefteyan di TVan de tên weşandin. Gel li îslamîstan tê sor kirin, riya cûntayê tê vekirin. Wekî çawa [[Rayber]], [[Qaso]], [[Sedat Bucak]], [[Yeşil]] bikaranibûn, ango di karên xwe yên nebaş de kurd bikaranibûn, îcar jî kurdek pêwîst bû. Ew jî dîtin Fadime Şahin. Fadime Şahin miroveke baş, nefisbiçûk, dilbirehm bûye. Xebatkarên hêzên veşarî yên dewletê, bi gef, xapandin û tirsandinê, ango bi darê zorê wî mecbûrê sîxurî û provokasyonan dikin. Şahin di çalakiya binçavkirina serokê terîqeta [[Aczmendî]] Müslüm Gündüz de tê bikaranîn (kanûna pêşîn a 1996ê). Kamerayên kanalên TVê bi alîkariya polîsan dikevin mala Gündüz û ew di ganecaniyê de (sex) tên qefilandin. Kanalên TVê herduyan di kincên xewê de û nîvtazî pêşkêş dikin. Artêş biserdikeve, cûntaya, [[derbeya 28ê sibatê]] 1997ê bi serketin dawî dibe. Erbakan ji serokwezîrê tê dûrxistin. Tirkiye dikeve bin desthilatdariya [[Ergenekon]], [[kemalîst]]ên radîkal, artêş, [[JİTEM]]ê. == Bi nasnameyeke nû, li ber xwe dide == Piştî ku karê dewletê pê xilas dibe, bo Fadîmeyê rojên reş jî destpê dike. Bavê wî sala 2007ê di nava xizanî û derdan de jiyana xwe jidest dide. Malbat perîşan dibe. Fadîme nasnameya xwe diguherîne. Ango bi navekî nû dest bi jiyanê dike. == Girêdanên derve == * [http://yenisafak.com.tr/Gundem/?t=19.07.2009&i=199583/ Şîroveyek di rojnameya rastgir Yeni Şafakê de]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }} (romî) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Sahin, Fadime}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1972]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Erxewanê]] qc7n6x45ijkbbihba6pswlac5xft3bd Hêratî 0 51228 2081964 1546894 2026-07-25T08:15:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081964 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Casol square silk scarf as head scarf.jpg|thumb|Şarpeya li Kurdistanê jin didin serê xwe, ev e]] '''Hêratî''', '''şarpe''' ji [[serpoş]] û [[stûmal]]ên jin û mêran e. Bêjeya ''şarpe'' ji [[fransî]] ''écharpe'' derbasê [[kurdî]] bûye. Pir caran ew şapikek e ku serê por û serê mirov (bi gelemperî jinan) digre û rûyê nepenî dihêle. Ew ji qumaşê sêgoşeyî yan jî qumaşê çargoşeyî yê sêgoşeyî hatiye pêçan û serî pê tê pêçandin. Yên li [[Kurdistan]]ê jin didin serê xwe ji fîbera sentetîk, ebreşûm an pembûyê ye. Jinên kurd ne bi armanceke taybet didin serê xwe. Ango ne serpoşeke herêmî yan olî ye. Şarpeyên kurdan rengîn in. == Armanc == Hêratî dikare ji bo mebestên cûrbecûr bê lixwekirin, wek parastina serê an porê ji baran, ba, ax, serma, germahî, ji bo paqijiyê, ji bo mode, naskirinê an cihêbûna civakî; bi girîngiya olî, ji bo veşartina belengazî, ji nefsbiçûkî, an formên din ên peymana civakî.<ref>''rosaliegilbert.com'' - [http://rosaliegilbert.com/veilsandwimples.html Veils, Wimples and Gorgets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015104002/http://rosaliegilbert.com/veilsandwimples.html |date=2022-10-15 }}</ref><ref>''christianity.stackexchange.com'' - [http://christianity.stackexchange.com/questions/11258/what-happened-to-the-the-practice-of-women-covering-their-heads What happened to the practice of women covering their heads?]</ref> Niha bi giranî ji ber sedemên pratîkî, çandî an jî olî serî li xwe dikin. Heya dawiya sedsala 20an, <ref name="Gordon2015">{{Jêder-malper |url=https://evangelicalfocus.com/yourblog/929/Are-Head-Coverings-Really-for-Today- |sernav=Are Head Coverings Really for Today? |paşnav1=Gordon |pêşnav1=Greg |tarîx=31 tebax 2015 |weşanger=Evangelical Focus |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2 gulan 2022 |jêgirtin=One of the most questioned practices in the New Testament in the modern day Western Church is the practice of Head Coverings for women. Yet to get perspective we need to look over the panoply of God’s Church for 2000 years and see that this is not something new but old—and has been practiced diligently over the ages. It is hard to imagine but since the 1960s the Church almost entirely practiced this tradition. The influence of secular reasoning, feminism and liberal theology have led to the questioning and, ultimately, the casting aside of this practice in the Church at large in the evangelical world. }}</ref> li gelek deverên Ewropa, Asyaya Başûr-rojava, Afrîkaya Bakur, û Amerîka, û hem jî li hin deverên din ên cîhanê, çarşefên serî bi gelemperî ji hêla jinan ve dihatin lixwekirin. Di van dehsalên dawîn de, şapik, mîna şapikan, di çanda rojavayî de ji kêfê derketiye. Lêbelê, ew hîn jî li gelek deverên gundewarî yên Ewropaya Rojhilat û hem jî li gelek deverên Rojhilata Navîn û parzemîna Hindistanê têne lixwekirin.<ref name="Flinn2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Pinpricks in the Curtain: India Through the Eyes of an Unlikely Missionary |paşnav=Flinn |pêşnav=Isabella |tarîx=1 gulan 2014 |weşanger=WestBow Press |isbn=9781490834313 |rûpel=234 |ziman=en }}</ref> Kitêba Pîroz a Xiristiyanan, di 1 Korintî 11:4-13 de, ji jinan re emir dike ku serê xwe bigirin.<ref name="2014Hunt">{{Jêder-kitêb |sernav=Women in Eighteenth Century Europe |paşnav=Hunt |pêşnav=Margaret |tarîx=11 hezîran 2014 |weşanger=Taylor & Francis |isbn=9781317883876 |rûpel=58 |ziman=en |jêgirtin=Today many people associate rules about veiling and headscarves with the Muslim world, but in the eighteenth century they were common among Christians as well, in line with 1 Corinthians 11:4-13 which appears not only to prescribe headcoverings for any women who prays or goes to church, but explicitly to associate it with female subordination, which Islamic veiling traditions do not typically do. Many Christian women wore a head-covering all the time, and certainly when they went outside; those who did not would have been barred from church and likely harassed on the street. … Veils were, of course, required for Catholic nuns, and a veil that actually obscured the face was also a mark of elite status throughout most of Europe. Spanish noblewomen wore them well into the eighteenth century, and so did Venetian women, both elites and non-elites. Across Europe almost any woman who could afford them also wore them to travel. }}</ref> Di nav Xirîstiyanên Anabaptîst de, ev pir caran di forma kapp an perdeya daleqandî de ye - di tevahiya rojê de tê lixwe kirin.<ref name="Scott1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Old Order and Conservative Mennonite Groups: People's Place Book No. 12 |paşnav1=Scott |pêşnav1=Stephen |tarîx=1 kanûna paşîn 1996 |weşanger=Simon and Schuster |isbn=978-1-68099-243-4 |ziman=en }}</ref> Ji bo Xirîstiyanên Ortodoks ên Rojhilatî, dema ku diçin dêrê, şefên bi kevneşopî ji hêla jinan ve têne kirin, û ji hêla dîrokî ve, di nav gel de jî her çend li hin deveran ev yek kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rbth.com/lifestyle/331402-women-russican-church-head-cover |sernav=Why do women cover their heads in Orthodox churches? |paşnav=Yegorov |pêşnav=Oleg |tarîx=2019-12-11 |malper=www.rbth.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbara Weiß |pêşnav=Bayerischer Rundfunk |tarîx=2016-07-12 |sernav=Religion und Glaube in Bayern: Orthodoxe Kirche |url=https://www.br.de/themen/religion/religion-glaube-bayern-orthodoxe-kirche-104.html |ziman=de }}</ref> Şêweyekî serşokê ku bi navê hicab tê zanîn, gelek caran li welatên misilmanan tê dîtin û ji kevneşopiyê çêbûye. Ew ji aliyê hin jinên misilman ve tê lixwekirin, ku ew wek fermaneke olî dibînin, û şêwaza wê li gorî çandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imb.org/2018/07/09/muslim-womens-head-coverings/ |sernav=Understanding the Veil: A Primer in Muslim Women's Head Coverings [Photo Gallery] |paşnav1=Sparrow |pêşnav1=Mary |tarîx=9 tîrmeh 2018 |malper=International Mission Board |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709061227/https://www.imb.org/2018/07/09/muslim-womens-head-coverings/ |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2018 }}</ref> Hemî Misilman bawer nakin ku hîcab di çarçoveya "serpêçandin" de di Quranê de fermanek olî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.irfi.org/articles/articles_351_400/quran_does_not_mandate_hijab.htm |sernav=unicornsorg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151221175749/http://www.irfi.org/articles/articles_351_400/quran_does_not_mandate_hijab.htm |tarîxa-arşîvê=21 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moroccoworldnews.com/2012/06/45564/hijab-is-not-an-islamic-duty-scholar/ |sernav=Moroccoworldnews.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151227054847/http://www.moroccoworldnews.com/2012/06/45564/hijab-is-not-an-islamic-duty-scholar/ |tarîxa-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=26 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> == Pêşangeha şarpeyan == <gallery> Wêne:Bundesarchiv Bild 183-E0928-0022-001, LPG Strehla-Paußnitz, Auszeichnung einer Brigade.jpg|Şarpe wekî koncê xebatê, Dresden 1966 Wêne:Fotothek df ps 0000907 001 Kopfbedeckungen ^ Hauben ^ Kopfbedeckungen ^ Kopftüch.jpg|Du pîrejin suhbetê dikin Wêne:Hutterer-Crystal Schule1.jpg|Dibistaneke terîqeta Hutter ([[hutterî]]) Wêne:Black-bandanna.jpg|Jinek bi Bandana ya hindî Wêne:Cheche.JPG|Turbana mêr jî dikare bikarbîne Wêne:Narrenzunft Aulendorf Eckhexe Narrentreffen Meßkirch 2006.jpg|Dîmenek ji cejneke şvebî-alemanî Wêne:Casol square silk scarf as head scarf.jpg|Şarpeya ebreşûmî ji Maryse Casol </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Serpoş]] [[Kategorî:Stûmal]] 33ilu9fkx212w5hq9behgqw61f3kze8 Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê 0 63716 2081889 1915628 2026-07-24T16:53:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081889 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê | navê rastî = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}<br /><small>''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''</small> | navê rastî ziman = | wêne = Islamic State flag.svg | sernûçe = | çalak = {{Collapsible list | title = 8 nîsan 2013 – didome | bullets = on | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999 | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004 | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006 | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013 | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:<ref name="qaedaisil">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}</ref> 3 February 2014<ref name="al-Qaeda severs link with ISIL">{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6 = Daxuyaniya [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014 * Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014 ** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015 ** Nîjerya: 12 adar 2015 ** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015 }} | îdeolojî = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],<ref name="NS">{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref><ref name="quilliamfoundation.org">{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}</ref><br>[[Salafi jihadism]],<ref name="quilliamfoundation.org" /><ref name="huffpost-wahhabi">{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref><br>[[Wahhabism]]<ref name="huffpost-wahhabi" /><ref name="ISIS-NYT">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}</ref> | rêber = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]<ref name="Caliph Ibrahim">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}</ref> * '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi<ref>{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}</ref> * '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}</ref> * '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="brookings.edu">{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}</ref><ref name="Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'">{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}</ref><ref name="Ibrahim">{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="DoD">[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] 12 September 2016</ref> * '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)<ref name="brookings.edu" /><ref>[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}</ref><ref name="confirmation">{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]] * '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="confirmation2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> * '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî) | kom = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]] * [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]] * [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]] | sergeh = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)<br>[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)<br>[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)<br /><small>(paytexta ''de facto'')</small><ref>[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]</ref> | herêm = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] <div style="text-align: left;"> {{Collapsible list | title = Efsaneya Nexşeyê | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}} | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}} | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}} | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}} | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}} | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}} | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}} | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}} | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}} | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.</div> }} | mezinahî = {{Collapsible list | title = Lîsteya hejmara şervanan |Di hundirê Sûrî û Iraqê: |200,000<ref name="Kurdish">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}</ref> (Texmîna Kurdan di 2014) |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015) |20,000–31,000<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}</ref> (Texmîna CIA di 2014) |19,000–25,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}</ref> (Texmîna CIA di destpêka 2016) |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}</ref> |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 }} {{Collapsible list | title = Nifûsa Sivîl |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) : |6 mîlyon<ref>{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}</ref> }} | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = | derizandin = | dijber = | şer = {{Lîsteya sade| * [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) * [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] * [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]] * [[Aloziya Boko Heram]] * [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]] * [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]] * [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]] * [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]] }} | malper = }} '''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}</ref> {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Rûxandinên DAIŞê == Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan<ref>http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm</ref> û [[Weysel Qaranî]]<ref>http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747</ref> bombe kirinê xirab kirin<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm</ref><ref>http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/</ref>. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî<ref>http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, [[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.<ref>http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/</ref> [[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.<ref>http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm</ref><ref>http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Armanca DAÎŞê == Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike. Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû. == Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 == === Mûsil === Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin. === Şingal === Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat. == Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 == {{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}} {{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên. == Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) == Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gotinên aliman de: ''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.<ref>http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]] [[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]] nhv76ilsb4nitacbcewbv1alq5p2gpb 2081902 2081889 2026-07-24T17:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2081902 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê | navê rastî = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}<br /><small>''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''</small> | navê rastî ziman = | wêne = Islamic State flag.svg | sernûçe = | çalak = {{Collapsible list | title = 8 nîsan 2013 – didome | bullets = on | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999 | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004 | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006 | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013 | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:<ref name="qaedaisil">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}</ref> 3 February 2014<ref name="al-Qaeda severs link with ISIL">{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6 = Daxuyaniya [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014 * Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014 ** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015 ** Nîjerya: 12 adar 2015 ** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015 }} | îdeolojî = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],<ref name="NS">{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref><ref name="quilliamfoundation.org">{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}</ref><br>[[Salafi jihadism]],<ref name="quilliamfoundation.org" /><ref name="huffpost-wahhabi">{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref><br>[[Wahhabism]]<ref name="huffpost-wahhabi" /><ref name="ISIS-NYT">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}</ref> | rêber = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]<ref name="Caliph Ibrahim">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}</ref> * '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi<ref>{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}</ref> * '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}</ref> * '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="brookings.edu">{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}</ref><ref name="Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'">{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}</ref><ref name="Ibrahim">{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="DoD">[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] 12 September 2016</ref> * '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)<ref name="brookings.edu" /><ref>[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}</ref><ref name="confirmation">{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]] * '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="confirmation2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> * '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî) | kom = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]] * [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]] * [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]] | sergeh = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)<br>[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)<br>[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)<br /><small>(paytexta ''de facto'')</small><ref>[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]</ref> | herêm = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] <div style="text-align: left;"> {{Collapsible list | title = Efsaneya Nexşeyê | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}} | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}} | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}} | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}} | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}} | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}} | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}} | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}} | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}} | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.</div> }} | mezinahî = {{Collapsible list | title = Lîsteya hejmara şervanan |Di hundirê Sûrî û Iraqê: |200,000<ref name="Kurdish">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}</ref> (Texmîna Kurdan di 2014) |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015) |20,000–31,000<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}</ref> (Texmîna CIA di 2014) |19,000–25,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}</ref> (Texmîna CIA di destpêka 2016) |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}</ref> |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 }} {{Collapsible list | title = Nifûsa Sivîl |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) : |6 mîlyon<ref>{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}</ref> }} | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = | derizandin = | dijber = | şer = {{Lîsteya sade| * [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) * [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] * [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]] * [[Aloziya Boko Heram]] * [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]] * [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]] * [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]] * [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]] }} | malper = }} '''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}</ref> {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Rûxandinên DAIŞê == Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan<ref>http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm</ref> û [[Weysel Qaranî]]<ref>http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747</ref> bombe kirinê xirab kirin<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm</ref><ref>http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/</ref>. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî<ref>http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, [[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.<ref>http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/</ref> [[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.<ref>http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm</ref><ref>http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Armanca DAÎŞê == Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike. Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû. == Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 == === Mûsil === Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin. === Şingal === Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat. == Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 == {{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}} {{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên. == Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) == Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gotinên aliman de: ''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.<ref>http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]] [[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]] 9j5df4onqgerktbptxjg23b7i6b2v4t 2081907 2081902 2026-07-24T17:54:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081907 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye|date=kanûna paşîn 2025}} {{Agahîdank rêxistinên leşkerî | nav = Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê | navê rastî = {{Rtl-lang|ar|الدولة الإسلامية في العراق والشام}}<br /><small>''{{Transl|ar|ad-Dawlah al-Islāmiyah fī 'l-ʿIrāq wa-sh-Shām}}''</small> | navê rastî ziman = | wêne = Islamic State flag.svg | sernûçe = | çalak = {{Collapsible list | title = 8 nîsan 2013 – didome | bullets = on | 1 = Avakirin, di bin navê [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]]: 1999 | 2 = Tevlîbûna [[Elqaîde]]: çiriya pêşîn 2004 | 3 = Daxuyaniya [[Dewleta Îslamî]] ya li Iraqê: 13 çiriya pêşîn 2006 | 4 = Îdîaya li herêma di [[Levant]]ê: 8 nîsan 2013 | 5 = Veqetandî ji [[Elqaîde]]:<ref name="qaedaisil">{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318 |sernav=Al-Qaeda disavows ISIS militants in Syria |weşanger=BBC News |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=3 sibat 2014 }}</ref> 3 February 2014<ref name="al-Qaeda severs link with ISIL">{{Jêder-nûçe |paşnav=Holmes |pêşnav=Oliver |url=http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |ajans=Reuters |sernav=Al Qaeda breaks link with Syrian militant group ISIL |tarîx=3 sibat 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |tarîxa-arşîvê=25 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140625141853/http://www.reuters.com/article/2014/02/03/us-syria-crisis-qaeda-idUSBREA120NS20140203 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | 6 = Daxuyaniya [[xelîfe]]yê: 29 hezîran 2014 * Îdîaya li herêmê di: Lîbya, Misr, Cezayîr, Erebistana Siûdî, Yemen: 13 çiriya paşîn 2014 ** Asyaya Başûr: 29 kanûna paşîn 2015 ** Nîjerya: 12 adar 2015 ** Qefqasa Bakûr: 23 hezîran 2015 }} | îdeolojî = [[Tevgera selefî|Selefîzm]],<ref name="NS">{{Jêder-malper |sernav=Islamic State |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2014 |xebat=Australian National Security |weşanger=Australian Government |tarîxa-arşîvê=8 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708054051/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/IslamicState.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Islamic State |url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/1 |malper=Mapping Militant Organizations |weşanger=Stanford University |tarîx=23 kanûna paşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref><ref name="quilliamfoundation.org">{{Cite report |first1=Erin Marie |last1=Saltman |first2=Charlie |last2=Winter |title=Islamic State: The Changing Face of Modern Jihadism |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |publisher=Quilliam Foundation |date=November 2014 |isbn=978-1-906603-98-4 |accessdate=23 April 2015 |url-status = dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226115714/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/islamic-state-the-changing-face-of-modern-jihadism.pdf |archivedate=26 February 2015}}</ref><br>[[Salafi jihadism]],<ref name="quilliamfoundation.org" /><ref name="huffpost-wahhabi">{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |paşnav=Crooke |pêşnav=Alastair |sernav=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |tarîx=5 îlon 2014 |xebat=[[The Huffington Post]] }}</ref><br>[[Wahhabism]]<ref name="huffpost-wahhabi" /><ref name="ISIS-NYT">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Kirkpatrick |pêşnav1=David |sernav=ISIS Harsh Brand of Islam Is Rooted in Austere Saudi Creed |url=https://www.nytimes.com/2014/09/25/world/middleeast/isis-abu-bakr-baghdadi-caliph-wahhabi.html |tarîxa-gihiştinê=6 gulan 2015 |xebat=[[The New York Times]] |tarîx=24 îlon 2014 }}</ref> | rêber = [[Ebû Bekir el-Bexdadî]]<ref name="Caliph Ibrahim">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Rubin |pêşnav1=Alissa J. |sernav=Militant Leader in Rare Appearance in Iraq |url=https://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2014 |xebat=The New York Times |tarîx=5 tîrmeh 2014 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Iraqê''': [[Abu Fatima al-Jaheishi]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |sernav=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |pêşnav=Aymenn Jawad |paşnav=Al-Tamimi |xebat=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |tarîx=24 kanûna paşîn 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Sûriyê''': [[Abu Ali al-Anbari]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Abd al-Rahman Mustafa al-Qaduli |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171235/https://www.rewardsforjustice.net/english/abd_al_qaduli.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmidt |pêşnav=Michael |sernav=A Top ISIS Leader Is Killed in an Airstrike, the Pentagon Says |xebat=The New York Times |tarîx=25 adar 2016 |url=https://www.nytimes.com/2016/03/26/world/middleeast/abd-al-rahman-mustafa-al-qaduli-isis-reported-killed-in-syria.html |tarîxa-gihiştinê=26 adar 2016 }}</ref> * '''Rêberê Cîgirê li Lîbyayê''': Abdel Baqer Al-Najdi<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-16/islamic-state-spreads-in-north-africa-in-attacks-ignored-by-west |sernav=Islamic State Spreads in North Africa in Attacks Ignored by West }}</ref> * '''Serfermandarê leşkeriyê''': Abu Saleh al-Obaidi<ref>{{Cite report |title=An Account of Abu Bakr al-Baghdadi & Islamic State Succession Lines |first=Aymenn |last=Jawad Al-Tamimi |url=http://www.aymennjawad.org/2016/01/an-account-of-abu-bakr-al-baghdadi-islamic-state |work=Aymenn Jawad Al-Tamimi's Blog |date=January 2016 |accessdate=8 May 2016}}</ref> * '''Serokê Meclîsa Şurayê''': Abu Arkan al-Ameri<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS Leadership |url=http://apps.frontline.org/isis-leadership/ |tarîxa-gihiştinê=14 tebax 2015 |weşanger=[[PBS]] |xebat=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |tarîx=2015 }}</ref> * '''Berdevkê Serokê''': [[Abu Mohammad al-Adnani]]{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="brookings.edu">{{Cite report |title=Islamic State Senior Leadership: Who's Who |first=Charles |last=Lister |url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2014/11/profiling-islamic-state-lister/en_whos_who.pdf?la=en |publisher=Brookings Institution |date=2014 |accessdate=11 May 2015}}</ref><ref name="Here's What We Know About The 'Caliph' Of The New 'Islamic State'">{{Jêder-nûçe |sernav=Here's What We Know About the 'Caliph' of the New Islamic State |url=http://www.businessinsider.com/heres-what-we-know-about-the-caliph-of-the-new-islamic-state-2014-6 |tarîxa-gihiştinê=18 tîrmeh 2014 |ajans=Agence France-Presse |xebat=[[Business Insider]] |tarîx=29 hezîran 2014 }}</ref><ref name="Ibrahim">{{Jêder-nûçe |url=http://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |sernav=ISIS Spokesman Declares Caliphate, Rebrands Group as Islamic State |tarîx=29 hezîran 2014 |tarîxa-gihiştinê=29 hezîran 2014 |xebat=Jihadist Threat |weşanger=SITE Intelligence Group |tarîxa-arşîvê=29 hezîran 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140629194932/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/isis-spokesman-declares-caliphate-rebrands-group-as-islamic-state.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="DoD">[http://www.defense.gov/News/Article/Article/941787/pentagon-confirms-US-strike-in-Syria-killed-isil-leader Pentagon Confirms U.S. Strike in Syria Killed ISIL Leader] 12 September 2016</ref> * '''Serfermandarê Giştî yê operasyonên leşkerî yên Sûriyê''': [[Abu Omar al-Shishani]]{{Pevçûnê de kuştin}} (pêşnîyarkirin)<ref name="brookings.edu" /><ref>[http://www.stripes.com/news/islamic-state-says-top-commander-is-dead-pentagon-unsure-1.419088 Islamic State says top commander is dead; Pentagon unsure] Stars and Stripes (14 July 2016)</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-confirms-death-of-hugely-popular-minister-of-war-omar-al-shishani-a7135446.html |sernav=Isis has confirmed the death of hugely popular 'minister of war' Omar al-Shishani |tarîx=13 tîrmeh 2016 |xebat=The Independent }}</ref><ref name="confirmation">{{Jêder-nûçe |url=http://edition.cnn.com/2016/03/14/politics/u-s-confirms-death-of-isis-operative-omar-al-shishani/index.html |weşanger=CNN |sernav=U.S. confirms death of ISIS operative Omar al-Shishani |tarîx=14 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=14 adar 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Tarkhan Tayumurazovich Batirashvili |url=https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |malper=Rewards for Justice |weşanger=U.S. Department of State, Bureau of Diplomatic Security |tarîx=5 gulan 2015 |tarîxa-gihiştinê=7 gulan 2015 |tarîxa-arşîvê=18 gulan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518171047/https://www.rewardsforjustice.net/english/tarkhan_batirashvili.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * '''Wezîrê Şerê''': [[Gulmurod Khalimov]] [[Nûradîn Rûstemov]] * '''Wezîrê Agahiyan''': Wa’il Adil Hasan Salman al-Fayad{{Pevçûnê de kuştin}}<ref name="confirmation2">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/16/isis-propaganda-chief-dr-wail-killed-in-airstrike |xebat=The Guardian |sernav=Isis's propaganda chief, Dr Wa'il, killed in airstrike, Pentagon confirms |tarîx=16 îlon 2016 |tarîxa-gihiştinê=18 îlon 2016 }}</ref> * '''Berdevk''': [[Abul-Hasan Al-Muhajir]] (şervanekî bîyanî) | kom = * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ya li Lîbyayê|Parêzgeha Lîbyayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Sînayê|Parêzgeha Sînayê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Yemenê|Parêzgeha Yemenê]] * [[Jund al-Khilafah|Parêzgeha Cezayîrê]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Xuristanê|Parêzgeha Xuristanê]] * [[Boko Haram|Parêzgeha Afrîkaya Rojava]] * [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê – Parêzgeha Qefqasê|Parêzgeha Qefqasê]] | sergeh = [[Baqubah]], Iraq (2006–2013)<br>[[Reqa]], Sûrî (2013–2017)<br>[[Mayadin]], Sûrî (2017–didome)<br /><small>(paytexta ''de facto'')</small><ref>[https://www.rt.com/news/385731-isis-moves-out-raqqa-deir-ezzor/ ISIS ‘essentially moved’ its Syria HQ from Raqqa to Deir ez-Zor province – report ]</ref> | herêm = [[Wêne:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />Herêmên ji 16 gulan 2017'an ve tên kontrolkirin, li [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014–didome)|Iraq]], [[Şerê Navxweyî yê Sûrîyê|Sûrî]], û pevçûnên [[Belavbûna Şerê Navxweyî yê Sûriyê li Libnanê|Libnan]] <div style="text-align: left;"> {{Collapsible list | title = Efsaneya Nexşeyê | 1 = {{Legend|#b4b2ae|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}} | 2 = {{Legend|#db8ca6|[[Hikûmeta Federal a Iraqê|Reveberiya Iraqê]]}} | 3 = {{Legend|#ebc0b3|Reveberiya Sûrîyê}} | 4 = {{Legend|#ffa067|Reveberiya Libnanê}} | 5 = {{Legend|#D2CD7E|[[Başûrê Kurdistanê]]}} | 6 = {{Legend|#e2d974|[[Rojavayê Kurdistanê]]}} | 7 = {{Legend|#cae7c4|[[Opozisyona Sûrîyê]]}} | 8 = {{Legend|#ffffff|[[Eniya el Nusra]]}} | 9 = {{Legend|#3e79ff|[[w:Hîzbullah|Hîzbullah]]}} | 11 = '''Nîşe:''' Iraq û Sûriyê qadên mezin bi şêniyek bi sînor dihewîne. Van waran de bi yên ku di bin kontrola hêzên xweyîkirina rê û bajarên di nava wan nexşan de ye.</div> }} | mezinahî = {{Collapsible list | title = Lîsteya hejmara şervanan |Di hundirê Sûrî û Iraqê: |200,000<ref name="Kurdish">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Cockburn |pêşnav1=Patrick |sernav=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Independent |tarîx=16 çiriya paşîn 2014 |cih=London }}</ref> (Texmîna Kurdan di 2014) |100,000 (Texmîna Cîhadîstan di 2015) |20,000–31,000<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Jamie |paşnav2=Crawford |pêşnav3=Chelsea J. |paşnav3=Carter |sernav=ISIS can 'muster' between 20,000 and 31,500 fighters, CIA says |url=http://edition.cnn.com/2014/09/11/world/meast/isis-syria-iraq/ |weşanger=CNN |tarîx=12 îlon 2014 |tarîxa-gihiştinê=6 tîrmeh 2015 }}</ref> (Texmîna CIA di 2014) |19,000–25,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=New U.S. intelligence estimate sees 20-25K ISIL fighters |xebat=[[USA Today]] |pêşnav=Jim |paşnav=Michaels |tarîx=4 sibat 2016 |cih=Washington, DC |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/03/isil-fighters-new-estimate-25000-iraq-syria/79775676/ }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ISIS fighters in Libya surge as group suffers setbacks in Syria, Iraq |tarîx=4 sibat 2016 |weşanger=CNN |pêşnav1=Jim |paşnav1=Sciutto |pêşnav2=Barbara |paşnav2=Starr |pêşnav3=Kevin |paşnav3=Liptak |cih=Washington, DC |url=http://edition.cnn.com/2016/02/04/politics/isis-fighters-libya-syria-iraq/index.html }}</ref> (Texmîna CIA di destpêka 2016) |15,000–20,000 (Texmînên ji aliyê karbidestên Amerîkî di dawiya dayîna 2016)<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/aug/11/isis-ranks-dwindle-to-15000-amid-retreat-on-all-fronts-claims-pentagon |sernav=Isis ranks dwindle to 15,000 amid 'retreat on all fronts', claims Pentagon |xebat=The Guardian |tarîx=11 tebax 2016 |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2016 }}</ref> |Derveyî Sûriyê û Iraqê: 32,600–57,900 |Texmînkirin giştî: 47,600–257,900 }} {{Collapsible list | title = Nifûsa Sivîl |Di 2015 (herî nêzikî berfirehkirinê) : |6 mîlyon<ref>{{Jêder |sernav=HOW MANY FIGHTERS DOES THE ISLAMIC STATE REALLY HAVE? |pêşnav=Daveed |paşnav=GARTENSTEIN-ROSS |tarîx=9 sibat 2015 |url=https://warontherocks.com/2015/02/how-many-fighters-does-the-islamic-state-really-have/ }}</ref> }} | perçeyek ji = | navê pêşî = | navê paşê = | navê berê = | berdevk = | hevpeyman = | derizandin = | dijber = | şer = {{Lîsteya sade| * [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) * [[Dijîtiya Çekdarên Iraqê (2011–13)|Serhildana Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Sûriyê]] * [[Şerê Navxweyî yê Iraqê (2014-didome)|Şerê Navxweyî yê Iraqê]] * [[Şerê Navxweyî yê Lîbyayê (2014–didome)|Duyem Şerê Navxweyî yê Lîbyayê]] * [[Aloziya Boko Heram]] * [[Şerê li Bakurrojavayê Pakistanê]] * [[Şerê li Efxenistanê (2015–didome)|Şerê li Efxenistanê]] * [[Şerê Navxweyî yê Yemenê (2015)|Şerê Navxweyî yê Yemenê]] * [[Lîsteya şer û şerên dijayetîyên DAÎŞê|pevçûnên din]] }} | malper = }} '''Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê''' ('''DAIŞ''', an jî '''DÎIŞ''';<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/kk/dinya/%C3%AEdiay%C3%AAn-derbar%C3%AA-teq%C3%AEna-li-erb%C3%AEl%C3%AA/212772 |sernav=Îdiayên derbarê teqîna li Erbîlê |malper=www.aa.com.tr |tarîx=2013-10-08 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |rewşa-urlyê=}}</ref> {{bi-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام|ad-Dawlat al-Islāmiyya fi al-'Irāq wa ash-Shām}}, {{bi-ar|داعش|Da'esh}}, {{bi-en|ISIS}}) an jî '''Dewleta Îslamî''' ('''DÎ'''; {{bi-ar|الدولة الإسلامية|ad-Dawlah al-ʾIslāmiyyah}}) rêxistineke tundîxwazên îslamî ya ku bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] şerê çekdarî li dijî gelê nefêrma dike. Rêxistin, di sala 2004an de li Iraqê di bin banê [[Elqaîde]]yê de hate avakirin. Rêxistin, ji [[Elqaîdeya selefî]], [[Jaysh El-Fatiheen]], [[Jund El-Sahaba]], [[Katbiyan Ansar El-Tevhid Vel Sunnah]] û [[Jeish El-Taiifa El-Mansoura]] ve pêk tên.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Rûxandinên DAIŞê == Daiş li ser navê dînê Îslamê rû berdidin çekên reş li xwe dikin serçavê xwe vedişêrin û destdavên [[jin]]ê [[misilman]] û [[êzidî]]yan<ref>http://www.internethaber.com/isid-militanlari-ezidi-kadinlara-tecavuz-etti-716380h.htm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-11-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151115031044/http://tr.shafaqna.com/articles/item/35611-i%C5%9Fide-ba%C4%9Fl%C4%B1-ter%C3%B6ristler-3-kad%C4%B1na-tecav%C3%BCz-ettikten-sonra-kafalar%C4%B1n%C4%B1-kestiler.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, serê zarokên piçûk û mêrê mezin jê dikin, destdirêjiyê jina dikin, tiştên dîrokî xirab dikin, [[mizgeft]] û cihên bawermendan hildişînin, gorên [[pêxember]]an û [[alim]]an bombe dikin, gora [[Yûnis]] pêxember<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-hz-yunus-turbesini-havaya/dunya/detay/1916816/default.htm</ref> û [[Weysel Qaranî]]<ref>http://www.ulusalkanal.com.tr/m/?id=30747</ref> bombe kirinê xirab kirin<ref>http://m.milliyet.com.tr/isid-yine-cami-ve-turbe-bombaladi/dunya/detay/1913814/default.htm</ref><ref>http://m.haberler.com/isid-den-ayrilan-fransiz-genc-kadin-korkunc-7449531-haberi/</ref>. Nêzikî 300 jinên êzdiyan û nêzikî 100 jinên misilmanan destdirêjî<ref>http://m.hurriyet.com.tr/Haber?id=27167033{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> kirine, 50 zarok û 500 mêr serjêkirine û dane ber gula, [[Quran]]a pîroz a misilmanan şewitandin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |tarîxa-gihiştinê=2015-05-18 |tarîxa-arşîvê=2014-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140408001123/http://www.tahahaber.com/haber/5110-tekfirci-orgut-isid-kur-an-yakti-foto |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.on4haber.com/haber/teror-orgutu-kur-an-yakti-/29747/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Bûn sedemê mirina 211 hezar merivan. Her cîhên girtine xirab kirine îcar jî dest bi [[Başûrê Kurdistanê]] kirine û dixwazin bigrin lê [[Pêşmerge]] bi wan re şer dikin nahêlin kes bikeve axa [[kurd]]an.<ref>http://www.diken.com.tr/isidin-tecavuzune-ugrayan-ezidi-kadinlar-anlatti-hamile-annemi-bile-kacirdilar-intihara-tesebbus-ettim/</ref> [[Edward Snowden]] (ku berê di [[CIA]] (îstîxbarata [[DYE]]) dişixwilî) dibêje ku DAIŞ bi destê îstîxbarata [[Îngilîz]], [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] ve hatiye çêkirin.<ref>http://m.milliyet.com.tr/edward-snowden-isid-in-arkasinda/dunya/detay/1926807/default.htm</ref><ref>http://m.nerinaazad.com/news/actual/isis/edward-snowden-isidin-arkasinda-abd-ingiltere-ve-israil-istihbarati-var{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011/ |tarîxa-gihiştinê=2016-03-28 |tarîxa-arşîvê=2016-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329145305/http://www.on4haber.com/haber/snowden-isid-i-3-farkli-istihbarat-kurdu/43011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://m.ajanshaber.com/snowden-isidi-kuran-istihbarat-orgutlerini-acikladi-haberi/101998{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Armanca DAÎŞê == Armanca DAIŞê jî dewleteke erebî ya li ser tixûbê Iraq û Sûriyê ava bikin. Lê belê ji armanca dewletê bêtir êrîşî gelê nefêrma dikin û bê guman vê rêxistinê gelek kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] jî kuştine. Armanca sereka ya DAIŞê ew a ku derbeyekê li kurdan bixin. DAIŞê, hemû hêrîşên xwe di nava sînorê Kurdistanê de li civata kurd kirine. Wekî din, li ti kesekî û li ti deverên din ew hêrîşên wê nebûna. Alikariya rejîma tirk ji wê re heya. Cemaeta Gulan, ji temen ve alikariyê di çarçoveya dîtina endaman ji wê re û dane hêrîşkirina wê ya li ser herêmên kurdan de heye. Herêmên Kurdistanê, ên Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û hwd bûna armanc ji hêrîşên DAIŞê re, hevdû herêmên Kurdistanê jî, herêmên Kurdistanê ên ku li wan rêveberiyên kurdan biava hene ne. Yanî, herêmên Kurdistanê ên weke Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ku li wan rêveberîyên kurd hene, bi taybetî dikina armanca hêrîşên DAIŞê. Ji vê yekê, tê fahm kirin ku DAIŞ, şer li dijî statûya kurdan ya ku pêşiya û bi rêveber bûye dike. Ji 2010an heta 2019an serkirdeyê rêxistinê [[Ebûbekir el-Bexdadî]] bû. == Êrişên DAIŞê ser Iraq û Başûrê Kurdistanê, 2014 == === Mûsil === Di dest pêka Pûşbera 2014an de bajerê Mûsil ê bi temamî ketiye destê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê. Gelê Mûsil ê bi kom ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihok ê ve rewîyan. Li parêzgeha Dihok ê sê wargehên penaberan ji bo vê hatine amadekirin. === Şingal === Şingal, herêmek Kurdistanê ku navenda Kurdên Êzdî ya. Care pêşî DAIŞ di 19 tabaxê de bidest hêrîşê li şengalê Kurd û bi de hezaran Kurd bikuj kir û bi sed hezaran Kurdên Êzdî di encama wan hêrîşan de bûn koçber li cihanê û herêmên dîn ên kurdistanê. Care duyem, 19ê çiriya pêşîn a 2014an de cardin bidest hêrîşê li herêmên şengalê ên weke dahola, namze û hwd kir. Lê rastî berxwedana hêzên parastina Şingalê ên Kurd hat. == Berxwedana Kobaniyê û êrîşên DAIŞê 2014 == {{gotara bingehîn|Berxwedana Kobaniyê}} {{Beşê berfireh bike|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Çeteya DAIŞê êrîşên cara sê ye Kantona Kobaniyê. Ev êrîş, ji aliyê [[YPG]]ê ve li cara sê li pijikandinên. == Alim li dijî DAIŞê (Fetwa) == Ji [[Erebistana Siûdî]], [[Urdun]], [[Filistin]], [[Misir]], [[Tûnis]], [[Îraq]], [[Sûdan]], [[Yemen]], [[Tirkiye]], [[Îngilistan]], [[Fransa]], [[DYA]], [[Swêd]], [[Bosniya û Herzegovîna]], [[Îtalya]], [[Belçika]], [[Bulgaristan]], [[Arjentîn]], [[Kanada]], [[Hindistan]], [[Çîn]], [[Malezya]], [[Îndonezya]] û [[Nîjerya]]yê 126 [[alim]]ên Îslamê gotin ku ew tiştên DAIŞ dike di dînê Îslamê de tuneye û qedexeye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2016-03-29 |tarîxa-arşîvê=2017-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170625143618/http://www.aljazeera.com.tr/haber/islam-alimlerinden-iside-tepki |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di gotinên aliman de: ''Li ser navê navê dîn Mirov kuştin'', ''Zilum kirin'', ''Destavtina jinê û mafê wî ji standin'', ''Li gorî xwe kesan bike kafir'', ''Kesê ku li ser dînekî dinbe zordestî lê were kirin hemî tiştên wisa di Îslamê de qedexe ne''.<ref>http://www.haksozhaber.net/mobi/iside-karsi-alimlerden-bir-bildiri-daha-43784h.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1999an li Urdunê]] [[Kategorî:Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê| ]] [[Kategorî:Îslamîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Îslamîzm li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên serhildêr li Iraqê]] [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1999an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Siyaseta Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzma îslamîst]] [[Kategorî:Terorîzm li Iraqê]] [[Kategorî:Terorîzm li Sûriyê]] l707nwwo8so9xzx73t44uyoav2lrhg0 Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan 4 70679 2081966 2081774 2026-07-25T08:39:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2081966 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 111496 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88528 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 86063 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 81306 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57939 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16455 |- | 8 | {{b|Kurê Acemî}} | 13174 |- | 9 | {{b|Xwedêda}} | 12206 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3688 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|VikiAzad}} | 1743 |- | 35 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 36 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 37 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 38 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Makenzis}} | 737 |- | 57 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|Memwelat}} | 526 |- | 73 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 74 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 75 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 76 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 77 | {{b|Welat}} | 484 |- | 78 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 79 | {{b|Ternarius}} | 477 |- | 80 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 81 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 82 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 85 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 86 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 87 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 88 | {{b|Sakura emad}} | 409 |- | 89 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 90 | {{b|Pill}} | 407 |- | 91 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 92 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 93 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 94 | {{b|E2m}} | 360 |- | 95 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 96 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 97 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|LA2}} | 302 |- | 100 | {{b|Rokarali}} | 300 |} bejehvld1w7yvxx8t0262ua85mf0acm Arinç 0 75357 2081910 2068909 2026-07-24T17:58:53Z MikaelF 935 Ji bo [[Arinc, Gever]] hat beralîkirin 2081910 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Arinc, Gever]] 4caj2jv2x15y8sx0xbw65nzdfm9v03p Yêkmala Jorî 0 75385 2081906 2068995 2026-07-24T17:41:35Z MikaelF 935 Ji bo [[Yekmala Jorî]] hat beralîkirin 2081906 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Yekmala Jorî]] n3zcviu4e4p96bxz63ik1ipyxjp9y4b Yêkmala Jêrî 0 75388 2081904 2068994 2026-07-24T17:39:56Z MikaelF 935 Ji bo [[Yekmala Jêrî]] hat beralîkirin 2081904 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Yekmala Jêrî]] 557zsbbxhuso2y6qhg4keyu6l8o2kzn Tekurawa 0 75389 2081930 1161113 2026-07-25T01:19:52Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Tekûrawa]] hat sererastkirin 2081930 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tekûrawa]] tt142esk1s91i8kgjrif51kdo13nqrv Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) 4 75842 2081838 2066049 2026-07-24T12:24:45Z MediaWiki message delivery 19403 /* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ beşeke nû 2081838 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 gulan 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|gotûbêj]])</bdi> 17:11, 23 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 tîrmeh 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> hw61fzx9k7ja60ysiy5ijg9mbngz646 Cooper Andrews 0 100395 2081841 1781935 2026-07-24T14:38:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081841 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Cooper Andrews | wêne = Cooper Andrews (49645733646).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Andrews di sala 2020an de | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1985|3|10}} | cihê_jidayikbûnê = [[Smithtown, New York|Smithtown]], [[Long Island]], [[New York]], DYA | netewe = Amerîkî | pîşe = Aktor | salên_çalak = 2006–heta îro | tê_nasîn = | hevjîn = {{Zewac|Abin Shim|2019}} | zarok = | xelat = | malper = }} '''Cooper Andrews''' (jdb. 10ê adara 1985an) aktorekî amerîkî ye. Ew di gelek film û rêzefîlman de xweye bûye. bi nasnavê '''Jerry''' di ''Rêzfilma tirsê a [[The Walking Dead]]'' de pirr zêde tê naskirin. <ref>http://comicbook.com/dc/2017/12/19/shazam-movie-2019-cast-cooper-andrews-the-walking-dead/</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-02-23 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814172136/https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://comicbook.com/thewalkingdead/2016/11/06/the-walking-dead-cooper-andrews-reveals-how-he-got-the-part-of-j/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] hdoflm4rsp07r6gzckp7lf4hi4wtt2w 2081856 2081841 2026-07-24T14:52:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Cooper Andrews | wêne = Cooper Andrews (49645733646).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Andrews di sala 2020an de | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1985|3|10}} | cihê_jidayikbûnê = [[Smithtown, New York|Smithtown]], [[Long Island]], [[New York]], DYA | netewe = Amerîkî | pîşe = Aktor | salên_çalak = 2006–heta îro | tê_nasîn = | hevjîn = {{Zewac|Abin Shim|2019}} | zarok = | xelat = | malper = }} '''Cooper Andrews''' (jdb. 10ê adara 1985an) aktorekî amerîkî ye. Ew di gelek film û rêzefîlman de xweye bûye. bi nasnavê '''Jerry''' di ''Rêzfilma tirsê a [[The Walking Dead]]'' de pirr zêde tê naskirin. <ref>http://comicbook.com/dc/2017/12/19/shazam-movie-2019-cast-cooper-andrews-the-walking-dead/</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-02-23 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814172136/https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://comicbook.com/thewalkingdead/2016/11/06/the-walking-dead-cooper-andrews-reveals-how-he-got-the-part-of-j/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] mu8g3ofvv68jhmjj6sqwkpl0jlu2l85 2081859 2081856 2026-07-24T15:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2081859 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Cooper Andrews | wêne = Cooper Andrews (49645733646).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Andrews di sala 2020an de | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1985|3|10}} | cihê_jidayikbûnê = [[Smithtown, New York|Smithtown]], [[Long Island]], [[New York]], DYA | netewe = Amerîkî | pîşe = Aktor | salên_çalak = 2006–heta îro | tê_nasîn = | hevjîn = {{Zewac|Abin Shim|2019}} | zarok = | xelat = | malper = }} '''Cooper Andrews''' (jdb. 10ê adara 1985an) aktorekî amerîkî ye. Ew di gelek film û rêzefîlman de xweye bûye. bi nasnavê '''Jerry''' di ''Rêzfilma tirsê a [[The Walking Dead]]'' de pirr zêde tê naskirin. <ref>http://comicbook.com/dc/2017/12/19/shazam-movie-2019-cast-cooper-andrews-the-walking-dead/</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2021-02-23 |roja-arşîvê=2021-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210814172136/https://ca.news.yahoo.com/walking-dead-5-things-didnt-know-cooper-andrews-140053967.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>https://comicbook.com/thewalkingdead/2016/11/06/the-walking-dead-cooper-andrews-reveals-how-he-got-the-part-of-j/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 6l8p1035j1j58fnz29cd2m9qzfhlnig Kategorî:Adan 14 135349 2081876 1691387 2026-07-24T15:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2081876 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Jiyana şexsî]] [[Kategorî:Tendurustî]] [[Kategorî:Xwarin û vexwarin]] o0x29z3zuj6wcrch25fo8vu753nz8x3 Bikarhêner:SakuraBot 2 137118 2081963 2081789 2026-07-25T07:16:54Z Sakura emad 44816 update 2081963 wikitext text/x-wiki {{Bot|Sakura emad}} <!-- 🌸 SAKURABOT DASHBOARD BANNER 🌸 --> <div style="background: #ffffff; border: 3px solid #333; border-radius: 16px; padding: 20px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 6px 6px 0px #ffb7c5; display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 15px; font-family: sans-serif;"> <div style="flex: 1; min-width: 250px;"> <div style="display: inline-block; background: #e3bc73; color: #333; font-size: 0.8em; font-weight: bold; padding: 4px 10px; border-radius: 12px; margin-bottom: 8px; text-transform: uppercase; border: 2px solid #333;">SakuraBot Hub</div> <div style="font-size: 1.8em; font-weight: 900; color: #d6336c; line-height: 1.1; margin-bottom: 5px; text-transform: uppercase; letter-spacing: 0.5px;">Explore Bot Dashboard</div> <div style="color: #444; font-size: 0.95em;">Get detailed stats, and advanced insights at sakurabot.toolforge.org.</div> </div> <div style="text-align: center;"> <span class="plainlinks">[https://sakurabot.toolforge.org <span style="display: inline-block; background: linear-gradient(180deg, #ffb7c5 0%, #f06292 100%); color: #ffffff; font-weight: bold; font-size: 1.1em; padding: 12px 24px; border-radius: 10px; border: 3px solid #333; box-shadow: 4px 4px 0px #333; text-decoration: none; white-space: nowrap;">VISIT Sakurabot HUB ↗</span>]</span> </div> </div> <!-- 🌸 END BANNER 🌸 --> <ul><li>Task: [[Bikarhêner:SakuraBot/task 1|Categorization]]</li></ul> == Emergency== <div class="plainlinks" style="max-width:22em; margin:0.4em auto 1em; border:2px solid #c00; border-radius:10px; background:#fff5f5; overflow:hidden; font-size:95%; line-height:1.4;"> <div style="background:#c00; color:#fff; text-align:center; font-weight:bold; padding:5px 8px;">⛔ Emergency shut-off</div> <div style="padding:9px 11px;"> <div style="overflow:auto;">[[File:Stop hand nuvola.svg|38px|left|link=User:SakuraBot/Run|alt=Stop]]Is this bot misbehaving? '''Anyone''' can stop it — no permission or special rights needed.</div> <div style="text-align:center; margin:10px 0 2px;">[{{fullurl:User:SakuraBot/Run|action=edit}} <span style="display:inline-block; background:#c00; color:#fff; font-weight:bold; padding:6px 18px; border-radius:6px;">■ Stop SakuraBot</span>]</div> <div style="margin-top:8px; font-size:85%; color:#555;">On the page that opens, change the first word from <code>true</code> to <code>false</code>, write '''why''' in the summary box, and press '''Save'''. I pause within the hour and tell my operator, [[User:Sakura emad|Sakura emad]].</div> </div> </div> <!-------Footer----------> [[simple:user:SakuraBot]] [[ar:user:SakuraBot]] [[ks:user:SakuraBot]] [[mni:user:SakuraBot]] [[ckb:user:SakuraBot]] m1jyaerra74up4eq6zvd162xqu0t8q7 Sînawa 0 137794 2081931 1161123 2026-07-25T01:19:57Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Sînawa, Gever]] hat sererastkirin 2081931 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sînawa, Gever]] 9p6br4zpv6zec1v097em075o9r0e2a9 Bawenîs 0 137841 2081913 1951263 2026-07-24T18:03:26Z MikaelF 935 Ji bo [[Bawernis]] hat beralîkirin 2081913 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bawernis]] qmmtghqmidd39eehcc7m5j59wu4d42e Arinc, Gever 0 137852 2081911 1323688 2026-07-24T17:59:27Z MikaelF 935 2081911 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank gund | nav = Arinc | navê_din = | navê_fermî = Çatalkaya | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye| koordînat = {{Koord|37.6117624|N|44.3163567|E|display=inline, title}} }} '''Arinc''' ({{bi-tr|Çatalkaya}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2012]] | |- |[[2010]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | - |} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] gh26o7ff7q4l0jdj0lilmphpkxdfc9p 2081919 2081911 2026-07-24T19:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2081919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Arinc | navê_din = | navê_fermî = Çatalkaya | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye | koordînat = {{Koord|37.6117624|N|44.3163567|E|display=inline, title}} }} '''Arinc''' ({{bi-tr|Çatalkaya}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2012]] | |- |[[2010]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | - |} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] no8hkid23xucu4dozkwapjpnqy5ot5t Alyava 0 137906 2081909 2081791 2026-07-24T17:57:18Z MikaelF 935 Ji bo [[Alyawa, Gever]] hat beralîkirin 2081909 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Alyawa, Gever]] 5ktiudrdfp9aym7v1mxs57jukq9tau5 Yekmala Jêrî 0 137931 2081905 1390227 2026-07-24T17:40:41Z MikaelF 935 2081905 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yêkmala Jêr | navê_din = | navê_fermî = Yukarı Ölçekli | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye| koordînat = {{Koord|37.5523536|N|44.4304129|E|display=inline, title}} }} '''Yekmala Jêrî''' ({{bi-tr|Yukarı Ölçekli}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2012]] | |- |[[2010]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] cs5c630vfggy51ivodzmzz6nhh2nc26 Yekmala Jorî 0 137932 2081908 1390226 2026-07-24T17:55:57Z MikaelF 935 2081908 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Yêkmala Jor | navê_din = | navê_fermî = Aşağı Ölçekli | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | navçe = [[Gever]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | mezra1 = | mezra2 = | mezra3 = | mezra4 = | demonîm = | nifûs = | sala_nifûsê = | çavkaniyên_nifûsê = | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Hekarî#Tirkiye| koordînat = {{Koord|37.5432994|N|44.4111751|E|display=inline, title}} }} '''Yekmala Jorî''' ({{bi-tr|Aşağı Ölçekli}}), gundekî ku bi navçeya [[Gever]]a [[Hekarî|Hekariyê]] ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] 6sgpdtfcwsedi3yrg72bss5jwfvb99u Xalidawa, Gever 0 137949 2081840 2081836 2026-07-24T12:43:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081840 wikitext text/x-wiki '''Xalidawa''', [[gund]]ekî ser bajarê [[Gever]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Geverê]] 4h3qs30kgu8t104rjogbxpzjj6t2lgs Abovyan 0 138071 2081977 1977435 2026-07-25T11:07:35Z Kurê Acemî 105128 /* Demografîk */ 2081977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Abovyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]<span>:</span> <span lang="hy">Աբովյան)</span>, bajar û navçeyekî li [[Ermenistan]]ê ye ku di nav [[Kotayk|parêzgeha Kotaykê]] de ye.Ew 16 kîlometrê bakurê rojhilatê [[Êrîvan]]ê û 32 kîlometrê başûrê rojhilatê navenda parêzgeha Hrazdanê ye. Li gorî serjimêriya 2011an de, nifûsa bajêr 43,495 e, ji 59,000 ku di serjimêriya 1989an de hatî ragihandin kêm e. Heya niha, bajar li gorî texmîna fermî ya 2020an nifûsa wê 44,900 e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.armstat.am/file/doc/99482213.pdf |sernav=Armstat |paşnav=Armenian |pêşnav=cencus |ziman=ermenî }}</ref> == Demografî == Ji %90ê nifûsa bajar ji gelê [[ermenî]] ne. Li gorî daneyên sala 1974an de, penaberên [[Sûrî|Sûriye]], [[Îran]] û [[Libnan]]ê koçeriya bajar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.caa.am/eng/lg.php.html?section=COMMUNITIES&id=218 |sernav=Refugees in Armenia (1974) |paşnav=Arabs in |pêşnav=Abovyan }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> hindekariya [[Kurdên Ermenistanê|kurd]] di wî bajarê de jî heye.<ref> {{Jêder-malper |url=http://abovyan.com/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1&limit=12&limitstart=60 |sernav=Abovyan.com |paşnav=Kurdish minority |pêşnav=of Abovyan }}</ref> {| class="wikitable" |+Nifûsa dîrokî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-03-11 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-02 |roja-arşîvê=2014-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> !Sal !Nifûs !% |- !1873 |360 |—     |- !1897 |548 | +1.77% |- !1926 |897 | +1.71% |- !1939 |1,024 | +1.02% |- !1959 |2,289 | +4.10% |- !1970 |14,700 | +18.42% |- !1973 |28,500 | +24.69% |- !1976 |38,400 | +10.45% |- !1989 |58,671 | +3.31% |- !2001 |44,596 |−2.26% |- | colspan="3" | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Ermenistanê]] [[Kategorî:Ermenistan]] ooruy0mwqz726mczwvlkiyyeapitzuq 2081978 2081977 2026-07-25T11:07:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Abovyan''' (bi [[Zimanê ermenî|ermenî]]<span>:</span> <span lang="hy">Աբովյան)</span>, bajar û navçeyekî li [[Ermenistan]]ê ye ku di nav [[Kotayk|parêzgeha Kotaykê]] de ye.Ew 16 kîlometrê bakurê rojhilatê [[Êrîvan]]ê û 32 kîlometrê başûrê rojhilatê navenda parêzgeha Hrazdanê ye. Li gorî serjimêriya 2011ê de, nifûsa bajêr 43,495 e, ji 59,000 ku di serjimêriya 1989an de hatî ragihandin kêm e. Heya niha, bajar li gorî texmîna fermî ya 2020ê nifûsa wê 44,900 bû.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.armstat.am/file/doc/99482213.pdf |sernav=Armstat |paşnav=Armenian |pêşnav=cencus |ziman=ermenî }}</ref> == Demografî == Ji %90ê nifûsa bajar ji gelê [[ermenî]] ne. Li gorî daneyên sala 1974an de, penaberên [[Sûrî|Sûriye]], [[Îran]] û [[Libnan]]ê koçeriya bajar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.caa.am/eng/lg.php.html?section=COMMUNITIES&id=218 |sernav=Refugees in Armenia (1974) |paşnav=Arabs in |pêşnav=Abovyan }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> hindekariya [[Kurdên Ermenistanê|kurd]] di wî bajarê de jî heye.<ref> {{Jêder-malper |url=http://abovyan.com/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1&limit=12&limitstart=60 |sernav=Abovyan.com |paşnav=Kurdish minority |pêşnav=of Abovyan }}</ref> {| class="wikitable" |+Nifûsa dîrokî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-03-11 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-03-02 |roja-arşîvê=2014-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> !Sal !Nifûs !% |- !1873 |360 |—     |- !1897 |548 | +1.77% |- !1926 |897 | +1.71% |- !1939 |1,024 | +1.02% |- !1959 |2,289 | +4.10% |- !1970 |14,700 | +18.42% |- !1973 |28,500 | +24.69% |- !1976 |38,400 | +10.45% |- !1989 |58,671 | +3.31% |- !2001 |44,596 |−2.26% |- | colspan="3" | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Ermenistanê]] [[Kategorî:Ermenistan]] 59o22j00ihvi4otjwgf9k9r2zp721cd Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2081965 2081772 2026-07-25T08:20:42Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2081965 wikitext text/x-wiki == 2026-07-25T08:20:40Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-24T08:20:37Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-23T12:32:56Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-07-23T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-22T08:21:10Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-21T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-07-20T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2081010 Qeydên kevn]''' l91tuittwsq3c91787p05fsx5um1fg8 Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/category creator 2 204281 2081860 2080849 2026-07-24T15:37:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081860 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine mmpis3mqgojrwcd9p4zit1w45ymv8ho 2081861 2081860 2026-07-24T15:37:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081861 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine mt9x5glt3tx1803wjgs8i6derjdgive 2081862 2081861 2026-07-24T15:38:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081862 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 3yoru93wiis73vnf4ts4ze14hzqcxjo 2081863 2081862 2026-07-24T15:39:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081863 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine ioz1wnyiez9vzi0cplz10ydakezvztw 2081864 2081863 2026-07-24T15:40:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081864 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine hhkr715i505xk1d10tg4585qagjay40 2081865 2081864 2026-07-24T15:45:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081865 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine heh8ha0sb96fdgw6x5lxj3xt0liaon5 2081866 2081865 2026-07-24T15:45:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081866 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine kjnau4kftbbz1de4mezudpmmf331bnz 2081867 2081866 2026-07-24T15:45:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081867 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 32xsi04c49bz4tzu8exoxj7ehgc52s7 2081868 2081867 2026-07-24T15:45:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081868 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 48caho1nernc3ncl0noz3c7dh2h4hlh 2081869 2081868 2026-07-24T15:47:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081869 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine r2fyrnrdnyyxsox4v9e60l7fujqu5mr 2081870 2081869 2026-07-24T15:47:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081870 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine dm3udx429uw18y5cfl1qnh8yq1obvge 2081871 2081870 2026-07-24T15:47:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081871 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 113ny2lbctmhaz4asd0pto11dxgihta 2081872 2081871 2026-07-24T15:47:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081872 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 5505ggh5bjiakyrcq5s2qv1l48vab7q 2081873 2081872 2026-07-24T15:50:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081873 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine mki41av1s7ayzk9fn6s0jntxh2bu8k0 2081874 2081873 2026-07-24T15:52:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081874 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 74hr638u202rc5kwvwhcb3knv5q7q8m 2081875 2081874 2026-07-24T15:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081875 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine elwa76xm3afxyg7tjay41n13k8lwbng 2081877 2081875 2026-07-24T15:54:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081877 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine snhguej0i9b4mnan4t1tcldpy8j8l6b 2081878 2081877 2026-07-24T15:54:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081878 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine io8f6f01mo76hrqkhwemdp7m2l45qpw 2081879 2081878 2026-07-24T15:54:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081879 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 2retko5sazrqmgkaqt376eo10ju9gpx 2081880 2081879 2026-07-24T15:54:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081880 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 1qvhfrtha7j23sa41whztc39jovm1gu 2081881 2081880 2026-07-24T15:54:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081881 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine nvuq75if5xmywvbcqd7q2gp1fjnqfq4 2081882 2081881 2026-07-24T15:54:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081882 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 3eehcol7vep9fgtoc3nxbwvt9g8223o 2081883 2081882 2026-07-24T15:56:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081883 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 8owv4zyi0zx4c8phwj6o056n6lccquh 2081884 2081883 2026-07-24T16:03:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081884 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine dh2wmcajwwcey5i4twyjnono1wonb6l 2081885 2081884 2026-07-24T16:03:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081885 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 4s55c3xpxawlwjzo7dqk43lr86j4464 2081886 2081885 2026-07-24T16:23:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2081886 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dehsal li Împeratoriya Rûsî]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Bidawîbûnên 600î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 482an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 701ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Dîroka Împeratoriya Rûsî li gorî serdeman]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine hxy601vppby5se074ihynznlkgcrpdj Gotûbêj:Superleheng 1 210734 2081837 2081591 2026-07-24T12:08:01Z Avestaboy 34898 /* Wîkîferheng superleheng */ Bersiv 2081837 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Sernav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Piştî Bikarhênerî li Wîkîferhengê ji bo superleheng daxwaza çavkaniyan kir, min lê nêrî, ji xeynî [https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 vê] û vîdeo û twîteke Zarok TVyê ti çavkanî nîne loma li gorî qanûnên Wîkîferhengê ev kelîme ne derbasdar e. Lê belê [[:wikt:super qehreman]] derbasdar e, li ser Wîkîpediyayê jî em sernavê gotarê bikin super qehreman? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:20, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] yek ji çavkaniyên ku te ji bo jî superqehreman eyni peyva superleheng tê herdu ji malpera diyarname ye . Yek jî PDF e . Her wiha çavkaniyên te peyvê cuda dinivîs in : super qehreman , super-qehreman û superqehreman. Ez difikirim ku rastnivîsa super qehreman di bin bandora zimanê tirkî û azerî de çê bûne. Mesela em bi kurdî dibêjin [[Superkomputer]] û ne super komputer. Her wiha peyva superleheng(ê) li ser malpera tirşik.net jî tê bikaranîn. Mixabin peyveke fermî ji bo superhero heya niha derbasê ferhengên çapkirî ne bûye. Lê malperan dîsa tunebûnê çêtir in . Li gorî min rastnivîsa super qehreman çewt e . Baş e ku em peyvên superleheng û superqehreman wek hemwate tomar bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:57, 23 adar 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê bi min jî superqehreman ji super qehreman çêtir e lê ji ber ku bikaranînên superqehreman kêm bû min sernavê kiriye super qehreman. Lê belê wekî min li jor jî got, ji bo bikaranîna superleheng ji xeynî diyarname ti çavkaniyên resmî nîne. Loma ez dibêjim em sernavê gotarê bikin superqehreman û superleheng wek hevmane qeyd bikin. Ne baştir e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:44, 23 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Çavkaniyên te jî mixabin kêm in. Çawa min ji te re got te 3 guhertoyên rastnivîsê tomar kir '''super -qehreman, super qehreman''' û '''superqehreman''' . Çavkaniyên min ema peyva superleheng hemû eynî dinivîs in. Li gorî rastnivîsa kurdî tenê '''superqehreman''' û superleheng rast in. Û mixabin aniha peyveke serdestî ji bo '''superhero''' bi kurdî tune . Lewma pêşniyara min ew e ku em peyva superqehreman kêleka peyva superleheng wek hemwate binnivîs in û ber alî bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 23 adar 2025 (UTC) ::::Ji xeynî twitter û tirşik.netê behsa kîjan "hemû" çavkaniyan dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:55, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:56, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Diyarname.com|Diyarname]] û [[Zarok TV]] jî peyv wisa dinivîse e . :::::[https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 ://diyarname.com/news.php?Idx=41741] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:30, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], superleheng, superqehreman, superhêz, superloto, supermarket, supernova... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:44, 24 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]: Superjin, supermêr, supermilyoner, supermezin, superasîd, superkompleks, superoksîd, superplastîk, supercure, superfamîle, superego, superrealîzm, supersonîk... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 24 adar 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] xebera te ye . '''Superleheng''' û '''superqehreman''' rast in . Tirk '''süper kahraman''' dinivîsin . Lewma nivîsandinên wek '''super qehreman''' û '''super-qehreman''' çê bûne . Bi îngilîzî û almanî jî peyv bi hev re tê nivîsandin ('''superhero''' û ne '''super hero''' , '''Superheld''' û ne '''Super held''' ). Ji bo çavkaniya çewt gelek çavkanî dikarbin hebin lê dîsa jî çewt in . Lewma '''superleheng''' û '''superqehreman''' rast in. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:23, 25 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min nû ferq kir ku te gotiye "xebera te ye" şûnda "mafdar î". Te tebrîq dikim ji bo vê pêşketinê. Eger qebûl bikî, nesîheteke min heye ji te re. Dev ji "çewt" û "şaş" jî berde. Min carekê ji hevalekî nexwende re got "ev çewt e", kenê wî bi min hat û got "çewt" tê maneya "xwaromaro" eleqeya wê bi "xeletiyê" tine. Loma şûnda çewt bibêjî "xelet" baştir tê fêmkirinê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:17, 27 adar 2025 (UTC) ::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heya ez dizan im '''çewt''' û '''xelet''' hemwate ne wek mînak '''girîng''' û '''muhim'''. Min jixwe peyvên '''superqehreman''' û '''supergernas''' ber alî kiribû . Min peyva superqehreman tevî superleheng di gotarê de fermî tomar kir. Ji kerema xwe peyvên ku kêm tên bi kar anîn an jî nayin naskirin pir bi kar bînin. Bila navdar bin. Wîkîpediya ji bo paşeroja zimanê kurdî roleke mezin dilîze. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:35, 27 adar 2025 (UTC) :::::ti çavkanî ji bo supergernas min nedîtiye. Eger tinebe, gereg were jêbirîn. Çewt û xelet ne Hevmane ne, çewt=xwaromaro ye hin kes bi mantiqa purîzma zimanî bi manaya "xelet" bi kar tînin, lê ew xeletîyek e. Çawa ku te rastiya "mafdar" dîtî, înşaellah tu yê vê yekê jî bibînî. Giring ne kelîmeyeke kurmancî ye. Di nav gel de qet tineye. Hin kes bi armanca nêzîkkirina soranî û kurmancî vê kelîmeyê bi kar tînin lê xeletîyeke mezin e. Tu yê bibêjî rojhilatî dizanin lê ew ji soranî an farisî dizanin ne ji kurmancî. Gereg zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî zimanê xelkê be daku fêmkirin hêsan be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ferq nake ku girîng peyveke ji Soranî tê .Ez jî kurmancê Serhedê yim . Lê Kurdî ne tenê kurmancî ye . Gelek zimanên cîhanê xwedî zarava û peyvên herêmî ne .Peyva girîng ji aliyê kurmancîaxêvan 24 saet tê bi kar anîn û ji aliyên medyayên bi kurdî jî tê bi kar anîn. Lewma xelet ku tu bibêjî ku girîng ne kurmancî ye . Ji ber ku ew peyv îro bi herdu zaravayan tê bi kar anîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::Problem ne ew e ku ji soranî tê. Problema me tinebûna kelîmeyê di nav gel de ye. Medyaya me tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî ye. Ewqas zêde ye ku êdî însanên normal fêm nakin. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de tinebe, wê demê kelîmeya soranî helal e. Lê belê soran jî "giring" bi mantiqa purîzma zimanî bi kar tînin. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên farisî nexistibana zimanê xwe wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas zor nebûya. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:23, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:24, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Fikirên te xelet in. Temam soranî ye. Dema ku ew ji aliyên kurmancan jî tê bi kar anîn ew dibe peyveke kurmancî jî . Di zarokatiya xwe de min tenê peyva '''mielim / m'elm''' nasdikir . Paşê min peyva '''mamoste''' jî fêrbû. Lê ez dîsa nabêjim ku mamoste ne kurmancî ye . Ew antîpatîka li hemberê peyvên Soranî bi taybet ji aliyên Kurdên Tirkiyeyê heye ku îro tenê [[Tirkmancî]] dipeyvin. Sedema wê qedexekirina zimanê kurdî li Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê heye .Kurdên Bakur û Rojavaya Kurdistanê wisa nafikirin. Ji ber ku rewşa zimanê kurdî li her çar parçeyên Kurdistanê cuda ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:52, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::::'''Problem ne ew e ku ji soranî tê'''. Problema me '''tinebûna kelîmeyê di nav gel de''' ye. Medyaya me '''tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî''' ye. Ewqas zêde ye ku êdî '''însanên normal fêm nakin'''. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de '''tinebe''', wê demê '''kelîmeya soranî helal''' e. Lê belê soran jî "'''giring'''" bi mantiqa '''purîzma zimanî bi kar tînin'''. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên '''farisî nexistibana zimanê xwe''' wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas '''zor nebûya'''. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) == Wîkîferheng superleheng == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : peyva superleheng di pirtûka '''Hişê Azad''' de heye . Gelo hûn dikarin vê çavkanî tomar bikin û di beşa wêjeyê de jî tomar bikin? : [https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22superleheng%22&f=false https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:47, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :Ev pirtûk bi IAyê hatiye çêkirin... Herwiha forma "Lehengên Super" (pirjimara Lehengê/a Super) jî heye: [https://nupel-kurdi.com/mihyedin-nahrin-di-ferbuna-hurmete-de-rola-sinemaye/], [https://m.aa.com.tr/kk/cand-%C3%BB-huner/v%C3%AA-heftey%C3%AA-11-f%C3%AElm-dikevin-v%C3%AEzyon%C3%AA/2430027] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:54, 22 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi dîtina min, peyva superleheng tekûz e! Superlîg, supermarket, superman... mirov nabêje bazarê super, mirovê super. Carina Lîga super dibêjin lê li gorî min, superlîg jî super e... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:00, 22 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu mafdarî. Mesela peyvên wek mînak '''dijleheng''' an jî '''serleheng''' hene. @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] em mesela dibêjin [[superhêz]] an jî '''supermarket'''. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) n5y88uuwqg17k6yo8aa85c190a5u0kf 2081914 2081837 2026-07-24T18:06:10Z MikaelF 935 /* Wîkîferheng superleheng */ Bersiv 2081914 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Sernav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Piştî Bikarhênerî li Wîkîferhengê ji bo superleheng daxwaza çavkaniyan kir, min lê nêrî, ji xeynî [https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 vê] û vîdeo û twîteke Zarok TVyê ti çavkanî nîne loma li gorî qanûnên Wîkîferhengê ev kelîme ne derbasdar e. Lê belê [[:wikt:super qehreman]] derbasdar e, li ser Wîkîpediyayê jî em sernavê gotarê bikin super qehreman? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:20, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] yek ji çavkaniyên ku te ji bo jî superqehreman eyni peyva superleheng tê herdu ji malpera diyarname ye . Yek jî PDF e . Her wiha çavkaniyên te peyvê cuda dinivîs in : super qehreman , super-qehreman û superqehreman. Ez difikirim ku rastnivîsa super qehreman di bin bandora zimanê tirkî û azerî de çê bûne. Mesela em bi kurdî dibêjin [[Superkomputer]] û ne super komputer. Her wiha peyva superleheng(ê) li ser malpera tirşik.net jî tê bikaranîn. Mixabin peyveke fermî ji bo superhero heya niha derbasê ferhengên çapkirî ne bûye. Lê malperan dîsa tunebûnê çêtir in . Li gorî min rastnivîsa super qehreman çewt e . Baş e ku em peyvên superleheng û superqehreman wek hemwate tomar bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:57, 23 adar 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê bi min jî superqehreman ji super qehreman çêtir e lê ji ber ku bikaranînên superqehreman kêm bû min sernavê kiriye super qehreman. Lê belê wekî min li jor jî got, ji bo bikaranîna superleheng ji xeynî diyarname ti çavkaniyên resmî nîne. Loma ez dibêjim em sernavê gotarê bikin superqehreman û superleheng wek hevmane qeyd bikin. Ne baştir e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:44, 23 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Çavkaniyên te jî mixabin kêm in. Çawa min ji te re got te 3 guhertoyên rastnivîsê tomar kir '''super -qehreman, super qehreman''' û '''superqehreman''' . Çavkaniyên min ema peyva superleheng hemû eynî dinivîs in. Li gorî rastnivîsa kurdî tenê '''superqehreman''' û superleheng rast in. Û mixabin aniha peyveke serdestî ji bo '''superhero''' bi kurdî tune . Lewma pêşniyara min ew e ku em peyva superqehreman kêleka peyva superleheng wek hemwate binnivîs in û ber alî bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 23 adar 2025 (UTC) ::::Ji xeynî twitter û tirşik.netê behsa kîjan "hemû" çavkaniyan dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:55, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:56, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Diyarname.com|Diyarname]] û [[Zarok TV]] jî peyv wisa dinivîse e . :::::[https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 ://diyarname.com/news.php?Idx=41741] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:30, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], superleheng, superqehreman, superhêz, superloto, supermarket, supernova... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:44, 24 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]: Superjin, supermêr, supermilyoner, supermezin, superasîd, superkompleks, superoksîd, superplastîk, supercure, superfamîle, superego, superrealîzm, supersonîk... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 24 adar 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] xebera te ye . '''Superleheng''' û '''superqehreman''' rast in . Tirk '''süper kahraman''' dinivîsin . Lewma nivîsandinên wek '''super qehreman''' û '''super-qehreman''' çê bûne . Bi îngilîzî û almanî jî peyv bi hev re tê nivîsandin ('''superhero''' û ne '''super hero''' , '''Superheld''' û ne '''Super held''' ). Ji bo çavkaniya çewt gelek çavkanî dikarbin hebin lê dîsa jî çewt in . Lewma '''superleheng''' û '''superqehreman''' rast in. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:23, 25 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min nû ferq kir ku te gotiye "xebera te ye" şûnda "mafdar î". Te tebrîq dikim ji bo vê pêşketinê. Eger qebûl bikî, nesîheteke min heye ji te re. Dev ji "çewt" û "şaş" jî berde. Min carekê ji hevalekî nexwende re got "ev çewt e", kenê wî bi min hat û got "çewt" tê maneya "xwaromaro" eleqeya wê bi "xeletiyê" tine. Loma şûnda çewt bibêjî "xelet" baştir tê fêmkirinê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:17, 27 adar 2025 (UTC) ::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heya ez dizan im '''çewt''' û '''xelet''' hemwate ne wek mînak '''girîng''' û '''muhim'''. Min jixwe peyvên '''superqehreman''' û '''supergernas''' ber alî kiribû . Min peyva superqehreman tevî superleheng di gotarê de fermî tomar kir. Ji kerema xwe peyvên ku kêm tên bi kar anîn an jî nayin naskirin pir bi kar bînin. Bila navdar bin. Wîkîpediya ji bo paşeroja zimanê kurdî roleke mezin dilîze. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:35, 27 adar 2025 (UTC) :::::ti çavkanî ji bo supergernas min nedîtiye. Eger tinebe, gereg were jêbirîn. Çewt û xelet ne Hevmane ne, çewt=xwaromaro ye hin kes bi mantiqa purîzma zimanî bi manaya "xelet" bi kar tînin, lê ew xeletîyek e. Çawa ku te rastiya "mafdar" dîtî, înşaellah tu yê vê yekê jî bibînî. Giring ne kelîmeyeke kurmancî ye. Di nav gel de qet tineye. Hin kes bi armanca nêzîkkirina soranî û kurmancî vê kelîmeyê bi kar tînin lê xeletîyeke mezin e. Tu yê bibêjî rojhilatî dizanin lê ew ji soranî an farisî dizanin ne ji kurmancî. Gereg zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî zimanê xelkê be daku fêmkirin hêsan be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ferq nake ku girîng peyveke ji Soranî tê .Ez jî kurmancê Serhedê yim . Lê Kurdî ne tenê kurmancî ye . Gelek zimanên cîhanê xwedî zarava û peyvên herêmî ne .Peyva girîng ji aliyê kurmancîaxêvan 24 saet tê bi kar anîn û ji aliyên medyayên bi kurdî jî tê bi kar anîn. Lewma xelet ku tu bibêjî ku girîng ne kurmancî ye . Ji ber ku ew peyv îro bi herdu zaravayan tê bi kar anîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::Problem ne ew e ku ji soranî tê. Problema me tinebûna kelîmeyê di nav gel de ye. Medyaya me tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî ye. Ewqas zêde ye ku êdî însanên normal fêm nakin. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de tinebe, wê demê kelîmeya soranî helal e. Lê belê soran jî "giring" bi mantiqa purîzma zimanî bi kar tînin. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên farisî nexistibana zimanê xwe wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas zor nebûya. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:23, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:24, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Fikirên te xelet in. Temam soranî ye. Dema ku ew ji aliyên kurmancan jî tê bi kar anîn ew dibe peyveke kurmancî jî . Di zarokatiya xwe de min tenê peyva '''mielim / m'elm''' nasdikir . Paşê min peyva '''mamoste''' jî fêrbû. Lê ez dîsa nabêjim ku mamoste ne kurmancî ye . Ew antîpatîka li hemberê peyvên Soranî bi taybet ji aliyên Kurdên Tirkiyeyê heye ku îro tenê [[Tirkmancî]] dipeyvin. Sedema wê qedexekirina zimanê kurdî li Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê heye .Kurdên Bakur û Rojavaya Kurdistanê wisa nafikirin. Ji ber ku rewşa zimanê kurdî li her çar parçeyên Kurdistanê cuda ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:52, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::::'''Problem ne ew e ku ji soranî tê'''. Problema me '''tinebûna kelîmeyê di nav gel de''' ye. Medyaya me '''tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî''' ye. Ewqas zêde ye ku êdî '''însanên normal fêm nakin'''. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de '''tinebe''', wê demê '''kelîmeya soranî helal''' e. Lê belê soran jî "'''giring'''" bi mantiqa '''purîzma zimanî bi kar tînin'''. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên '''farisî nexistibana zimanê xwe''' wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas '''zor nebûya'''. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) == Wîkîferheng superleheng == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : peyva superleheng di pirtûka '''Hişê Azad''' de heye . Gelo hûn dikarin vê çavkanî tomar bikin û di beşa wêjeyê de jî tomar bikin? : [https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22superleheng%22&f=false https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:47, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :Ev pirtûk bi IAyê hatiye çêkirin... Herwiha forma "Lehengên Super" (pirjimara Lehengê/a Super) jî heye: [https://nupel-kurdi.com/mihyedin-nahrin-di-ferbuna-hurmete-de-rola-sinemaye/], [https://m.aa.com.tr/kk/cand-%C3%BB-huner/v%C3%AA-heftey%C3%AA-11-f%C3%AElm-dikevin-v%C3%AEzyon%C3%AA/2430027] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:54, 22 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi dîtina min, peyva superleheng tekûz e! Superlîg, supermarket, superman... mirov nabêje bazarê super, mirovê super. Carina Lîga super dibêjin lê li gorî min, superlîg jî super e... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:00, 22 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu mafdarî. Mesela peyvên wek mînak '''dijleheng''' an jî '''serleheng''' hene. @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] em mesela dibêjin [[superhêz]] an jî '''supermarket'''. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], gotina te ye. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:06, 24 tîrmeh 2026 (UTC) dc85cxpmyjbgwqwcye9oydmengtder4 2081915 2081914 2026-07-24T18:07:02Z Wikihez 39702 /* Wîkîferheng superleheng */ Bersiv 2081915 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Sernav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Piştî Bikarhênerî li Wîkîferhengê ji bo superleheng daxwaza çavkaniyan kir, min lê nêrî, ji xeynî [https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 vê] û vîdeo û twîteke Zarok TVyê ti çavkanî nîne loma li gorî qanûnên Wîkîferhengê ev kelîme ne derbasdar e. Lê belê [[:wikt:super qehreman]] derbasdar e, li ser Wîkîpediyayê jî em sernavê gotarê bikin super qehreman? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:20, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] yek ji çavkaniyên ku te ji bo jî superqehreman eyni peyva superleheng tê herdu ji malpera diyarname ye . Yek jî PDF e . Her wiha çavkaniyên te peyvê cuda dinivîs in : super qehreman , super-qehreman û superqehreman. Ez difikirim ku rastnivîsa super qehreman di bin bandora zimanê tirkî û azerî de çê bûne. Mesela em bi kurdî dibêjin [[Superkomputer]] û ne super komputer. Her wiha peyva superleheng(ê) li ser malpera tirşik.net jî tê bikaranîn. Mixabin peyveke fermî ji bo superhero heya niha derbasê ferhengên çapkirî ne bûye. Lê malperan dîsa tunebûnê çêtir in . Li gorî min rastnivîsa super qehreman çewt e . Baş e ku em peyvên superleheng û superqehreman wek hemwate tomar bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:57, 23 adar 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê bi min jî superqehreman ji super qehreman çêtir e lê ji ber ku bikaranînên superqehreman kêm bû min sernavê kiriye super qehreman. Lê belê wekî min li jor jî got, ji bo bikaranîna superleheng ji xeynî diyarname ti çavkaniyên resmî nîne. Loma ez dibêjim em sernavê gotarê bikin superqehreman û superleheng wek hevmane qeyd bikin. Ne baştir e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:44, 23 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Çavkaniyên te jî mixabin kêm in. Çawa min ji te re got te 3 guhertoyên rastnivîsê tomar kir '''super -qehreman, super qehreman''' û '''superqehreman''' . Çavkaniyên min ema peyva superleheng hemû eynî dinivîs in. Li gorî rastnivîsa kurdî tenê '''superqehreman''' û superleheng rast in. Û mixabin aniha peyveke serdestî ji bo '''superhero''' bi kurdî tune . Lewma pêşniyara min ew e ku em peyva superqehreman kêleka peyva superleheng wek hemwate binnivîs in û ber alî bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 23 adar 2025 (UTC) ::::Ji xeynî twitter û tirşik.netê behsa kîjan "hemû" çavkaniyan dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:55, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:56, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Diyarname.com|Diyarname]] û [[Zarok TV]] jî peyv wisa dinivîse e . :::::[https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 ://diyarname.com/news.php?Idx=41741] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:30, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], superleheng, superqehreman, superhêz, superloto, supermarket, supernova... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:44, 24 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]: Superjin, supermêr, supermilyoner, supermezin, superasîd, superkompleks, superoksîd, superplastîk, supercure, superfamîle, superego, superrealîzm, supersonîk... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 24 adar 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] xebera te ye . '''Superleheng''' û '''superqehreman''' rast in . Tirk '''süper kahraman''' dinivîsin . Lewma nivîsandinên wek '''super qehreman''' û '''super-qehreman''' çê bûne . Bi îngilîzî û almanî jî peyv bi hev re tê nivîsandin ('''superhero''' û ne '''super hero''' , '''Superheld''' û ne '''Super held''' ). Ji bo çavkaniya çewt gelek çavkanî dikarbin hebin lê dîsa jî çewt in . Lewma '''superleheng''' û '''superqehreman''' rast in. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:23, 25 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min nû ferq kir ku te gotiye "xebera te ye" şûnda "mafdar î". Te tebrîq dikim ji bo vê pêşketinê. Eger qebûl bikî, nesîheteke min heye ji te re. Dev ji "çewt" û "şaş" jî berde. Min carekê ji hevalekî nexwende re got "ev çewt e", kenê wî bi min hat û got "çewt" tê maneya "xwaromaro" eleqeya wê bi "xeletiyê" tine. Loma şûnda çewt bibêjî "xelet" baştir tê fêmkirinê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:17, 27 adar 2025 (UTC) ::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heya ez dizan im '''çewt''' û '''xelet''' hemwate ne wek mînak '''girîng''' û '''muhim'''. Min jixwe peyvên '''superqehreman''' û '''supergernas''' ber alî kiribû . Min peyva superqehreman tevî superleheng di gotarê de fermî tomar kir. Ji kerema xwe peyvên ku kêm tên bi kar anîn an jî nayin naskirin pir bi kar bînin. Bila navdar bin. Wîkîpediya ji bo paşeroja zimanê kurdî roleke mezin dilîze. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:35, 27 adar 2025 (UTC) :::::ti çavkanî ji bo supergernas min nedîtiye. Eger tinebe, gereg were jêbirîn. Çewt û xelet ne Hevmane ne, çewt=xwaromaro ye hin kes bi mantiqa purîzma zimanî bi manaya "xelet" bi kar tînin, lê ew xeletîyek e. Çawa ku te rastiya "mafdar" dîtî, înşaellah tu yê vê yekê jî bibînî. Giring ne kelîmeyeke kurmancî ye. Di nav gel de qet tineye. Hin kes bi armanca nêzîkkirina soranî û kurmancî vê kelîmeyê bi kar tînin lê xeletîyeke mezin e. Tu yê bibêjî rojhilatî dizanin lê ew ji soranî an farisî dizanin ne ji kurmancî. Gereg zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî zimanê xelkê be daku fêmkirin hêsan be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ferq nake ku girîng peyveke ji Soranî tê .Ez jî kurmancê Serhedê yim . Lê Kurdî ne tenê kurmancî ye . Gelek zimanên cîhanê xwedî zarava û peyvên herêmî ne .Peyva girîng ji aliyê kurmancîaxêvan 24 saet tê bi kar anîn û ji aliyên medyayên bi kurdî jî tê bi kar anîn. Lewma xelet ku tu bibêjî ku girîng ne kurmancî ye . Ji ber ku ew peyv îro bi herdu zaravayan tê bi kar anîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::Problem ne ew e ku ji soranî tê. Problema me tinebûna kelîmeyê di nav gel de ye. Medyaya me tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî ye. Ewqas zêde ye ku êdî însanên normal fêm nakin. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de tinebe, wê demê kelîmeya soranî helal e. Lê belê soran jî "giring" bi mantiqa purîzma zimanî bi kar tînin. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên farisî nexistibana zimanê xwe wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas zor nebûya. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:23, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:24, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Fikirên te xelet in. Temam soranî ye. Dema ku ew ji aliyên kurmancan jî tê bi kar anîn ew dibe peyveke kurmancî jî . Di zarokatiya xwe de min tenê peyva '''mielim / m'elm''' nasdikir . Paşê min peyva '''mamoste''' jî fêrbû. Lê ez dîsa nabêjim ku mamoste ne kurmancî ye . Ew antîpatîka li hemberê peyvên Soranî bi taybet ji aliyên Kurdên Tirkiyeyê heye ku îro tenê [[Tirkmancî]] dipeyvin. Sedema wê qedexekirina zimanê kurdî li Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê heye .Kurdên Bakur û Rojavaya Kurdistanê wisa nafikirin. Ji ber ku rewşa zimanê kurdî li her çar parçeyên Kurdistanê cuda ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:52, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::::'''Problem ne ew e ku ji soranî tê'''. Problema me '''tinebûna kelîmeyê di nav gel de''' ye. Medyaya me '''tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî''' ye. Ewqas zêde ye ku êdî '''însanên normal fêm nakin'''. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de '''tinebe''', wê demê '''kelîmeya soranî helal''' e. Lê belê soran jî "'''giring'''" bi mantiqa '''purîzma zimanî bi kar tînin'''. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên '''farisî nexistibana zimanê xwe''' wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas '''zor nebûya'''. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) == Wîkîferheng superleheng == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : peyva superleheng di pirtûka '''Hişê Azad''' de heye . Gelo hûn dikarin vê çavkanî tomar bikin û di beşa wêjeyê de jî tomar bikin? : [https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22superleheng%22&f=false https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:47, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :Ev pirtûk bi IAyê hatiye çêkirin... Herwiha forma "Lehengên Super" (pirjimara Lehengê/a Super) jî heye: [https://nupel-kurdi.com/mihyedin-nahrin-di-ferbuna-hurmete-de-rola-sinemaye/], [https://m.aa.com.tr/kk/cand-%C3%BB-huner/v%C3%AA-heftey%C3%AA-11-f%C3%AElm-dikevin-v%C3%AEzyon%C3%AA/2430027] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:54, 22 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi dîtina min, peyva superleheng tekûz e! Superlîg, supermarket, superman... mirov nabêje bazarê super, mirovê super. Carina Lîga super dibêjin lê li gorî min, superlîg jî super e... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:00, 22 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu mafdarî. Mesela peyvên wek mînak '''dijleheng''' an jî '''serleheng''' hene. @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] em mesela dibêjin [[superhêz]] an jî '''supermarket'''. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], gotina te ye. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:06, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Chyet dibêje ti gotineke kurmancî wekî "tu mafdarî" tine ye, ew tercimeya tirkî ya "tu haklisîn" e. Kurmanc dibêjin "heqê te ye", "gotina te ye", "xebera te ye". Yanî ez wisa hîn bûm, min jî berê nizanibû. Not: "maf" gotineke erebî ye, ji "miaf" çêbû ye, hin kes ji eskeriyê ye miaf bûn, loma xwedî miaf bûn dûre cahilek rabû û got maf kurmanciya eslî ye "heq" e, lê di rastîyê de tiştekî wisa nîne. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:07, 24 tîrmeh 2026 (UTC) fs0d37zg5pjuxe7i922jjcdorzavblg 2081916 2081915 2026-07-24T18:08:27Z Wikihez 39702 /* Wîkîferheng superleheng */ Bersiv 2081916 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Sernav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Piştî Bikarhênerî li Wîkîferhengê ji bo superleheng daxwaza çavkaniyan kir, min lê nêrî, ji xeynî [https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 vê] û vîdeo û twîteke Zarok TVyê ti çavkanî nîne loma li gorî qanûnên Wîkîferhengê ev kelîme ne derbasdar e. Lê belê [[:wikt:super qehreman]] derbasdar e, li ser Wîkîpediyayê jî em sernavê gotarê bikin super qehreman? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:20, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] yek ji çavkaniyên ku te ji bo jî superqehreman eyni peyva superleheng tê herdu ji malpera diyarname ye . Yek jî PDF e . Her wiha çavkaniyên te peyvê cuda dinivîs in : super qehreman , super-qehreman û superqehreman. Ez difikirim ku rastnivîsa super qehreman di bin bandora zimanê tirkî û azerî de çê bûne. Mesela em bi kurdî dibêjin [[Superkomputer]] û ne super komputer. Her wiha peyva superleheng(ê) li ser malpera tirşik.net jî tê bikaranîn. Mixabin peyveke fermî ji bo superhero heya niha derbasê ferhengên çapkirî ne bûye. Lê malperan dîsa tunebûnê çêtir in . Li gorî min rastnivîsa super qehreman çewt e . Baş e ku em peyvên superleheng û superqehreman wek hemwate tomar bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:57, 23 adar 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê bi min jî superqehreman ji super qehreman çêtir e lê ji ber ku bikaranînên superqehreman kêm bû min sernavê kiriye super qehreman. Lê belê wekî min li jor jî got, ji bo bikaranîna superleheng ji xeynî diyarname ti çavkaniyên resmî nîne. Loma ez dibêjim em sernavê gotarê bikin superqehreman û superleheng wek hevmane qeyd bikin. Ne baştir e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:44, 23 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Çavkaniyên te jî mixabin kêm in. Çawa min ji te re got te 3 guhertoyên rastnivîsê tomar kir '''super -qehreman, super qehreman''' û '''superqehreman''' . Çavkaniyên min ema peyva superleheng hemû eynî dinivîs in. Li gorî rastnivîsa kurdî tenê '''superqehreman''' û superleheng rast in. Û mixabin aniha peyveke serdestî ji bo '''superhero''' bi kurdî tune . Lewma pêşniyara min ew e ku em peyva superqehreman kêleka peyva superleheng wek hemwate binnivîs in û ber alî bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 23 adar 2025 (UTC) ::::Ji xeynî twitter û tirşik.netê behsa kîjan "hemû" çavkaniyan dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:55, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:56, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Diyarname.com|Diyarname]] û [[Zarok TV]] jî peyv wisa dinivîse e . :::::[https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 ://diyarname.com/news.php?Idx=41741] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:30, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], superleheng, superqehreman, superhêz, superloto, supermarket, supernova... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:44, 24 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]: Superjin, supermêr, supermilyoner, supermezin, superasîd, superkompleks, superoksîd, superplastîk, supercure, superfamîle, superego, superrealîzm, supersonîk... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 24 adar 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] xebera te ye . '''Superleheng''' û '''superqehreman''' rast in . Tirk '''süper kahraman''' dinivîsin . Lewma nivîsandinên wek '''super qehreman''' û '''super-qehreman''' çê bûne . Bi îngilîzî û almanî jî peyv bi hev re tê nivîsandin ('''superhero''' û ne '''super hero''' , '''Superheld''' û ne '''Super held''' ). Ji bo çavkaniya çewt gelek çavkanî dikarbin hebin lê dîsa jî çewt in . Lewma '''superleheng''' û '''superqehreman''' rast in. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:23, 25 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min nû ferq kir ku te gotiye "xebera te ye" şûnda "mafdar î". Te tebrîq dikim ji bo vê pêşketinê. Eger qebûl bikî, nesîheteke min heye ji te re. Dev ji "çewt" û "şaş" jî berde. Min carekê ji hevalekî nexwende re got "ev çewt e", kenê wî bi min hat û got "çewt" tê maneya "xwaromaro" eleqeya wê bi "xeletiyê" tine. Loma şûnda çewt bibêjî "xelet" baştir tê fêmkirinê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:17, 27 adar 2025 (UTC) ::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heya ez dizan im '''çewt''' û '''xelet''' hemwate ne wek mînak '''girîng''' û '''muhim'''. Min jixwe peyvên '''superqehreman''' û '''supergernas''' ber alî kiribû . Min peyva superqehreman tevî superleheng di gotarê de fermî tomar kir. Ji kerema xwe peyvên ku kêm tên bi kar anîn an jî nayin naskirin pir bi kar bînin. Bila navdar bin. Wîkîpediya ji bo paşeroja zimanê kurdî roleke mezin dilîze. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:35, 27 adar 2025 (UTC) :::::ti çavkanî ji bo supergernas min nedîtiye. Eger tinebe, gereg were jêbirîn. Çewt û xelet ne Hevmane ne, çewt=xwaromaro ye hin kes bi mantiqa purîzma zimanî bi manaya "xelet" bi kar tînin, lê ew xeletîyek e. Çawa ku te rastiya "mafdar" dîtî, înşaellah tu yê vê yekê jî bibînî. Giring ne kelîmeyeke kurmancî ye. Di nav gel de qet tineye. Hin kes bi armanca nêzîkkirina soranî û kurmancî vê kelîmeyê bi kar tînin lê xeletîyeke mezin e. Tu yê bibêjî rojhilatî dizanin lê ew ji soranî an farisî dizanin ne ji kurmancî. Gereg zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî zimanê xelkê be daku fêmkirin hêsan be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ferq nake ku girîng peyveke ji Soranî tê .Ez jî kurmancê Serhedê yim . Lê Kurdî ne tenê kurmancî ye . Gelek zimanên cîhanê xwedî zarava û peyvên herêmî ne .Peyva girîng ji aliyê kurmancîaxêvan 24 saet tê bi kar anîn û ji aliyên medyayên bi kurdî jî tê bi kar anîn. Lewma xelet ku tu bibêjî ku girîng ne kurmancî ye . Ji ber ku ew peyv îro bi herdu zaravayan tê bi kar anîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::Problem ne ew e ku ji soranî tê. Problema me tinebûna kelîmeyê di nav gel de ye. Medyaya me tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî ye. Ewqas zêde ye ku êdî însanên normal fêm nakin. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de tinebe, wê demê kelîmeya soranî helal e. Lê belê soran jî "giring" bi mantiqa purîzma zimanî bi kar tînin. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên farisî nexistibana zimanê xwe wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas zor nebûya. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:23, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:24, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Fikirên te xelet in. Temam soranî ye. Dema ku ew ji aliyên kurmancan jî tê bi kar anîn ew dibe peyveke kurmancî jî . Di zarokatiya xwe de min tenê peyva '''mielim / m'elm''' nasdikir . Paşê min peyva '''mamoste''' jî fêrbû. Lê ez dîsa nabêjim ku mamoste ne kurmancî ye . Ew antîpatîka li hemberê peyvên Soranî bi taybet ji aliyên Kurdên Tirkiyeyê heye ku îro tenê [[Tirkmancî]] dipeyvin. Sedema wê qedexekirina zimanê kurdî li Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê heye .Kurdên Bakur û Rojavaya Kurdistanê wisa nafikirin. Ji ber ku rewşa zimanê kurdî li her çar parçeyên Kurdistanê cuda ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:52, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::::'''Problem ne ew e ku ji soranî tê'''. Problema me '''tinebûna kelîmeyê di nav gel de''' ye. Medyaya me '''tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî''' ye. Ewqas zêde ye ku êdî '''însanên normal fêm nakin'''. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de '''tinebe''', wê demê '''kelîmeya soranî helal''' e. Lê belê soran jî "'''giring'''" bi mantiqa '''purîzma zimanî bi kar tînin'''. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên '''farisî nexistibana zimanê xwe''' wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas '''zor nebûya'''. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) == Wîkîferheng superleheng == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : peyva superleheng di pirtûka '''Hişê Azad''' de heye . Gelo hûn dikarin vê çavkanî tomar bikin û di beşa wêjeyê de jî tomar bikin? : [https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22superleheng%22&f=false https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:47, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :Ev pirtûk bi IAyê hatiye çêkirin... Herwiha forma "Lehengên Super" (pirjimara Lehengê/a Super) jî heye: [https://nupel-kurdi.com/mihyedin-nahrin-di-ferbuna-hurmete-de-rola-sinemaye/], [https://m.aa.com.tr/kk/cand-%C3%BB-huner/v%C3%AA-heftey%C3%AA-11-f%C3%AElm-dikevin-v%C3%AEzyon%C3%AA/2430027] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:54, 22 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi dîtina min, peyva superleheng tekûz e! Superlîg, supermarket, superman... mirov nabêje bazarê super, mirovê super. Carina Lîga super dibêjin lê li gorî min, superlîg jî super e... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:00, 22 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu mafdarî. Mesela peyvên wek mînak '''dijleheng''' an jî '''serleheng''' hene. @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] em mesela dibêjin [[superhêz]] an jî '''supermarket'''. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], gotina te ye. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:06, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Chyet dibêje ti gotineke kurmancî wekî "tu mafdarî" tine ye, ew tercimeya tirkî ya "tu haklisîn" e. Kurmanc dibêjin "heqê te ye", "gotina te ye", "xebera te ye". Yanî ez wisa hîn bûm, min jî berê nizanibû. Not: "maf" gotineke erebî ye, ji "miaf" çêbû ye, hin kes ji eskeriyê ye miaf bûn, loma xwedî miaf bûn dûre cahilek rabû û got maf kurmanciya eslî ye "heq" e, lê di rastîyê de tiştekî wisa nîne. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:07, 24 tîrmeh 2026 (UTC) ::::Tam min ev tiştî "yazî" kir, birêz MikaelF got "gotina te ye", Tewafûqê xwedê {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) orgur9rnqr80e4txq1pll2n8i43kpt7 2081918 2081916 2026-07-24T18:29:14Z MikaelF 935 /* Wîkîferheng superleheng */ Bersiv 2081918 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Sernav == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Piştî Bikarhênerî li Wîkîferhengê ji bo superleheng daxwaza çavkaniyan kir, min lê nêrî, ji xeynî [https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 vê] û vîdeo û twîteke Zarok TVyê ti çavkanî nîne loma li gorî qanûnên Wîkîferhengê ev kelîme ne derbasdar e. Lê belê [[:wikt:super qehreman]] derbasdar e, li ser Wîkîpediyayê jî em sernavê gotarê bikin super qehreman? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:20, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] yek ji çavkaniyên ku te ji bo jî superqehreman eyni peyva superleheng tê herdu ji malpera diyarname ye . Yek jî PDF e . Her wiha çavkaniyên te peyvê cuda dinivîs in : super qehreman , super-qehreman û superqehreman. Ez difikirim ku rastnivîsa super qehreman di bin bandora zimanê tirkî û azerî de çê bûne. Mesela em bi kurdî dibêjin [[Superkomputer]] û ne super komputer. Her wiha peyva superleheng(ê) li ser malpera tirşik.net jî tê bikaranîn. Mixabin peyveke fermî ji bo superhero heya niha derbasê ferhengên çapkirî ne bûye. Lê malperan dîsa tunebûnê çêtir in . Li gorî min rastnivîsa super qehreman çewt e . Baş e ku em peyvên superleheng û superqehreman wek hemwate tomar bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:57, 23 adar 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Erê bi min jî superqehreman ji super qehreman çêtir e lê ji ber ku bikaranînên superqehreman kêm bû min sernavê kiriye super qehreman. Lê belê wekî min li jor jî got, ji bo bikaranîna superleheng ji xeynî diyarname ti çavkaniyên resmî nîne. Loma ez dibêjim em sernavê gotarê bikin superqehreman û superleheng wek hevmane qeyd bikin. Ne baştir e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:44, 23 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Çavkaniyên te jî mixabin kêm in. Çawa min ji te re got te 3 guhertoyên rastnivîsê tomar kir '''super -qehreman, super qehreman''' û '''superqehreman''' . Çavkaniyên min ema peyva superleheng hemû eynî dinivîs in. Li gorî rastnivîsa kurdî tenê '''superqehreman''' û superleheng rast in. Û mixabin aniha peyveke serdestî ji bo '''superhero''' bi kurdî tune . Lewma pêşniyara min ew e ku em peyva superqehreman kêleka peyva superleheng wek hemwate binnivîs in û ber alî bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:50, 23 adar 2025 (UTC) ::::Ji xeynî twitter û tirşik.netê behsa kîjan "hemû" çavkaniyan dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:55, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:56, 23 adar 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Diyarname.com|Diyarname]] û [[Zarok TV]] jî peyv wisa dinivîse e . :::::[https://diyarname.com/news.php?Idx=41741 ://diyarname.com/news.php?Idx=41741] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:30, 23 adar 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], superleheng, superqehreman, superhêz, superloto, supermarket, supernova... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:44, 24 adar 2025 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]: Superjin, supermêr, supermilyoner, supermezin, superasîd, superkompleks, superoksîd, superplastîk, supercure, superfamîle, superego, superrealîzm, supersonîk... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 24 adar 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] xebera te ye . '''Superleheng''' û '''superqehreman''' rast in . Tirk '''süper kahraman''' dinivîsin . Lewma nivîsandinên wek '''super qehreman''' û '''super-qehreman''' çê bûne . Bi îngilîzî û almanî jî peyv bi hev re tê nivîsandin ('''superhero''' û ne '''super hero''' , '''Superheld''' û ne '''Super held''' ). Ji bo çavkaniya çewt gelek çavkanî dikarbin hebin lê dîsa jî çewt in . Lewma '''superleheng''' û '''superqehreman''' rast in. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:23, 25 adar 2025 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Min nû ferq kir ku te gotiye "xebera te ye" şûnda "mafdar î". Te tebrîq dikim ji bo vê pêşketinê. Eger qebûl bikî, nesîheteke min heye ji te re. Dev ji "çewt" û "şaş" jî berde. Min carekê ji hevalekî nexwende re got "ev çewt e", kenê wî bi min hat û got "çewt" tê maneya "xwaromaro" eleqeya wê bi "xeletiyê" tine. Loma şûnda çewt bibêjî "xelet" baştir tê fêmkirinê. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:17, 27 adar 2025 (UTC) ::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heya ez dizan im '''çewt''' û '''xelet''' hemwate ne wek mînak '''girîng''' û '''muhim'''. Min jixwe peyvên '''superqehreman''' û '''supergernas''' ber alî kiribû . Min peyva superqehreman tevî superleheng di gotarê de fermî tomar kir. Ji kerema xwe peyvên ku kêm tên bi kar anîn an jî nayin naskirin pir bi kar bînin. Bila navdar bin. Wîkîpediya ji bo paşeroja zimanê kurdî roleke mezin dilîze. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:35, 27 adar 2025 (UTC) :::::ti çavkanî ji bo supergernas min nedîtiye. Eger tinebe, gereg were jêbirîn. Çewt û xelet ne Hevmane ne, çewt=xwaromaro ye hin kes bi mantiqa purîzma zimanî bi manaya "xelet" bi kar tînin, lê ew xeletîyek e. Çawa ku te rastiya "mafdar" dîtî, înşaellah tu yê vê yekê jî bibînî. Giring ne kelîmeyeke kurmancî ye. Di nav gel de qet tineye. Hin kes bi armanca nêzîkkirina soranî û kurmancî vê kelîmeyê bi kar tînin lê xeletîyeke mezin e. Tu yê bibêjî rojhilatî dizanin lê ew ji soranî an farisî dizanin ne ji kurmancî. Gereg zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî zimanê xelkê be daku fêmkirin hêsan be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:53, 27 adar 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Ferq nake ku girîng peyveke ji Soranî tê .Ez jî kurmancê Serhedê yim . Lê Kurdî ne tenê kurmancî ye . Gelek zimanên cîhanê xwedî zarava û peyvên herêmî ne .Peyva girîng ji aliyê kurmancîaxêvan 24 saet tê bi kar anîn û ji aliyên medyayên bi kurdî jî tê bi kar anîn. Lewma xelet ku tu bibêjî ku girîng ne kurmancî ye . Ji ber ku ew peyv îro bi herdu zaravayan tê bi kar anîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::Problem ne ew e ku ji soranî tê. Problema me tinebûna kelîmeyê di nav gel de ye. Medyaya me tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî ye. Ewqas zêde ye ku êdî însanên normal fêm nakin. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de tinebe, wê demê kelîmeya soranî helal e. Lê belê soran jî "giring" bi mantiqa purîzma zimanî bi kar tînin. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên farisî nexistibana zimanê xwe wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas zor nebûya. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:23, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 17:24, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Fikirên te xelet in. Temam soranî ye. Dema ku ew ji aliyên kurmancan jî tê bi kar anîn ew dibe peyveke kurmancî jî . Di zarokatiya xwe de min tenê peyva '''mielim / m'elm''' nasdikir . Paşê min peyva '''mamoste''' jî fêrbû. Lê ez dîsa nabêjim ku mamoste ne kurmancî ye . Ew antîpatîka li hemberê peyvên Soranî bi taybet ji aliyên Kurdên Tirkiyeyê heye ku îro tenê [[Tirkmancî]] dipeyvin. Sedema wê qedexekirina zimanê kurdî li Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê heye .Kurdên Bakur û Rojavaya Kurdistanê wisa nafikirin. Ji ber ku rewşa zimanê kurdî li her çar parçeyên Kurdistanê cuda ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:52, 27 adar 2025 (UTC) :::::::::::'''Problem ne ew e ku ji soranî tê'''. Problema me '''tinebûna kelîmeyê di nav gel de''' ye. Medyaya me '''tijî kelîmeyên çêkirî û yên soranî''' ye. Ewqas zêde ye ku êdî '''însanên normal fêm nakin'''. Ez behsa vî tiştî dikim. Ha eger kelîmeyeke berbelav di nav çend lehceyên kurdî de '''tinebe''', wê demê '''kelîmeya soranî helal''' e. Lê belê soran jî "'''giring'''" bi mantiqa '''purîzma zimanî bi kar tînin'''. Eger soran ewqas kelîmeyên çêkirî û yên '''farisî nexistibana zimanê xwe''' wê demê fêmkirina soranî ji bo kurmancekî ewqas '''zor nebûya'''. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:44, 27 adar 2025 (UTC) == Wîkîferheng superleheng == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] : peyva superleheng di pirtûka '''Hişê Azad''' de heye . Gelo hûn dikarin vê çavkanî tomar bikin û di beşa wêjeyê de jî tomar bikin? : [https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22superleheng%22&f=false https://books.google.de/books?id=KlWhEQAAQBAJ&pg=PT123&dq=%22superleheng%22&hl=de&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj937jtjNWVAxVgX_EDHeh3ISwQ6AF6BAgIEAM#v] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:47, 21 tîrmeh 2026 (UTC) :Ev pirtûk bi IAyê hatiye çêkirin... Herwiha forma "Lehengên Super" (pirjimara Lehengê/a Super) jî heye: [https://nupel-kurdi.com/mihyedin-nahrin-di-ferbuna-hurmete-de-rola-sinemaye/], [https://m.aa.com.tr/kk/cand-%C3%BB-huner/v%C3%AA-heftey%C3%AA-11-f%C3%AElm-dikevin-v%C3%AEzyon%C3%AA/2430027] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 11:54, 22 tîrmeh 2026 (UTC) :Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi dîtina min, peyva superleheng tekûz e! Superlîg, supermarket, superman... mirov nabêje bazarê super, mirovê super. Carina Lîga super dibêjin lê li gorî min, superlîg jî super e... :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:00, 22 tîrmeh 2026 (UTC) ::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu mafdarî. Mesela peyvên wek mînak '''dijleheng''' an jî '''serleheng''' hene. @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] em mesela dibêjin [[superhêz]] an jî '''supermarket'''. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], gotina te ye. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:06, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], Chyet dibêje ti gotineke kurmancî wekî "tu mafdarî" tine ye, ew tercimeya tirkî ya "tu haklisîn" e. Kurmanc dibêjin "heqê te ye", "gotina te ye", "xebera te ye". Yanî ez wisa hîn bûm, min jî berê nizanibû. Not: "maf" gotineke erebî ye, ji "miaf" çêbû ye, hin kes ji eskeriyê ye miaf bûn, loma xwedî miaf bûn dûre cahilek rabû û got maf kurmanciya eslî ye "heq" e, lê di rastîyê de tiştekî wisa nîne. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:07, 24 tîrmeh 2026 (UTC) ::::Tam min ev tiştî "yazî" kir, birêz MikaelF got "gotina te ye", Tewafûqê xwedê {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:08, 24 tîrmeh 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:29, 24 tîrmeh 2026 (UTC) lpm46zvvrfog3cyewtnnzlmj3g69ppj Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn 2 211750 2081920 2081743 2026-07-24T19:55:51Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2081920 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. bewlwzwr9eo8wjfqop5gvkz38ighkvh 2081921 2081920 2026-07-24T19:55:58Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2081921 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. hyympyborpjcfoqk9aa94as64pvfspg 2081922 2081921 2026-07-24T20:02:23Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2081922 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. oenfni6qum8c0oeoi1vazrz4ctjvs3a 2081923 2081922 2026-07-24T20:03:01Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2081923 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. 64lyzl7ty4yydxapn64qlhgu4zwwhhk Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan 4 214165 2081967 2081775 2026-07-25T08:39:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2081967 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 840914 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15158 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3605 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1486 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} 43iiv4d0xx6msbtvxn69njkxs69uz0u Gotûbêja kategoriyê:Kes li gorî sedsal û pîşe û neteweyan 15 229939 2081949 1606495 2026-07-25T05:30:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2081949 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} r29xvyapspbpxjeiyixe4vdzztv6p10 Gotûbêja kategoriyê:Kes li gorî pîşe û netewe û sedsalan 15 241000 2081950 1617910 2026-07-25T05:30:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2081950 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} r29xvyapspbpxjeiyixe4vdzztv6p10 Dersimspor 0 274182 2081888 2002329 2026-07-24T16:29:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081888 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Dersimspor | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = | bernavk = | navê_pêşanî = | damezrandin = 2009 | reng = | stadyum = Stadyuma Atatürk a Mamekiyê (Tunceli Atatürk Stadyumu) | zerengî = 1.200 | şampiyona = | darayîvan = | serok = Mutlu Aytaç | rahêner = | malper = <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_b1 = _whitestripes | pattern_la1 = _borderonwhite | pattern_ra1 = _borderonwhite | leftarm1 = 00ffff | body1 = 00ffff | rightarm1 = 00ffff | shorts1 = 000000 | socks1 = 00ffff | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm2 = 00ffff | body2 = 00ffff | rightarm2 = 00ffff | shorts2 = 00ffff | socks2 = 00ffff }} '''Dersimspor''', klûba futbolê ya ku di sala 2009an de li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]], [[Bakurê Kurdistanê]], hatiye damezrandin. Klûb niha di [[Lîga Amator a Herêmî ya Tirkiyeyê]] di lîga [[Lîga 4em a FFT|çarem]] de dilîze. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{tr}} [http://dersimspor.net/index.php dersimspor.net - melûmata ne fermî yê klûbê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250716101825/http://dersimspor.net/index.php |date=2025-07-16 }} * {{tr}} [https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=535&kulupID=6796 Profîka klûbê li ser tff.org] * {{tr}} [http://www.mackolik.com/Takim/9639/Dersimspor Profîla klûbê li ser mackolik.com] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] gbcz47k402zyb2bi349d1lr5pjvlatx Gucci 0 285446 2081932 2029841 2026-07-25T03:59:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2081932 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Gucci''' an '''Guccio Gucci S.p.A.''',<ref>{{Jêder-malper |url=https://italianbusinessregister.it/en-US/web/guest/search-results |sernav=Research {{!}} Italian Business Register |malper=italianbusinessregister |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en-US }}</ref> malek [[modeya luks]] a [[îtalyan]]î ye ku li [[Firenze]], [[Îtalya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kering.com/en/group |sernav=Group {{!}} Kering |malper=web.archive.org |tarîx=2013-04-24 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2013-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130424035247/http://www.kering.com/en/group |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.businessoffashion.com/2013/04/why-did-ppr-change-its-name-to-kering.html |sernav=Why Did PPR Change Its Name to Kering? - BoF - The Business of Fashion |malper=web.archive.org |tarîx=2013-07-19 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2013-07-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130719223600/http://www.businessoffashion.com/2013/04/why-did-ppr-change-its-name-to-kering.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2011-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110205093156/http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rêzên hilberên wê [[Çenteya destan|çenteyên destan]], [[kinc]]ên amade, [[pêlav]], [[aksesûar]], û [[xemilandina malê]] hene; û ew bi navê ''Gucci Beauty'' lîsansa nav û marqeya xwe dide [[Coty]] ji bo [[parfûm]] û [[kozmetîk]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voguebusiness.com/beauty/turning-around-coty-why-existing-brands-not-manda-is-the-ambition |sernav=Turning around Coty: Why existing brands, not M&A, is the ambition {{!}} Vogue Business |malper=web.archive.org |tarîx=2023-01-07 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107000827/https://www.voguebusiness.com/beauty/turning-around-coty-why-existing-brands-not-manda-is-the-ambition |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gucci di sala [[1921]]ê de ji hêla [[Guccio Gucci]] ([[1881]]–[[1953]]) ve li Firenze, [[Toskana]] hate damezrandin. Di bin rêberiya [[Aldo Gucci]] (kurê Guccio), Gucci bû [[marqe]]yek navdar a [[cîhan]]ê, [[îkon]]ek [[serdem]]a [[dolce vita]] ya îtalî. Piştî nakokiyên malbatî di [[salên 1980î]] de, malbata Gucci di sala [[1993]]ê de bi tevahî ji pargîdaniyê hate derxistin. Piştî vê krîzê, marqe ji nû ve hat vejandin û di sala [[1999]]ê de Gucci bû şaxek [[Pargîdanî|pargîdaniya]] [[Fransa|fransî]] [[PPR]], ku paşê navê xwe kir [[Kering]]. Di sala 2023ê de, Gucci 538 [[firotgeh]]an bi 20,711 karmendan xebitand, û 9,9 mîlyar € di firotanê de çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240208-gucci-owner-kering-profits-slump-in-trying-year |sernav=Gucci owner Kering profits slump in 'trying year' |malper=France 24 |tarîx=2024-02-08 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en }}</ref> [[Stefano Cantino]] ji [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] [[2024]]ê vir ve [[CEO]]yê Gucci ye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voguebusiness.com/story/companies/gucci-taps-stefano-cantino-as-ceo |sernav=Gucci names Stefano Cantino as CEO |malper=Vogue Business |tarîx=2024-10-08 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en-US |paşnav=Guilbault |pêşnav=Laure |archive-date=2025-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905082122/https://www.voguebusiness.com/story/companies/gucci-taps-stefano-cantino-as-ceo |url-status=dead }}</ref> û ji [[Kanûna paşîn|Çileyê]] [[2023]]ê vir ve derhênerê afirîner [[Sabato De Sarno]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fashionunited.fr/actualite/mode/gucci-devoile-sa-premiere-collection-masculine-signee-sabato-de-sarno/2024011233967 |sernav=Gucci dévoile sa première collection masculine signée Sabato De Sarno |malper=FashionUnited |tarîx=2024-01-12 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=fr |paşnav=AFP }}</ref> == Dîroka Gucci == Gucci di sala 1921 de ji hêla Guccio Gucci ve li Firenze, Îtalyayê hate damezrandin. Pargîdanî di destpêkê de wekî firotgehek kelûpelên çerm dest pê kir ku ji çîna jorîn çente, valîz û aksesûarên bi kalîte pêşkêş dikir. Fikra Guccio bû ku hilberên xweşik û bi destan bi bîhnfirehiya îtalî biafirîne. Pargîdanî zû serketî bû, di [[salên 1930î]] de li [[Mîlano]] û [[Roma]]yê firotgehên xwe vekir û ji bo luks û kalîteyê bû bi navûdeng. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, marqe ji kêmbûna materyalan êş kişand, lê ev bû sedema nûbûnek: Gucci di salên şer de ji bo hilberên xwe gomek û materyalên din ên alternatîf bikar anî. Di [[salên 1950î]] de, Gucci dest bi berfirehkirina [[navneteweyî]] kir û yekem firotgehên xwe li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] vekir. Marqe bi taybetî li DYAyê, nemaze di nav [[Stêrk (mirov)|stêrkên]] [[Hollywood]]ê de ku hilberên Gucci li xwe dikirin, bû [[sembol]]ek [[statû]]yê. Di [[salên 1960î]] de, Gucci [[Kember (cil)|kembera]] xwe ya navdar "[[Double G]]" derxist, ku zû bû nîşanek bazirganî ya marqeyê. Pargîdanî xwe wekî hevwateya [[luks]] û [[zerafet]]ê destnîşan kir. Lê [[salên 1970î]] û [[Salên 1980î|1980î]] bi nakokiyên navxweyî re derbas bûn, ji ber ku malbata Gucci ji hev ket û birêvebirina pargîdaniyê dijwartir bû. Neviyên Guccio, nemaze Aldo Gucci, rêvebirina pargîdaniyê domandin, lê marqe bala xwe û kalîteyê winda kir. Di [[salên 1990î]] de, Gucci ket nav [[krîz]]ê. Zêdebûna bazirganiya navê Gucci zirar da wêneya luks a marqeyê. Di sala [[1994]]ê de, [[Sêwirîner|sêwiranerê]] ciwan [[Tom Ford]] wekî derhênerê afirîner hate hilbijartin. Ford bi ji nû ve şîrovekirina modeya Gucci, pargîdaniyê şoreş kir û rûyek seksi, giranbiha û nûjen da marqeyê. Di bin serokatiya Ford de, Gucci mezinbûnek nû dît û bû yek ji markayên herî lêgerîn ên salên 1990î. Di sala [[1999]]ê de, Gucci bi koma luks a fransî [[Pinault-Printemps-Redoute (PPR)]] re bû yek, ku paşê navê xwe wek [[Kering]] guhart. Gucci marqeya herî girîng a komê ma. Di sala [[2004]]ê de, Tom Ford ji pargîdaniyê derket û sêwirînera îtalî [[Frida Giannini]] li şûna wî hat. Giannini riya serketinê domand û [[îkon]]ên din ên wekî "[[Gucci Bamboo Bag]]" hilberandin. Lêbelê, marqe di [[salên 2010î]] de krîzek nû derbas kir, ji ber ku bazara luksê guherî û Gucci nikarîbû gazî ciwanan bike. Di sala 2015ê de, sêwirîner [[Alessandro Michele]] rêberiya afirîner a Gucci girt. Michele di sêwirana Gucci de guhertinek radîkal anî, bi tevlêkirina [[vintage]], [[Eksantrîzm|eksantrîk]] û herikîna [[Zayenda biyolojîk|zayendî]] di berhevokên xwe de. Vê yekê bi taybetî bang li nifşên ciwan kir û alîkariya Gucci kir ku xwe wekî yek ji nûjentirîn malên modeyê li cîhanê destnîşan bike. Di bin serokatiya Michele de, Gucci ji marqeyek lûksê ya [[Muhafizekarî|muhafezekar]] veguherî etîketek [[avant-garde]] ya afirîner, û her tim bi daxuyaniyên yekta û çandî dihat derket holê. Gucci di heman demê de dest pê kir ku bêtir balê bikişîne ser [[domdarî]] û berpirsiyariya [[civak]]î. Ev yek marqeyê di nav xerîdarên hişmendiya jîngehê de populer kir. Di sala [[2021]]ê de, Gucci 100 saliya xwe bi berhevokek balkêş pîroz kir, ku [[dîrok]]a malê bi şîroveyek nûjen re li hev kir. Di salên dawî de, Gucci bi hevkariyên cûrbecûr û kampanyayên nûjen re berferehkirina wêneya marqeya xweya luks berdewam kir. Gucci hê jî yek ji wan malên modayê yên herî naskirî yên cîhanê ye, û hem di cîhana modeya bilind û hem jî di [[Çanda populer|çanda pop]] de xwedî bandorek mezin e. Şirket bi hilberên xwe yên berbiçav ên wekî çente, pêlav, cil û berg û aksesûar tê zanîn. Îro, Gucci yek ji markayên luks ên herî bi qîmet ê cîhanê dimîne, û hem ji ber mîrateya xwe û hem jî ji ber kapasîteya xwe ya nûbûnê tê pîroz kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 1ydre7nazm9tbpfafbcd9v3wqutg3ex 2081933 2081932 2026-07-25T04:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2081933 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Gucci''' an '''Guccio Gucci S.p.A.''',<ref>{{Jêder-malper |url=https://italianbusinessregister.it/en-US/web/guest/search-results |sernav=Research {{!}} Italian Business Register |malper=italianbusinessregister |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en-US }}</ref> malek [[modeya luks]] a [[îtalyan]]î ye ku li [[Firenze]], [[Îtalya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kering.com/en/group |sernav=Group {{!}} Kering |malper=web.archive.org |tarîx=2013-04-24 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2013-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130424035247/http://www.kering.com/en/group |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.businessoffashion.com/2013/04/why-did-ppr-change-its-name-to-kering.html |sernav=Why Did PPR Change Its Name to Kering? - BoF - The Business of Fashion |malper=web.archive.org |tarîx=2013-07-19 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2013-07-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130719223600/http://www.businessoffashion.com/2013/04/why-did-ppr-change-its-name-to-kering.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2011-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110205093156/http://www.guccigroup.com/documents/2010/Press%20Release%20_Announcement%20AMcQ%20and%20Gucci%20Group%2027%2005%2010%20ENG%20FINAL.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rêzên hilberên wê [[Çenteya destan|çenteyên destan]], [[kinc]]ên amade, [[pêlav]], [[aksesûar]], û [[xemilandina malê]] hene; û ew bi navê ''Gucci Beauty'' lîsansa nav û marqeya xwe dide [[Coty]] ji bo [[parfûm]] û [[kozmetîk]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voguebusiness.com/beauty/turning-around-coty-why-existing-brands-not-manda-is-the-ambition |sernav=Turning around Coty: Why existing brands, not M&A, is the ambition {{!}} Vogue Business |malper=web.archive.org |tarîx=2023-01-07 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |roja-arşîvê=2023-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230107000827/https://www.voguebusiness.com/beauty/turning-around-coty-why-existing-brands-not-manda-is-the-ambition |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gucci di sala [[1921]]ê de ji hêla [[Guccio Gucci]] ([[1881]]–[[1953]]) ve li Firenze, [[Toskana]] hate damezrandin. Di bin rêberiya [[Aldo Gucci]] (kurê Guccio), Gucci bû [[marqe]]yek navdar a [[cîhan]]ê, [[îkon]]ek [[serdem]]a [[dolce vita]] ya îtalî. Piştî nakokiyên malbatî di [[salên 1980î]] de, malbata Gucci di sala [[1993]]ê de bi tevahî ji pargîdaniyê hate derxistin. Piştî vê krîzê, marqe ji nû ve hat vejandin û di sala [[1999]]ê de Gucci bû şaxek [[Pargîdanî|pargîdaniya]] [[Fransa|fransî]] [[PPR]], ku paşê navê xwe kir [[Kering]]. Di sala 2023ê de, Gucci 538 [[firotgeh]]an bi 20,711 karmendan xebitand, û 9,9 mîlyar € di firotanê de çêkir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240208-gucci-owner-kering-profits-slump-in-trying-year |sernav=Gucci owner Kering profits slump in 'trying year' |malper=France 24 |tarîx=2024-02-08 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en }}</ref> [[Stefano Cantino]] ji [[Çiriya pêşîn|cotmeha]] [[2024]]ê vir ve [[CEO]]yê Gucci ye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voguebusiness.com/story/companies/gucci-taps-stefano-cantino-as-ceo |sernav=Gucci names Stefano Cantino as CEO |malper=Vogue Business |tarîx=2024-10-08 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=en-US |paşnav=Guilbault |pêşnav=Laure |roja-arşîvê=2025-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250905082122/https://www.voguebusiness.com/story/companies/gucci-taps-stefano-cantino-as-ceo |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û ji [[Kanûna paşîn|Çileyê]] [[2023]]ê vir ve derhênerê afirîner [[Sabato De Sarno]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fashionunited.fr/actualite/mode/gucci-devoile-sa-premiere-collection-masculine-signee-sabato-de-sarno/2024011233967 |sernav=Gucci dévoile sa première collection masculine signée Sabato De Sarno |malper=FashionUnited |tarîx=2024-01-12 |roja-gihiştinê=2024-11-24 |ziman=fr |paşnav=AFP }}</ref> == Dîroka Gucci == Gucci di sala 1921 de ji hêla Guccio Gucci ve li Firenze, Îtalyayê hate damezrandin. Pargîdanî di destpêkê de wekî firotgehek kelûpelên çerm dest pê kir ku ji çîna jorîn çente, valîz û aksesûarên bi kalîte pêşkêş dikir. Fikra Guccio bû ku hilberên xweşik û bi destan bi bîhnfirehiya îtalî biafirîne. Pargîdanî zû serketî bû, di [[salên 1930î]] de li [[Mîlano]] û [[Roma]]yê firotgehên xwe vekir û ji bo luks û kalîteyê bû bi navûdeng. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, marqe ji kêmbûna materyalan êş kişand, lê ev bû sedema nûbûnek: Gucci di salên şer de ji bo hilberên xwe gomek û materyalên din ên alternatîf bikar anî. Di [[salên 1950î]] de, Gucci dest bi berfirehkirina [[navneteweyî]] kir û yekem firotgehên xwe li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] vekir. Marqe bi taybetî li DYAyê, nemaze di nav [[Stêrk (mirov)|stêrkên]] [[Hollywood]]ê de ku hilberên Gucci li xwe dikirin, bû [[sembol]]ek [[statû]]yê. Di [[salên 1960î]] de, Gucci [[Kember (cil)|kembera]] xwe ya navdar "[[Double G]]" derxist, ku zû bû nîşanek bazirganî ya marqeyê. Pargîdanî xwe wekî hevwateya [[luks]] û [[zerafet]]ê destnîşan kir. Lê [[salên 1970î]] û [[Salên 1980î|1980î]] bi nakokiyên navxweyî re derbas bûn, ji ber ku malbata Gucci ji hev ket û birêvebirina pargîdaniyê dijwartir bû. Neviyên Guccio, nemaze Aldo Gucci, rêvebirina pargîdaniyê domandin, lê marqe bala xwe û kalîteyê winda kir. Di [[salên 1990î]] de, Gucci ket nav [[krîz]]ê. Zêdebûna bazirganiya navê Gucci zirar da wêneya luks a marqeyê. Di sala [[1994]]ê de, [[Sêwirîner|sêwiranerê]] ciwan [[Tom Ford]] wekî derhênerê afirîner hate hilbijartin. Ford bi ji nû ve şîrovekirina modeya Gucci, pargîdaniyê şoreş kir û rûyek seksi, giranbiha û nûjen da marqeyê. Di bin serokatiya Ford de, Gucci mezinbûnek nû dît û bû yek ji markayên herî lêgerîn ên salên 1990î. Di sala [[1999]]ê de, Gucci bi koma luks a fransî [[Pinault-Printemps-Redoute (PPR)]] re bû yek, ku paşê navê xwe wek [[Kering]] guhart. Gucci marqeya herî girîng a komê ma. Di sala [[2004]]ê de, Tom Ford ji pargîdaniyê derket û sêwirînera îtalî [[Frida Giannini]] li şûna wî hat. Giannini riya serketinê domand û [[îkon]]ên din ên wekî "[[Gucci Bamboo Bag]]" hilberandin. Lêbelê, marqe di [[salên 2010î]] de krîzek nû derbas kir, ji ber ku bazara luksê guherî û Gucci nikarîbû gazî ciwanan bike. Di sala 2015ê de, sêwirîner [[Alessandro Michele]] rêberiya afirîner a Gucci girt. Michele di sêwirana Gucci de guhertinek radîkal anî, bi tevlêkirina [[vintage]], [[Eksantrîzm|eksantrîk]] û herikîna [[Zayenda biyolojîk|zayendî]] di berhevokên xwe de. Vê yekê bi taybetî bang li nifşên ciwan kir û alîkariya Gucci kir ku xwe wekî yek ji nûjentirîn malên modeyê li cîhanê destnîşan bike. Di bin serokatiya Michele de, Gucci ji marqeyek lûksê ya [[Muhafizekarî|muhafezekar]] veguherî etîketek [[avant-garde]] ya afirîner, û her tim bi daxuyaniyên yekta û çandî dihat derket holê. Gucci di heman demê de dest pê kir ku bêtir balê bikişîne ser [[domdarî]] û berpirsiyariya [[civak]]î. Ev yek marqeyê di nav xerîdarên hişmendiya jîngehê de populer kir. Di sala [[2021]]ê de, Gucci 100 saliya xwe bi berhevokek balkêş pîroz kir, ku [[dîrok]]a malê bi şîroveyek nûjen re li hev kir. Di salên dawî de, Gucci bi hevkariyên cûrbecûr û kampanyayên nûjen re berferehkirina wêneya marqeya xweya luks berdewam kir. Gucci hê jî yek ji wan malên modayê yên herî naskirî yên cîhanê ye, û hem di cîhana modeya bilind û hem jî di [[Çanda populer|çanda pop]] de xwedî bandorek mezin e. Şirket bi hilberên xwe yên berbiçav ên wekî çente, pêlav, cil û berg û aksesûar tê zanîn. Îro, Gucci yek ji markayên luks ên herî bi qîmet ê cîhanê dimîne, û hem ji ber mîrateya xwe û hem jî ji ber kapasîteya xwe ya nûbûnê tê pîroz kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 4cgjobozdoirjqhuwl8pr0p9e8x6pt3 Gotûbêja kategoriyê:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan 15 328949 2081948 2080075 2026-07-25T05:30:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Welat|Wîkîproje Welat]] 2081948 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} {{Wîkîproje Welat}} }} r29xvyapspbpxjeiyixe4vdzztv6p10 Obezîte 0 329053 2081842 2026-07-24T14:41:33Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2081842 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2081843 2081842 2026-07-24T14:43:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte 1md4nasy0ho0iqyqkm6u8rksx4v2fkb 2081844 2081843 2026-07-24T14:43:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn dw6x591qudnl72wmmr16dl35z7bwsah 2081845 2081844 2026-07-24T14:43:44Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081845 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, q7l5mwwb8mng6cmuuhl7vdnyb4omxdm 2081846 2081845 2026-07-24T14:48:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081846 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye. Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]]. dy7pbscpoglfyh6y266q7oyugwev8if 2081847 2081846 2026-07-24T14:49:24Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081847 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye. Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]]. == Çavkanî == nsy0ckj1higd8smoywhri1g9gf9x23a 2081848 2081847 2026-07-24T14:49:37Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2081848 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye. Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3i69l9yza17omd4w2xzkv1gj4lyab1b 2081849 2081848 2026-07-24T14:50:25Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 60jtx9nk3b7gobalawm5qe6gaeu8rup 2081850 2081849 2026-07-24T14:50:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081850 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Obezîte an jî qelewbûn, [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} oxujw16on068gb11aqlpxef8kjtjh3x 2081851 2081850 2026-07-24T14:50:55Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081851 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} grr7vutep74n5qdtccqb6fhsybplnnk 2081852 2081851 2026-07-24T14:51:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081852 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 54c83w10lcj0epjn8nqonzieb7xsj2q 2081853 2081852 2026-07-24T14:51:53Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nexweşî]] 2081853 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nexweşî]] p85kylwfy92ua44j02ny1p16cnccqby 2081854 2081853 2026-07-24T14:52:05Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Laşê mirovan]] 2081854 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nexweşî]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] bq79ipzfwttgcmvf8d0ey3wibt9rz3j 2081855 2081854 2026-07-24T14:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2081855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{Jêder-kovar |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Nexweşî]] 68yvlnwx3coiza1cp1i7bfcztxfct16 2081857 2081855 2026-07-24T14:53:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081857 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |title=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |website=WHO |date=January 2015 |access-date=2 February 2016}}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{Jêder-kovar |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |journal=Lancet |type=Review |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Nexweşî]] ed5ocgq3dsxdq5aju6ym8kv94pv5tlz 2081858 2081857 2026-07-24T15:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2081858 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |sernav=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |malper=WHO |tarîx=January 2015 |roja-gihiştinê=2 sibat 2016 }}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{Jêder-kovar |vauthors=Haslam DW, James WP |tarîx=October 2005 |sernav=Obesity |kovar=Lancet |cure=Review |cild=366 |hejmar=9492 |rr=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Nexweşî]] d3d3ubw1r736zc1zls1km3vzbyzfgak 2081980 2081858 2026-07-25T11:12:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081980 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Obezîte''' an jî '''qelewbûn''', [[Nexweşî|nexweşiyeke]] xurek û [[Metabolîzm|metabolîk]] a kronîk e ku xwedî giringiya klînîkî ye ku bi giraniya zêde û hevsengiya enerjiyê ya erênî tê xuyang kirin. Li gorî pênaseya [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|RTCê]], qelewbûn di kesên ku endeksa girseya laş (BMI) 30 kg/m² an jî zêdetir e de heye.<ref name="WHO2015">{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/ |sernav=Obesity and overweight Fact sheet N°311 |malper=WHO |tarîx=January 2015 |roja-gihiştinê=2 sibat 2016 }}</ref> Li gorî BMI (Body-Mass-Index) sê pileyên giraniyê têne ferqkirin ku her yek potansiyel bi encamên tenduristiyê yên cuda ve girêdayî ye. Nîşaneyên muhteweya rûnê laş û belavkirinê dorhêla kemerê û rêjeya kemer-ran dihewîne. Qelewbûn wekî faktorek rîskê ji bo gelek nexweşiyan tê hesibandin, di nav de [[nexweşiya şekir]], nexweşiyên dil û damaran, [[şêrpence]], û [[Psîkopatî|nexweşiyên tenduristiya psîkolojiyê]].<ref name="HaslamJames">{{Jêder-kovar |vauthors=Haslam DW, James WP |tarîx=October 2005 |sernav=Obesity |kovar=Lancet |cure=Review |cild=366 |hejmar=9492 |rr=1197–1209 |bibcode=2005Lanc..366.1197H |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Adan]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Nexweşî]] rz6c70tekbszybnw7sayjtlbymu8k9g Kategorî:Sûc li Swêdê 14 329054 2081887 2026-07-24T16:26:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Crime in Sweden]] hat çêkirin 2081887 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Sûc li gorî welatan]] [[Kategorî:Sûc li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Civaka Swêdê]] t0qljjffh7vlxtzyfiredx6kmv2qcsm 2081903 2081887 2026-07-24T17:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081903 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Civaka Swêdê]] [[Kategorî:Sûc li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Sûc li gorî welatan]] ki03cwlq55kodhalyl3lj9ol0ljteip Sekta mêjî 0 329055 2081890 2026-07-24T17:11:08Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2081890 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2081891 2081890 2026-07-24T17:12:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081891 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî my9kyr82glsywqcvvlvqhpbojq09nf6 2081892 2081891 2026-07-24T17:14:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081892 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. m2ki5ngg9nbn2cf820pzlii5fxkwnrp 2081893 2081892 2026-07-24T17:15:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081893 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. qup3akdm14hnqvetc4y6hj63jy16z59 2081894 2081893 2026-07-24T17:15:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081894 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. == Çavkanî == q7346t6ki0fanbblexatuomhvr79bwm 2081895 2081894 2026-07-24T17:15:46Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2081895 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} f5gov3v9fpwx3rfrv04vor0am37a313 2081896 2081895 2026-07-24T17:15:56Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mêjî]] 2081896 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sekta mêjî destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] nm9xdfyeg7qwxakrt66mr78b0m586yg 2081897 2081896 2026-07-24T17:16:22Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe. Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] 7w4mve4ttos5needp1dtuxz95fzxiuk 2081898 2081897 2026-07-24T17:18:45Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |title=What Is a Stroke? |website=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |date=March 26, 2014 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |archive-date=18 February 2015}}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] 156ee9hyylc6qgz3i46mts9yef8fnab 2081899 2081898 2026-07-24T17:19:04Z Kurê Acemî 105128 2081899 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke neurolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |title=What Is a Stroke? |website=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |date=March 26, 2014 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |archive-date=18 February 2015}}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya neurocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye.<ref name="Fei2013">{{cite journal |vauthors=Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C |date=January 2014 |title=Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9913 |pages=245–54 |bibcode=2014Lanc..383..245F |doi=10.1016/S0140-6736(13)61953-4 |pmc=4181600 |pmid=24449944}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] enkjwzgf7b42f2maztmf4uvu5bmy4vl 2081900 2081899 2026-07-24T17:19:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081900 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke norolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |title=What Is a Stroke? |website=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |date=March 26, 2014 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |archive-date=18 February 2015}}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya norocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye.<ref name="Fei2013">{{cite journal |vauthors=Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C |date=January 2014 |title=Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9913 |pages=245–54 |bibcode=2014Lanc..383..245F |doi=10.1016/S0140-6736(13)61953-4 |pmc=4181600 |pmid=24449944}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] g02vah37vep99rqvjiqb99m71xj7hh8 2081901 2081900 2026-07-24T17:19:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2081901 wikitext text/x-wiki '''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke norolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{cite web |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |title=What Is a Stroke? |website=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |date=March 26, 2014 |access-date=26 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |archive-date=18 February 2015}}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya norocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[Mirin|mirinê]] û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye.<ref name="Fei2013">{{cite journal |vauthors=Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C |date=January 2014 |title=Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=383 |issue=9913 |pages=245–54 |bibcode=2014Lanc..383..245F |doi=10.1016/S0140-6736(13)61953-4 |pmc=4181600 |pmid=24449944}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] b7jxha6d5atyvam90lzkrdcee0f8gvj 2081917 2081901 2026-07-24T18:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2081917 wikitext text/x-wiki '''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke norolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{Jêder-malper |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |sernav=What Is a Stroke? |malper=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |tarîx=26 adar 2014 |roja-gihiştinê=26 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |roja-arşîvê=18 sibat 2015 }}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya norocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[mirin]]ê û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye.<ref name="Fei2013">{{Jêder-kovar |vauthors=Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C |tarîx=January 2014 |sernav=Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010 |kovar=Lancet |cild=383 |hejmar=9913 |rr=245–54 |bibcode=2014Lanc..383..245F |doi=10.1016/S0140-6736(13)61953-4 |pmc=4181600 |pmid=24449944 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mêjî]] r8trmntd2zzu6uwsgl2mkf1804hw5hh 2081979 2081917 2026-07-25T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2081979 wikitext text/x-wiki '''Sekta mêjî''' destpêka ji nişka ve ya kêmasiyeke norolojîk e ku ji xaleke taybetî ya [[Demaxê mirov|mêjî]] derdikeve û ji ber kêmbûna herikîna xwînê (felca îskemîk) an jî xwînrijandina mêjî (felca xwînrijandinê) çêdibe.<ref name="HLB2014W">{{Jêder-malper |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke |sernav=What Is a Stroke? |malper=[[nhlbi]].[[nih.gov]] |tarîx=26 adar 2014 |roja-gihiştinê=26 sibat 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150218230259/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/stroke/ |roja-arşîvê=18 sibat 2015 }}</ref> Sîmptomê bi herêma tesîrbuyî ya mêjî ve girêdayî ne û pir diguherin; mesele windabûn an kêmbûna hestê, nexweşiyên axaftinê, tevlihevî, gêjbûn, serêş, an felcbûna li aliyekî [[Anatomiya laşê mirovî|laş]] hene. Felc rewşeke acîl a [[bijîşkî]] ye ku hewceyê dermankirina tavilê li nexweşxaneyek guncaw e. Dermankirinên tîpîk ji bo felca îskemîk trombolîz an jî rekanalîzasyona mekanîkî ya li ser bingeha kateterê ya damarên xwînê yên mêjî yên tesîrbuyî ne. Hin formên xwînrijandina mêjî dibe ku hewceyê mudaxeleya norocerrahî bin. Sekta mêhî li seranserê cîhanê duyê sebeba sereke ya [[mirin]]ê û duyê sebeba sereke ya [[Astengdarî|seqetiyê]] ye.<ref name="Fei2013">{{Jêder-kovar |vauthors=Feigin VL, Forouzanfar MH, Krishnamurthi R, Mensah GA, Connor M, Bennett DA, Moran AE, Sacco RL, Anderson L, Truelsen T, O'Donnell M, Venketasubramanian N, Barker-Collo S, Lawes CM, Wang W, Shinohara Y, Witt E, Ezzati M, Naghavi M, Murray C |tarîx=January 2014 |sernav=Global and regional burden of stroke during 1990-2010: findings from the Global Burden of Disease Study 2010 |kovar=Lancet |cild=383 |hejmar=9913 |rr=245–54 |bibcode=2014Lanc..383..245F |doi=10.1016/S0140-6736(13)61953-4 |pmc=4181600 |pmid=24449944 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mêjî]] 2dskmab6lckgcv6ya1y7o89ymkeiy00 Gotûbêj:Sîstema bergiriyê 1 329056 2081934 2026-07-25T05:29:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Anatomî|Wîkîproje Anatomî]] 2081934 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Anatomî|muhîmî=Herî zêde}} }} lb0cpbvyji84yevhlwgfjji517u645n Gotûbêj:Kabok 1 329057 2081935 2026-07-25T05:29:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Anatomî|Wîkîproje Anatomî]] 2081935 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|1= {{Wîkîproje Anatomî|muhîmî=Zêde}} }} qnpj6hb2dr52266bgkj9swdrp1ncfzn Gotûbêja kategoriyê:Superlehengên zarok ên Marvel Comics 15 329058 2081936 2026-07-25T05:29:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje DYA|Wîkîproje DYA]] 2081936 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje DYA}} }} npjdbyih7pz0hpqxpkzxmnrqbaptmk2 Gotûbêja kategoriyê:Nivîskarên ji Keyaniya Napoliyê 15 329059 2081937 2026-07-25T05:29:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hatin zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Edebiyat|Wîkîproje Edebiyat]], [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]] 2081937 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} {{Wîkîproje Îtalya}} }} 72cn6ivgeyxmczoeag0q4u8qxrsok6j Gotûbêja kategoriyê:Helbestvanên ji Keyaniya Napoliyê 15 329060 2081938 2026-07-25T05:30:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Îtalya|Wîkîproje Îtalya]] 2081938 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Îtalya}} }} m5a6zz1wsshtsgp0hqnz8uol8ny0gsq Gotûbêj:Şerê Çiyayê Hendrinê 1966 1 329061 2081939 2026-07-25T05:30:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]] 2081939 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=Kêm}} }} 28a5lq01rploffxgasw3soo6bnbnuvd Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1940an 15 329062 2081940 2026-07-25T05:30:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081940 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1940 di xêzeçîrokan de 15 329063 2081941 2026-07-25T05:30:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081941 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1940 di hunerê de 15 329064 2081942 2026-07-25T05:30:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081942 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Berhemên 1940an 15 329065 2081943 2026-07-25T05:30:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081943 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Destpêkirina zincîreyên medyayê ya 1940î 15 329066 2081944 2026-07-25T05:30:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081944 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1940î 15 329067 2081945 2026-07-25T05:30:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081945 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Derketinên xêzeçîrokan ên 1940an 15 329068 2081946 2026-07-25T05:30:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081946 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Xêzeçîrokên 1940î 15 329069 2081947 2026-07-25T05:30:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addwikiproje.py|Bot]]: Wîkîproje lê hat zêdekirin: [[WP:Wîkîproje Sal|Wîkîproje Sal]] 2081947 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a